CHUYÊN đề bồi DƯỠNG học SINH GIỎI môn LỊCH sử

Dạy và học Lịch sử trong nhà trường THCS bản chất là dạy cho học sinh lòng yêu nước,niềm tự hào của dân tộc ngay từ thời niên thiếu; phải truyền được ngọn lửa yêunước cho các em làm hành

I Nội dung lý luận có liên quan đến chuyên đề 7

II Thực trạng dạy và học môn lịch sử ở trường THCS 7

Robert A Heinlein nói: “Một thế hệ ngoảnh mặt lại với lịch sử là một thế hệ không có quá khứ và cũng không có tương lai”

Như vậy môn lịch sử là môn học có một vị trí quan trọng đối với cuộc sốngcủa chúng ta Do đó trong trường phổ thông cơ sở môn lịch sử là một trong nhữngmôn quan trọng trong việc giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức cho học sinh. Dạy

và học Lịch sử trong nhà trường THCS bản chất là dạy cho học sinh lòng yêu nước,niềm tự hào của dân tộc ngay từ thời niên thiếu; phải truyền được ngọn lửa yêunước cho các em làm hành trang vào đời qua những dữ kiện, kiến thức lịch sử trongkhung chương trình, điều này là rất cần thiết và phải trở thành nền tảng bắt buộcđối với mỗi công dân của bất cứ quốc gia nào Học Sử là để hun đúc tinh thần yêunước và lòng tự hào dân tộc, giúp cho thế hệ trẻ hiểu được cội nguồn dân tộc, biếtđược quá khứ của tổ tiên, từ đó biết kế thừa và phát huy những tinh hoa của tổ tiêntrong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ngày nay Vì vậy để làm sống dậy quákhứ của lịch sử, mỗi bài dạy ở trên lớp ngoài việc cung cấp đầy đủ những kiến thức

cơ bản cần phải sử dụng một cách hợp lý, khéo léo cácphương pháp, phương tiệnc¸c vµ đồ dùng dạy học mới tái hiện được sự việc đã qua

Trong quá trình giảng dạy môn lịch sử, tôi đã đúc rút được nhiều kinh nghiệm

để có thể giúp các em học sinh học tốt hơn về môn lịch sử Để thúc đẩy quá trìnhnhận thức và nâng cao trình độ nhận thức của học sinh, trang bị cho các em đượcnhững năng lực cần thiết của một học sinh giỏi môn lịch sử thì việc phát hiện vàbồi dưỡng là việc rất quan trọng Vì vậy thông qua chuyên đề “ bồi dưỡng học sinhgiỏi” này sẽ giúp tôi có thêm cơ hội để trao đổi với các đồng nghiệp trong công tácbồi dưỡng học sinh giỏi

2 CƠ SỞ THỰC TIỄN.

Trong hệ thống các môn học ở trường THCS trong đó có môn lịch sử cũng cóvai trò quan trọng, trong việc giáo dục, giáo dưỡng học sinh lòng yêu quê hương

đất nước, lòng tự hào dân tộc…là hành trang quan trọng trước khi các em rời máitrường THCS.

Thầy cô giáo bộ môn đều nhiệt tình tích cực, trong cải tiến phương pháp, luônhọc tập trao đổi kinh nghiệm chuyên môn, thông qua thao giảng, sử dụng côngnghệ thông tin… góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn lịch sử

Dạy học Lịch sử là dạy những gì đã xảy ra trong quá khứ, mỗi bài học đều córất nhiều sự kiện và khái niệm Lịch sử học sinh phải nhớ và hiểu Trong thực tếhiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chỉ đơn thuần là nhớ kiếnthức một cách máy móc mà chưa rèn luyện kỹ năng tư duy Học sinh chỉ học bàinào biết bài đấy, nhớ các kiến thức Lịch sử một cách rời rạc và rất nhanh quên Ngoài ra, do quan niệm sai lệch về vị trí, chức năng của môn Lịch sử trong đờisống xã hội Một số học sinh và phụ huynh có thái độ xem thường bộ môn lịch sử,coi đó là môn học phụ, môn học thuộc lòng, không cần đầu tư công sức nhiều, họcsinh ít đọc và ít trả lời trước các câu hỏi trong SGK do đó sự hợp tác trong quátrình dạy học giữa thầy và trò là không cao, dẫn đến hậu quả học sinh không nắmđựơc những sự kiện Lịch sử cơ bản, nhớ sai, nhầm lẫn kiến thức Lịch sử là hiệntượng khá phổ biến trong thực tế ở nhiều trường

