CÁC NỘI DUNG TRỌNG TÂM Chương I: Những vấn đề cơ bản trong lịch sử phát triển của xã hội học • Sự tranh luận và thống nhất của các quan điểm khác nhau về xã hội học • Một số cặp chủ đề
Trang 1- 1 -
TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỞ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
KHOA XÃ HỘI HỌC – CÔNG TÁC XÃ HỘI – ĐÔNG NAM Á
TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN ÔN TẬP VÀ KIỂM TRA
MÔN: LỊCH SỬ XÃ HỘI HỌC
Mục đích
Tài liệu này nhằm hỗ trợ cho học viên hình thức giáo dục từ xa nắm vững nội dung ôn tập và làm bài kiểm tra hết môn hiệu quả
Tài liệu này cần được sử dụng cùng với tài liệu học tập của môn học và bài giảng của giảng viên ôn tập tập trung theo chương trình đào tạo
Nội dung hướng dẫn
Nội dung tài liệu này bao gồm các nội dung sau:
• Phần 1: Các nội dung trọng tâm của môn học Bao gồm các nội dung
trọng tâm của môn học được xác định dựa trên mục tiêu học tập, nghĩa
là các kiến thức hoặc kỹ năng cốt lõi mà người học cần có được khi hoàn thành môn học
• Phần 2: Cách thức ôn tập Mô tả cách thức để hệ thống hóa kiến thức
và luyện tập kỹ năng để đạt được những nội dung trọng tâm
• Phần 3: Hướng dẫn làm bài kiểm tra Mô tả hình thức kiểm tra và đề
thi, hướng dẫn cách làm bài và trình bày bài làm và lưu ý về những sai sót thường gặp, hoặc những nỗ lực có thể được đánh giá cao trong bài làm
• Phần 4: Đề thi mẫu và đáp án Cung cấp một đề thi mẫu và đáp án, có
tính chất minh hoạ nhằm giúp học viên hình dung yêu cầu kiểm tra và cách thức làm bài thi
(Bản chi tiết đính kèm)
KT TRƯỞNG KHOA XHH – CTXH -
ĐNA PHÓ TRƯỞNG KHOA Lâm Thị Ánh Quyên
Trang 2- 2 -
PHẦN 1 CÁC NỘI DUNG TRỌNG TÂM
Chương I: Những vấn đề cơ bản trong lịch sử phát triển của xã hội học
• Sự tranh luận và thống nhất của các quan điểm khác nhau về xã hội học
• Một số cặp chủ đề lý luận của xã hội học
• Xu hướng nhận thức của xã hội học
• Vấn đề phân kỳ, lịch sử phát triển xã hội học
Chương II: Sự ra đời của xã hội học
• Bối cảnh kinh tế-xã hội
• Bối cảnh chính trị
• Bối cảnh văn hóa-tư tưởng
• Sự ra đời của xã hội học
Chương III: Lịch sử phát triển xã hội học tại Pháp
• Xã hội học Pháp từ năm 1838 đến 1945
o Bối cảnh xã hội nước Pháp dẫn đến sự ra đời của xã hội học
học tại Pháp
• Xã hội học Pháp từ năm 1945 đến hiện nay
o Bối cảnh xã hội trong giai đoạn sau chiến tranh thế giới lần II
Chương IV: Lịch sử xã hội học tại Anh
• Xã hội học Anh từ năm 1838-1945
o Bối cảnh xã hội nước Anh
o Herbert Spencer
• Xã hội học Anh từ năm 1945 đến hiện nay
o Bối cảnh xã hội nước Anh giai đoạn 1945-hiện nay
Trang 3- 3 -
o Những công trình nghiên cứu văn hóa tiêu biểu
Chương V: Lịch sử xã hội học tại Đức
• Xã hội Đức từ năm 1838-1945
o Bối cảnh xã hội nước Đức
• Xã hội học Đức từ năm 1945 đến hiện nay
o Bối cảnh xã hội của Đức sau chiến tranh thế giới lần II
o Karl Popper
o Habermas
Chương VI: Xã hội học tại Mỹ
Xã hội học tại Mỹ
• Xã hội học Mỹ từ năm 1838-1945
o Bối cảnh xã hội
o Charles Cooley và Georges Herbert Mead-những người sáng lập
xã hội học Mỹ
o Chủ nghĩa Taylor và trường phái về quan hệ con người
• Xã hội học Mỹ từ năm 1945-hiện nay
o Bối cảnh xã hội
o Sự phát triển và thoái trào của trường phái chức năng
o Sự phát triển và suy thoái của trào lưu nghiên cứu thực nghiệm và định lượng
Chương VII: Karl Marx
• Những bối cảnh xã hội ảnh hưởng đến tư tưởng của Marx
• Lý luận và phương pháp luận xã hội học của Marx:
Trang 4- 4 -
• Quan niệm về lao động và mối quan hệ giữa con người và xã hội:
• Quan niệm về giai cấp và phân tầng xã hội
• Quan điểm về quy luật phát triển của chủ nghĩa duy vật lịch sử
Chương VIII: Durkheim
• Bối cảnh xã hội và những ảnh hưởng đến tư tưởng của Durkheim
• Quan niệm về sự kiện xã hội
• Quan niệm về đoàn kết xã hội
• Phi chuẩn mực và các hình thức phân công lao động khác
Chương IX: Max Weber
• Phương pháp luận
• Lịch sử xã hội học
• Nhân quả
• Loại hình lý tưởng
• Giá trị
• Sự tồn tại độc lập của xã hội học
• Xã hội học là gì?
