Qua nghiên cứu lí luận và thực nghiệm dạy học cho thấy, sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học kiến thức mới giúp học sinh học tập một cách chủđộng, tích cực và huy động được tất cả học sinh
Trang 1Phần thứ nhất ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong thực tế việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay đang theohướng phát huy tính tích cực chủ động và sáng tạo của học sinh Bên cạnhđổi mới trong phương pháp dạy thì việc đổi mới phương pháp học của họcsinh cũng rất quan trọng, góp phần làm cho tiết học trên lớp đạt hiệu quảhơn Vì vậy việc hướng dẫn học sinh định hướng để xây dựng, củng cố vàkhắc sâu kiến thức một cách hệ thống bằng sơ đồ được xem là một khâuquan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy - học hiện nay
Qua nghiên cứu lí luận và thực nghiệm dạy học cho thấy, sử dụng sơ
đồ tư duy trong dạy học kiến thức mới giúp học sinh học tập một cách chủđộng, tích cực và huy động được tất cả học sinh tham gia xây dựng bài mộtcách hào hứng, tạo một không khí sôi nổi của cả thầy và trò trong giờ học,đây cũng là một trong những nội dung quan trọng của phong trào thi đua
“Trường học thân thiện, học sinh tích cực Sức sống mới – Diện mạo mới của nhà trường” mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đang đẩy mạnh triển khai.
Đối với bộ môn Công nghệ thì Phòng giáo dục và Đào tạo đã triểnkhai việc vận dụng sơ đồ tư duy (SĐTD) từ những năm trước nhưng nhiềugiáo viên chưa áp dụng, nếu có chỉ dạy một hoặc hai tiết mà hiệu quả khôngcao, không sử dụng được phần mềm vẽ sơ đồ Học sinh ở vùng nông thônkhông thành thạo sử dụng SĐTD, không tập trung và đầu tư cho SĐTD củamình Tuy nhiên, việc vận dụng SĐTD trong dạy - học mà tôi áp dụng đãdần hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâusắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học Sử dụng SĐTD kếthợp với các phương pháp dạy học tích cực khác như vấn đáp gợi mở, thuyếttrình… có tính khả thi cao góp phần đổi mới phương pháp dạy học Vớinhững ưu việt đó tôi đã chọn phương pháp SĐTD trong dạy học môn Công
Trang 2nghệ bậc Trung học cơ sở đồng thời nghiên cứu các phần mềm chuyên dùngnhằm mục đích hệ thống hóa kiến thức theo chuẩn kiến thức, kĩ năng.
Trong phạm vi bài viết này, tôi xin trình bày nội dung " Vận dụng sơ
đồ tư duy trong dạy học môn Công nghệ lớp 6" tại trường trung học cơ sở
Hàm Phú
Trang 3Phần thứ hai GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
2.1 Cơ sở lý luận của vấn đề
Lý luận dạy học đã chỉ ra rằng, học sinh vừa là đối tượng, vừa là chủthể của quá trình dạy học Việc tạo ra mô hình dạy học vận dụng SĐTDtrong đó học sinh có điều kiện trao đổi với thầy với bạn, sẽ phát huy tốt tínhtích cực, chủ động của các em, giúp các em vươn lên chiếm lĩnh tri thức.Thay đổi mô hình dạy học theo SĐTD là một yêu cầu không thể thiếu được,vừa phát huy tốt ưu thế của bộ môn, vừa tạo được sự hấp dẫn, hứng thú đốivới học sinh
SĐTD là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng
và đào sâu các ý tưởng Một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể miêu
tả là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đườngnét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não,giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của bộ não; giúp học sinh có
được phương pháp học hiệu quả hơn: Việc rèn luyện phương pháp học tập
cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học màcòn là mục tiêu dạy học
Với sản phẩm độc đáo “kiến thức + hội họa” là niềm vui sáng tạohàng ngày của học sinh và cũng là niềm vui của chính thầy cô giáo, phụhuynh học sinh khi chứng kiến thành quả lao động của con em mình Cáchhọc này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ vềtrí tuệ (vẽ, viết gì trên bản đồ tư duy), hệ thống hóa kiến thức (huy độngnhững điều đã học trước đó để chọn lọc các ý để ghi), khả năng hội họa(hình thức trình bày, kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc), sự vận dụng kiếnthức được học qua sách vở vào cuộc sống Với lượng kiến thức phong phúnhư môn Công nghệ, để học sinh có thể nắm vững và đầy đủ kiến thức thì
Trang 4qua đó học sinh sẽ nhìn được tổng thể kiến thức một cách ngắn gọn nhưngđầy đủ, rút ngắn được thời gian ôn tập củng cố và ghi nhớ bài nhanh hơn.