Thực trạng dạy học môn lịch sử ở trường THCS như trên nên giáo viên khóphát hiện và lựa chọn được đối tượng học sinh có năng khiếu để bồi dưỡng Giáoviên không có hứng thú để đầu tư bồi dưỡng Qua nhiều năm giảng dạy Lịch sử,bản thân tôi luôn trăn trở để tìm ra những phương pháp giúp học sinh hứng thú họctập bộ môn hơn và đạt kết quả cao hơn trong các kì thi chon học sinh giỏi

II MỤC ĐÍCH CỦA CHUYÊN ĐỀ.

- Giúp HS dễ nhớ: Khi làm bài học sinh gặp các câu hỏi các em sẽ hiểu câu hỏi

đó thuộc dạng bài tập nào, từ đó sẽ giúp các em hiểu đề bài hơn và làm bài tốt hơn

- Giúp HS hiểu được bản chất của các câu hỏi lich sử: Hệ thống hoá kiến thức

giúp học sinh so sánh, đánh giá, lý giải vấn đề …nhờ vậy mà hiểu được Lịch sử,phát triển tư duy logich trong nhận thức Lịch sử, giúp học sinh hiểu bài, nắm đượckiến thức cơ bản và ghi nhớ lâu hơn giúp các em học tập và khả năng làm bài tốthơn

Mục đích của tôi viết chuyên đề này, nhằm góp phần nâng cao chất lượnggiảng dạy bộ môn Lịch sử nói chung, tạo sự hứng thú học tập bộ môn Lịch sử củahọc sinh trong đội tuyển giúp các em nắm chắc kiến thức và kĩ năng làm bài

III BẢN CHẤT LÀM RÕ TRONG CHUYÊN ĐỀ

Trong chuyên đề Bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử, tôi muốn làm rõ

những vấn đề cơ bản sau:

- Khả năng phân tích đề thi của học sinh giỏi

- Học sinh giỏi, phải biết hệ thống hóa các nội dung lịch sử bằng những sơ đồnhánh, biểu đồ thống kê theo từng sự kiện, mốc thời gian Từ đó, ta mới có thể dễ dàngghi nhớ nội dung và dữ liệu của môn học Bởi môn lịch sử là một môn khoa học

- Kĩ năng làm bài và trình bày bài viết

IV ĐỐI TƯỢNG CỦA CHUYÊN ĐỀ

Đối tượng của chuyên đề: Học sinh trường THCS Hội Hợp( Cụ thể là học sinhkhối lớp 9)

V PHƯƠNG PHÁP VIẾT CHUYÊN ĐỀ

Trong quá trình dạy học Lịch sử không có một phương pháp nào được coi là

vạn năng, mỗi phương pháp có thể được sử dụng hiệu quả với từng mục đích khácnhau Một tiết học Lịch sử giáo viên không thể chỉ dạy bằng duy nhất một phươngpháp và phải có sự kết hợp của rất nhiều các phương pháp và nhiều dạng bài tập

- Phương pháp viết chuyên đề: + Các tài liệu, thông tin tham khảo

+ Các tài liệu dạy học : SGK, sách giáo viênLịch sử.

- Phương pháp Kiểm tra đánh giá học sinh trên kết quả các bài kiểm tra để từ

đó có điều chỉnh và bổ sung hợp lí

- Trao đổi rút kinh nghiệm qua từng dạng bài tập lịch sử thông qua dự giờ

VI GIỚI HẠN CỦA CHUYÊN ĐỀ

Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử được nghiên cứu giới hạn tạitrường trung học cơ sở Hội Hợp- thành phố Vĩnh Yên - Tỉnh Vĩnh Phúc

VII PHẠM VI VÀ KẾ HOẠCH CỦA CHUYÊN ĐỀ.