Khả năng vận dụng tri thức đã học vào cuộc sống là cái đích của việcdạy học bộ môn Khả năng đó có được từ nghệ thuật truyền dạy và tổ chứcrèn luyện của giáo viên cho các em Học Công nghệ mà không liên hệ đượcthực tế, không làm bài tập thực hành, sẽ không thể nào có được năng lựcvận dụng và như vậy sự học trở nên vô bổ Cuộc sống đang đặt ra vô vànnhững vấn đề phức tạp, hiểu sâu sắc Công nghệ để lý giải những vấn đề củacuộc sống hiện tại là vô cùng cần thiết, nó tỏ rõ ưu thế của bộ môn Khônglàm tốt điều này xem như giáo viên Công nghệ chưa hoàn thành nhiệm vụ
2.2 Thực trạng của vấn đề
Trong những năm qua, ngành giáo dục đã mở các lớp tập huấn, bồidưỡng chuyên môn nghiệp vụ về đổi mới phương pháp dạy học cho đội ngũgiáo viên trong đó có việc sử dụng SĐTD Có thể khẳng định rằng sử dụngSĐTD là một trong những phương pháp dạy học rất quan trọng, vừa rấtmới, rất hiện đại, lại mang tính khả thi, đang được nhiều giáo viên áp dụng
Do Công nghệ là môn học đòi hỏi nhiều tư duy để suy luận và vậndụng thực tiễn, kiến thức môn học đa dạng phong phú, lượng kiến thức dài,
đa phần là mới và khó nên trong quá trình dạy và học sẽ thường gặp một sốkhó khăn: Học sinh tập trung ghi bài mà không tham gia thảo luận nhóm,hoặc chỉ tập trung thảo luận nhóm, trao đổi và quan sát hình ảnh mà khôngghi bài từ đó không nắm được ý chính của bài Mặt khác, hạn chế của họcsinh là chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ não mà chỉ học thuộclòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ được kiếnthức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong bài học, trong tàiliệu tham khảo, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liênquan với nhau
Trang 5Thực tế cho thấy một số học sinh mặc dù học rất chăm chỉ nhưngđiểm kiểm tra vẫn thấp vì các em không biết cách vận dụng SĐTD tronghọc tập, học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước, khôngbiết liên kết các kiến thức với nhau, thậm chí khi đọc sách hoặc nghegiảng trên lớp các em không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưukiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình bằng sơ đồ, có em không địnhhướng được cách vẽ.
Học sinh thường học qua loa không chuyên sâu nên sự rèn luyện khảnăng của các em ngày càng mai một Bên cạnh đó còn có quan điểm chưađúng đắn, thiếu quan tâm của phụ huynh coi môn Công nghệ là môn phụhọc cũng được, không học cũng được nên việc chuẩn bị đồ dùng học chocon còn coi nhẹ; đó là một trong những nguyên nhân ảnh hưởng đến sự pháttriển toàn diện của học sinh Mà nguyên nhân chủ yếu lại nằm ngay trong ýnghĩ, quan niệm sai lệch chủ quan của con người
Không chỉ vậy, việc vận dụng SĐTD trong quá trình dạy học là vấn
đề còn khó khăn đối với nhiều giáo viên, trong đó có giáo viên dạy mônCông nghệ Mặc dù đã được Phòng giáo dục và Đào tạo tổ chức thao giảngmôn Công nghệ cấp huyện nhưng thời gian triển khai không nhiều, cókhông ít giáo viên áp dụng chiếu lệ có khi không sử dụng SĐTD tronggiảng dạy, có giáo viên ngại sử dụng SĐTD vì sợ “cháy” giáo án Thậm chí
có nhiều giáo viên rất mơ hồ, còn băn khoăn không biết sử dụng SĐTD vàokhâu nào trong quá trình dạy học? Phương pháp thiết kế SĐTD, hướng dẫncách thức sử dụng cho học sinh ra sao? Nhất là đối với những giáo viêncao tuổi và những giáo viên chưa quen với việc ứng dụng Công nghệ thôngtin, trình độ Tin học còn hạn chế thì đa phần không biết sử dụng phần mềm
vẽ SĐTD và kết hợp SĐTD với công cụ dạy học khác
Từ những tồn tại nêu trên,nhằm giúp cho giáo viên thành thạo trong
sử dụng SĐTD vào giảng dạy và đồng thời tạo sự hứng thú học tập và phát
Trang 6huy được tính sáng tạo tích cực của học sinh nên sau thời gian tích lũy đượcmột số kinh nghiệm, tôi đã tiến hành nghiên cứu và đề ra các giải pháp đểvận dụng SĐTD trong dạy học môn Công nghệ một cách thiết thực, chặtchẽ và logic nhằm mang lại hiệu quả cao trong giảng dạy.
2.3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề
2.3.1 Cách thức sử dụng SĐTD vào dạy học Công Nghệ
Cho học sinh làm quen với sơ đồ tư duy bằng cách giới thiệu cho họcsinh một số SĐTD cùng với dẫn dắt của giáo viên để các em định hướngnhanh hơn từ đó các em chủ động tiếp thu kiến thức
Hướng cho học sinh có thói quen tư duy lôgic theo hình thức sơ đồhoá trên SĐTD
Từ một vấn đề hay chủ đề chính đưa ra các ý lớn thứ nhất, ý lớn thứhai, thứ ba mỗi ý lớn lại có các ý nhỏ liên quan với nó, mỗi ý nhỏ lại cócác ý nhỏ hơn các nhánh này như “bố mẹ” rồi “con, cháu, chắt, chút,chít” các đường nhánh có thể là đường thẳng hay đường cong
Cho học sinh thực hành vẽ SĐTD trên giấy: Chọn từ khóa - tên chủ
đề hoặc hình vẽ của chủ đề chính cho vào vị trí trung tâm, chẳng hạn: Sửdụng trang phục, cây cảnh, ôn tập chương I, các phương pháp chế biến thựcphẩm, quy trình tổ chức bữa ăn để học sinh có thể tự mình ghi tiếp kiếnthức vào tiếp các nhánh “con”, “cháu”, “chắt” theo cách hiểu của các em
Để thiết kế một SĐTD đối với một bài học chuẩn bị cho công tácgiảng dạy, đảm bảo nội dung kiến thức, hệ thống kiến thức một cách đầy đủ
và logic thì xác định mục tiêu của bài, nêu nội dung chính của bài đảm bảotheo chuẩn kiến thức kĩ năng Tiếp đó hướng học sinh lưu ý trọng tâm, địnhhướng nội dung bài học cần nắm để tự hệ thống lại bằng sơ đồ Dùng phầnmềm Mindmap để biên soạn thành một giáo án hoàn chỉnh với kiến thứcđược xây dựng thành một sơ đồ, qua đó còn có thể kết hợp để trình chiếu
Trang 7những nội dung cần lưu ý hay những đoạn phim có liên quan được liên kếtvới sơ đồ Qua đó giúp học sinh hệ thống được kiến thức vừa học, khắc sâuđược kiến thức trọng tâm.