- Phạm vi: chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi của tôi được viết trong quá trìnhbồi dưỡng học sinh giỏi

- Kế hoạch: + Bắt đầu nghiên cứu từ đầu năm học 2011-2012

+ Vận dụng trong quá trình bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏimôn Lịch sử ở trường THCS Hội Hợp

B PHẦN NỘI DUNG

I NỘI DUNG LÝ LUẬN CÓ LIÊN QUAN ĐẾN CHUYÊN ĐỀ

Môn Lịch sử nói riêng và các môn học thuộc lĩnh vực khoa học xã hội khácnói chung thường xuyên được tiếp xúc với kiến thức lí thuyết nhiều nên để lĩnh hộikiến thức đòi hỏi mỗi người học phải ghi chép thường xuyên Đối với những người

có phương pháp ghi chép bằng những kí hiệu, bằng những cách hiểu biết của mìnhthì ít gặp phải khó khăn trở ngại, nhưng đối với mỗi học sinh, đặc biệt là các emhọc sinh giỏi lớp 9 việc ghi chép của các em gặp rất nhiều khó khăn vì trong suynghĩ của các em cần phải ghi tỉ mỉ những lời nói, lời giảng của cô giáo, như thếviệc lĩnh hội những kiến thức mới được đầy đủ

vào trong vở của mình, về nhà mở vở ra học mặc dù ghi được rất nhiều nhưng đọcmãi mà vẫn không hiểu kiến thức hoặc có hiểu được thì kiến thức không thành hệthống.Do đó khi làm bài thi các em sẽ không đạt được kết quả tốt Vậy làm thế nào

để các em học sinh nắm bắt kiến thức được dễ dàng thuận tiện hơn và có khả năngviết tốt hơn?

Với suy nghĩ ấy tôi luôn tìm hiểu các phương pháp dạy học tích cực sao chohiệu quả “Muốn học sinh học tích cực thì giáo viên cũng phải có những phươngpháp dạy học tích cực”, tôi đã dần đưa học sinh của mình học tập theo hướng tíchcực bằng cách vận dụng linh hoạt các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực Thay

vì học sinh học theo lối học vẹt tôi cung cấp cho các em các dạng bài tập để các em

có khả năng thực hành, phân tích đề và hiểu được với dạng bài này thì các em phảilàm gì Vì vậy khi dự các kì thi học sinh sẽ có kĩ năng làm bài tốt hơn

II THỰC TRẠNG DẠY VÀ HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ.

1 Về phía giáo viên:

Vẫn còn một số ít giáo viên chưa thực sự thay đổi hoàn toàn phương pháp dạyhọc cho phù hợp với từng tiết dạy, chưa tích cực hóa hoạt động của học sinh tạođiều kiện cho các em suy nghĩ, chiếm lĩnh và nắm vững kiến thức như vẫn còn sửdụng phương pháp dạy học “ Thầy nói, trò nghe”, “ thầy đọc, trò chép” Do đónhiều học sinh chưa nắm vững kiến thức mà chỉ học thuộc lòng một cách máy móc,trả lời câu hỏi chỉ nhìn vào SGK hoàn toàn ……

Đa số giáo viên chưa nêu câu hỏi nhận thức đầu giờ học tức là sau khi kiểm tra bài

cũ giáo viên vào bài luôn mà không giới thiệu bài qua việc nêu câu hỏi nhận thức, điều này làm giảm bớt sự tập trung, chú ý bài của học sinh ngay từ hoạt động đầu tiên

2 Về phía học sinh:

Học sinh thường trả lời câu hỏi giáo viên đặt ra thông qua việc nhìn SGK vànhắc lại, chưa có sự độc lập tự duy Một số học sinh còn đọc nguyên bản SGK đểtrả lời câu hỏi.