Đối với học sinh: Vẽ SĐTD theo nhóm hoặc từng cá nhân Trước hếtgiới thiệu một số sơ đồ tư duy cho các em làm quen, sau đó hướng các em
từ từ xây dựng các sơ đồ riêng cho mình Bước đầu, chỉ yêu cầu học sinhxác định được vấn đề trọng tâm, sau đó hệ thống các kiến thức liên quanthành sơ đồ phân nhánh, rồi từ đó học sinh sẽ thiết kế thành những sơ đồtheo tư duy của mỗi cá nhân Có thể áp dụng dùng sơ đồ trước hay sau khihọc một bài học Với bài học mới, cho học sinh xây dựng sơ đồ theo nhóm,rồi dựa vào sơ đồ các em thảo luận, tiếp đến đại diện nhóm trình bày kiếnthức theo hình thức thuyết trình dựa trên sơ đồ đã xây dựng, sau bài học yêucầu học sinh tự hệ thống lại kiến thức bằng sơ đồ theo cách riêng của mình.Việc phối hợp linh động nhiều phương pháp trong quá trình giảng dạy, kếthợp với việc thiết lập SĐTD để hệ thống kiến thức đã giúp cho học sinhnắm được bài nhanh hơn và nhớ lâu hơn
Vận dụng SĐTD trong các hình thức kiểm tra nhằm đánh giá đượctinh thần, thái độ, sự tiếp thu kiến thức của từng học sinh Tuy nhiên, đây là
Trang 8việc làm đơn giản nhưng lại còn rất xa lạ, mới mẻ đối với rất nhiều giáoviên
Có hai hình thức sử dụng SĐTD trong kiểm tra:
Một là, sử dụng SĐTD trong kiểm tra bài cũ
Trước tiên, đưa ra một từ khóa (hay một hình ảnh trung tâm) thể hiệnchủ đề của kiến thức cũ mà các em đã học, cần kiểm tra, yêu cầu các em vẽSĐTD thông qua câu hỏi gợi ý Trên cơ sở từ khóa ấy (hoặc hình ảnh trungtâm) kết hợp với câu hỏi định hướng của giáo viên, học sinh sẽ nhớ lại kiếnthức và định hình được cách vẽ SĐTD theo yêu cầu Khi học sinh vẽ xongthì cho cả lớp quan sát, gọi một vài em nhận xét, góp ý sơ đồ rồi nhận xét
và ghi điểm cho học sinh
* Ví dụ 1: Sau khi các em học xong Tiết 7 - Bài 4: Sử dụng và bảo
quản trang phục
Trước khi vào bài mới thì kiểm tra bài cũ bằng cách cho các em lập SĐTD để củng cố, hệ thống kiến thức đã ở tiết học trước thông qua câu hỏi sau: Chúng ta đã học và biết sử dụng trang phục, em hãy lập SĐTD để hệ thống kiến thức về sử dụng trang phục? Sau đó, ghi từ khóa lên giữa bảng phụ “Sử dụng trang phục”, rồi gọi một học sinh xung phong lên bảng vẽ, những học sinh còn lại vẽ vào giấy nháp Học sinh
dễ dàng vẽ được SĐTD theo nội dung yêu cầu.
Dưới đây là SĐTD về sử dụng trang phục có tính chất minh họa, các
em vẽ SĐTD đảm bảo các nội dung tương tự như sau là tốt:
Trang 9* Ví dụ 2: Sau khi các em học xong hai tiết Bài 12: Trang trí nhà
ở bằng cây cảnh và hoa.
Kiểm tra bài cũ bằng câu hỏi: Các em đã học qua các loại cây cảnh và hoa nào? Em hãy lập SĐTD để hệ thống nội dung kiến thức về cây cảnh và hoa?
Sau đó, giáo viên ghi cụm từ khóa lên giữa bảng phụ “Một số loại cây cảnh và hoa dùng trong trang trí nhà ở”, rồi gọi một học sinh lên bảng vẽ Học sinh sẽ dễ dàng vẽ được SĐTD theo nội dung yêu cầu.
Trang 10Dưới đây là SĐTD về một số loại cây cảnh và hoa dùng trong trang trí nhà ở minh họa:
* Lưu ý:
Trước khi vẽ SĐTD để kiểm tra thì yêu cầu học sinh gấp sách, vở Cho cả lớp cùng lập SĐTD trên giấy theo cách hoạt động cá nhântrong một thời gian nhất định để lôi cuốn tất cả học sinh vào việc ôn kiếnthức đồng thời rèn luyện kĩ năng tạo lập SĐTD và thói quen tư duy cho các
em Hết thời gian quy định thì chọn sơ đồ của một vài em (có thể là nhữnghọc sinh vẽ xong trước, hay những học sinh cần lấy điểm ), chấm, nhận xét
và ghi điểm cho các em; biểu dương, khen ngợi những em vẽ tốt để khích lệcác em nhằm tạo không khí học tập sôi nổi
Trong quá trình đánh giá, chỉ cần dựa vào SĐTD chấm và ghi điểmcho học sinh mà không cần phải yêu cầu gì thêm ở các em, vì ta đã chọn
Trang 11dạng đề khá đơn giản, nên những gì cần trả lời, các em đã thể hiện trongSĐTD, hơn nữa thời gian kiểm tra bài cũ có hạn.
Hai là, sử dụng SĐTD trong kiểm tra 15 phút, 45 phút (1 tiết)
Dùng SĐTD trong các hình thức kiểm tra trên giấy (15 phút, 1 tiết)một cách dễ dàng để tăng cường việc rèn luyện thói quen tư duy lô-gic, tưduy hệ thống cho học sinh thông qua các bài kiểm tra viết, nhằm phát triểnnăng lực tư duy sáng tạo cho các em Tuy nhiên, lưu ý rằng kiểm tra kiếnthức cũ bằng phương pháp vẽ SĐTD chỉ là một hình thức kiểm tra giúp họcsinh củng cố, hệ thống kiến thức có tính chất lý thuyết Do đó, chọn kiểm tranhững kiến thức có tính hệ thống, xâu chuỗi, các em có thể dễ dàng hệ thốnghóa bằng SĐTD Mặt khác, về yêu cầu của đề kiểm tra thì đưa ra từ hay cụm
từ khóa ngắn gọn, rõ ràng, cụ thể, khái quát được chủ đề của phần kiến thứckiểm tra trong câu hỏi để định hướng, giúp học sinh nắm bắt chính xác yêucầu đề và vẽ đúng SĐTD theo yêu cầu Sau đây là một số ví dụ và đáp ánminh họa các dạng đề kiểm tra viết yêu cầu học sinh lập SĐTD:
* Ví dụ 1: Cho từ khóa “Tranh ảnh” Em hãy vẽ SĐTD giới thiệu
công dụng, cách chọn tranh ảnh?
Trang 12* Ví dụ 2: Em hãy vẽ SĐTD giới thiệu các khu vực chính của nhà
ở?
Trang 13* Ví dụ 3: Em hãy lập SĐTD trình bày những hiểu biết của em về
khái niệm, sự cần thiết và các công việc cần làm để giữ gìn nhà ở sạch
sẽ, ngăn nắp?
* Lưu ý:
Sử dụng các câu hỏi yêu cầu học sinh lập SĐTD ở khâu kiểm tra bài
cũ và kiểm tra viết (15 phút, 1 tiết) hoán đổi cho nhau đều được
Đối với kiểm tra miệng lấy thang điểm là 10; 15 phút thì lấy thangđiểm 5; còn đối với kiểm tra 1 tiết thì tùy theo mức độ của từng câu hỏi cho
từ 1 đến 2 điểm (xem câu hỏi yêu cầu lập SĐTD là một phần trong đề kiểmtra)
2.3.2.2 Sử dụng SĐTD trong dạy học bài mới và ghi bảng
Có thể nói việc sử dụng SĐTD là một công cụ hỗ trợ đắc lực choviệc dạy học bài mới Tuy nhiên, việc sử dụng vừa để tổ chức, dẫn dắt chohọc sinh tự tìm hiểu, khám phá, chiếm lĩnh kiến thức bài học lại vừa thaythế cho việc ghi bảng cô đọng kiến thức tiết dạy, bài dạy của giáo viên thìquả là việc làm còn hết sức mới mẻ Vì hầu hết đều có chung quan niệm