Học sinh còn lười học và chưa có sự say mê môn học, một số bộ phận học sinhkhông chuẩn bị bài ở nhà, không làm bài tập đầy đủ, trên lớp các em thiếu tập trungsuy nghĩ Cho nên việc ghi nhớ các sự kiện, nhân vật, hiện tượng Lịch sử … còn yếu.Học sinh chỉ có trả lời được những câu hỏi dễ, đơn giản( như trình bày), cònmột số câu hỏi tổng hợp, phân tích, giải thích, so sánh … thì học sinh còn rất lúngtúng khi trả lời hoặc trả lời thì mang tính chất chung chung ……

III GIẢI PHÁP ĐÃ THỰC HIỆN

1 Đối tượng học sinh giỏi: Học sinh lớp 9( số lượng tiết 140)

1.1 Yêu cầu đối với một học sinh giỏi

- Phải biết hệ thống hóa các nội dung lịch sử bằng những sơ đồ nhánh, biểu đồthống kê theo từng sự kiện, mốc thời gian Từ đó, ta mới có thể dễ dàng ghi nhớ nộidung và dữ liệu của môn học Bởi môn lịch sử là một môn khoa học

- Phải có niềm đam mê và yêu thích môn lịch sử

- Phải chuẩn bị bài trước ở nhà

- Phải nắm vững kiến thức cơ bản, khái quát nội dung chương trình

- Rèn kĩ năng phân tích đề, kỹ năng viết bài và trình bày bài làm

1.2 Cách chọn học sinh giỏi

Từ năm học 2011- 2012 tôi mới chính thức tham gia vào công tác bồi dưỡng

học sinh giỏi bằng thực tiễn của mình tôi đã chọn học sinh giỏi như sau:

- Cuối năm học những em say mê môn học lịch sử và tự nguyện tham gia vàođội tuyển tôi đều ghi tên các em

- Trong quá trình giảng dạy đội tuyển tôi quan sát các em học và kết quả cácbài kiểm tra cho mỗi chuyên đề, tôi sẽ loại dần các em chưa đủ khả năng để tậptrung cho các em tốt hơn.

- Theo cảm quan của tôi và thực tế những em học khá Toán, Ngữ văn, TiếngAnh khi học Lịch sử có tư duy rất tốt

2 Hệ thống kiến thức sử dụng trong chuyên đề.

Việc xây dựng chương trình trong giảng dạy học sinh giỏi là rất cần thiết Tôixây dựng chương trình kế hoạch bồi dưỡng theo tiến trình phát triển của lịch sửgồm 2 phần:

2.1 PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI HIỆN ĐẠI TỪ NĂM 1945 ĐẾN NAY

- Liên Xô và các nước Đông Âu sau chiến tranh thế giới thứ hai

- Các nước Á, Phi, Mĩ La- tinh từ 1945 đến nay

- Mĩ, Nhật Bản, Tây Âu từ năm 1945 đến nay

- Quan hệ quốc tế từ năm 1945 đến nay

- Cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật từ năm 1945 đến nay

2.2 PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1919- 2000

- Việt Nam trong những năm 1919- 1930

- Việt Nam trong những năm 1930- 1945

- Việt Nam trong những năm 1945- 1954

- Việt nam trong những năm 1954-1975

- Việt Nam trong những năm 1975- 2000

3 Hệ thống các dạng bài tập đặc trưng của chuyên đề

a Khái niệm : Trình bày là tái hiện những vấn đề, những sự kiện, hiện tượng

lịch sử đúng như nó đã từng diễn ra

Tức là ta trả lời câu hỏi sự kiện đó diễn ra như thế nào? Đây là loại bài phổbiến nhất thường gặp sau các bài học và trong bài học lịch sử thường trình bày kháiquát hoặc là tóm tắt chứ không có điều kiện để trình bày chi tiết vì bản thân bài sửtrong sách giáo khoa được học đã là tóm tắt rồi Còn hiện thực lịch sử nó rất phongphú, đa dạng, đa chiều và chi tiết đến từng ngày giờ

b Các dạng trình bày thường gặp

Vì đây là loại bài phổ biến nên cũng có các dạng phong phú Ví dụ trình bày

về các sự kiện lịch sử Sự kiện đó có thể là một trận đánh, một cuộc cách mạng,một cuộc cải cách hay một giai đoạn lịch sử hoặc trình bày một vấn đề lịch sử nàođó

Thông thường khi trình bày một sự kiện lịch sử, chúng ta trình bày những nộidung sau:

- Trình bày hoàn cảnh lịch sử

Một nguyên tắc khi trình bày một sự kiện lịch sử không thể tách rời hoàn cảnhlịch sử, vì hoàn cảnh lịch sử sẽ quyết định nội dung của sự kiện Sự kiện lịch sửkhông còn ý nghĩa nếu mà ta đặt ngoài bối cảnh xuất hiện của nó.

Phần này ta trình bày những nét chính, những nét khái quát về tình hình trongnước và tình hình thế giới tác động đến sự kiện đó

- Trình bày diễn biến: phải tuân thủ nguyên tắc biên niên (tức là sự kiện nào có

trước thì nói trước, sự kiện nào có sau thì nói sau) vì mỗi chuỗi sự kiện bao giờcũng có mối liên quan, chặt chẽ với nhau Ngoài ra ta còn đảm bảo tính hệ thống vàtính chính xác

- Trình bày kết quả và ý nghĩa Thường ta nêu ra những con số cụ thể hay

những nội dung chính của ý nghĩa Và trong khi trình bày ý nghĩa, ta phải kết hợpphân tích, đánh giá để thể hiện rõ lập trường của mình về vấn đề đó

c Một số lưu ý khi làm bài tập dạng trình bày:

- Trình bày phải lựa chọn những sự kiện tiêu biểu, mức độ khái quát đến đâuthì phải tùy thuộc vào yêu cầu cụ thể của đề và thời gian làm bài

- Người trình bày phải thể hiện quan điểm của mình ở mức độ nhất định Vìthế khi trình bày, thường kết hợp phân tích và đánh giá Phần này quyết định độ sâucủa bài làm Nhiều người cho rằng thể loại bài trình bày này không thể hiện sựphân hóa học sinh, nhưng thật ra không hẳn là như vậy vì một bài làm trình bày tốt

là bài làm chọn được những sự kiện tiêu biểu và có thể hiện được đánh giá củamình vào bài làm Điều đó cho thấy học sinh đó không chỉ dừng lại ở việc biết lịch

d Bài tập cụ thể

ĐỀ BÀI : Trình bày quá trình giai cấp công nhân Việt Nam vươn lên từ đấu tranh tự phát đến đấu tranh tự giác.

Hướng dẫn làm bài

- Xác định giai cấp công nhân ra đời từ bao giờ và có đặc điểm gì?

- Thời gian họ vươn lên từ đấu tranh tự phát lên tự giác là trong khoản thờigian nào? Và đến mốc nào là công nhân hoàn thành quá trình này? Lưu ý là ta cũngchọn những sự kiện tiêu biểu nào của phong trào công nhân để đưa vào bài làm

* Sự hình thành giai cấp công nhân Việt Nam

- Do tác động của cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp đãdẫn đến sự phân hóa trong xã hội Việt Nam và giai cấp công nhân ra đời

- Đặc điểm của giai cấp công nhân:

Có đặc điểm chung của giai cấp công nhân quốc tế như đại diện cho lực lượngsản xuất tiến bộ nhất trong xã hội, sống tập trung, có ý thức tổ chức kĩ luật và tinhthần cách mạng triệt để

Đặc điểm riêng:

+ Chịu 3 tầng áp bức của đế quốc, phong kiến và tư sản nên nguyện vọng của

họ phù hợp với nguyện vọng quần chúng, lợi ích của học phù hợp với lợi ích dântộc

+ Họ có nguồn gốc từ nông dân nên họ dễ dàng thực hiện liên minh nông

công-+ Trong thành phần, không có công nhân quý tộc, thuần nhất về ngôn ngữ giúp

họ đoàn kết trong đấu tranh

+ Họ ra đời trước giai cấp tư sản Việt Nam và ngay từ khi mới ra đời họ mangtrong mình truyền thống đấu tranh bất khuất của dân tộc và sớm chịu ảnh hưởngcủa tư tưởng cách mạng vô sản nên có khả năng gương cao ngọn cờ cách mạng.

* Quá trình công nhân vươn lên từ tự phát đến tự giác

+ Tháng 8-1925, Công nhân Ba Son bãi công nhằm ngăn chặn tàu Pháp chởlính sang đàn áp phong trào của công nhân Trung Quốc đã đánh dấu bước chuyển

từ từ phát sang tự giác

* Nhận xét : Phong trào công nhân thời kì này diễn ra còn lẻ tẻ, chịu ảnhhưởng từ bên ngoài, nặng đấu tranh về kinh tế, còn mang tính tự phát, giai cấp côngnhân chưa trở thành một lực lượng chính trị độc lập

- Từ năm 1926 đến 1929

+ 1926-1927, bùng nổ nhiều cuộc đấu tranh của công nhân, tiêu biểu như cuộcbãi công của 1000 công nhân nhà máy sợi Nam Định, 500 công nhân đồn điền cao

su Cam Tiên, cuộc đấu tranh của công nhân đồn điền cà phê Rayna…

+ 1928-1929, toàn quốc có 40 cuộc đấu tranh từ Bắc vào Nam, lớn nhất là ởnhà máy xi măng Hải Phòng, nhà máy sợ Nam Định, nhà máy diêm Bến Thủy, nhàmáy Ba Son, đồn điền Phú Riềng

* Nhận xét : Phong trào công nhân thời kì này có sự phát triển về số lượng vàchất lượng Phong trào phát triển vượt ra ngoài phạm vi một xưởng bắt đầu liên kếtđược với nhiều địa phương Tại nhiều nhà máy xí nghiệp có sự lãnh đạo đấu tranhcủa các tổ chức Thanh Niên và Tân Việt, khẩu hiệu đấu tranh đã kết hợp mục tiêukinh tế với mục tiêu chính trị Giai cấp công nhân trở thành một lực lượng chính trịđộc lập.

Sự phát triển của phong trào công nhân và phong trào yêu nước đặt ra nhu cầuphải có một chính Đảng cách mạng đứng ra lãnh đạo Đó cũng là nguyên nhân dẫnđến sự tan vỡ của hai tổ chức Thanh Niên Cách mạng Đảng và Tân Việt Cách mạngĐảng, dẫn tới sự ra đời của ba tổ chức cộng sản cuối 1929 Cuối cùng 3 tổ chức này

đã được hợp nhất thành Đảng cộng sản Việt Nam vào năm 1930

* Kết luận

Với sự ra đời của Đảng, giai cấp công nhân đã có bộ tham mưu lãnh đạo, cócương lĩnh cách mạng cụ thể, với ý nghĩa đó, giai cấp công nhân đã hoàn thiện quátrình từ tự phát lên tự giác, bước lên vũ đài lịch sử đảm nhận lịch sử vẻ vang củagiai cấp mình

4.2 Dạng đề phân tích

a Khái niệm :

Phân tích là dùng toàn bộ hiểu biết của mình để khám phá bản chất sự kiện

đó, để đánh giá tác động của nó đến lịch sử, khi phân tích phải dùng lý lẽ, luậnđiểm chắc chắn, khoa học để suy xét

Dạng phân tích thì yêu cầu sẽ cao hơn dạng trình bày, đòi hỏi học sinh khôngchỉ biết sự kiện mà còn phải hiểu sự kiện đó Biết vận dụng các kỹ năng để phântích Vì vậy, khi phân tích nó thường đi liền với trình bày và so sánh

Phân tích nguyên nhân bùng nổ, nguyên nhân thành công, thất bại.

Ví dụ : Phân tích những nguyên nhân thắng lợi của cuộc kháng chiến chống

c Một số vấn đề lưu ý khi làm bài phân tích

+ Nắm chắc bản chất của sự kiện lịch sử hay vấn đề lịch sử, mối liên hệ giữacác sự kiện lịch sử đó

+ Phân tích theo đúng yêu cầu của đề bài, tránh lan man

+ Phải có quan điểm lịch sử đúng đắn, khoa học, tránh xuyên tạc, bóp méo sựthật lịch sử

+ Khi phân tích phải tìm ra các luận điểm, luận cứ rõ ràng, mạch lạc, logich.Phân tích thường đi liền với chứng minh để có tính thuyết phục cao