• Hành động xã hội
• Giai cấp, địa vị, đảng phái
• Sự lựa chọn hợp lý
• Cấu trúc của quyền lực
• Tôn giáo và sự phát triển của chủ nghĩa tư bản
Chương X: George Simmel
• Những mối quan tâm của George Simmel về xã hội học
• Nhận thức cá nhân
• Tương tác xã hội
• Triết học về đồng tiền
Trang 5- 5 -
PHẦN 2 CÁCH THỨC ÔN TẬP
Chương I: Những vấn đề cơ bản trong lịch sử phát triển của xã hội học
Trong chương học này, sinh viên cần chú ý đến những đặc điểm hình thành nên ngành học xã hội học Những nội dung cần chú ý bao gồm:
• Sự tranh luận và thống nhất của những quan điểm khác nhau về xã hội học
• Sinh viên chú ý đến những cặp chủ đề lý luận của xã hội học như là: con người và xã hội Cuộc tranh luận này nhằm trả lời cho câu hỏi cơ bản rằng trong xã hội thì con người tác động lên xã hội hay ngược lại Cuộc tranh luận này cũng gắn với quan điểm của hai nhà xã hội học nổi tiếng là: Durkheim (xã hội ảnh hưởng lên cá nhân) và ngược lại là Max Weber (cá nhân tác động lên xã hội)
• Cặp chủ đề thứ hai của xã hội học là vĩ mô hay vi mô? Quan điểm này cũng gắn với phương pháp luận của hai nhà xã hội học cổ điển là Durkheim và Weber
• Xu hướng nhận thức của xã hội học được chia ra thành hai khuynh hướng chính là khuynh hướng nhấn mạnh đến tổng thể/xã hội/hệ thống
và khuynh hướng ngược lại nhấn mạnh đến con người/cá nhân/hành động
• Vấn đề phân kỳ, lịch sử phát triển xã hội học
• Sinh viên đọc chương I trong sách Lịch sử và lý thuyết xã hội học từ trang:
Chương II: Sự ra đời của xã hội học
• Sinh viên trình bày bối cảnh kinh tế-xã hội tại phương Tây vào những
năm nửa sau thế kỷ 19 Sinh viên cần chú ý đến lịch sử của quá trình công nghiệp hóa đầu tiên tại Anh và sự lan rộng của công nghiệp hóa sang những quốc gia khác
o Sinh viên cần trình bày về những đặc điểm của quá trình công nghiệp hóa đã ảnh hưởng như thế nào đến sự tan rã của phương thức sản xuất phong kiến để hình thành phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Đồng thời CNTB cũng đã gây nên những tác động đến xã hội phương Tây lúc này như: quá trình đô thị hóa, di dân, thay đổi cấu trúc của gia đình, lối sống, v.v…Tất cả những yếu tố trên đã dẫn đến sự ra đời của xã hội học như một tất yếu để trả lời cho những vấn đề xã hội nảy sinh phía trên
Trang 6- 6 -
• Bối cảnh chính trị: sinh viên cần chú ý đến việc phân tích những biến
động về đời sống chính trị của phương Tây ở những năm nửa cuối thế
kỷ 19 Những biến động chính trị này đi cùng với sự sụp đổ của chế độ quân chủ chuyên chế để hình thành giai cấp tư sản
• Bối cảnh văn hóa-tư tưởng: xã hội học được hình thành trong giai
đoạn mà toàn bộ nền khoa học phương Tây đặt trong thế kỷ ánh sáng hay còn gọi là thời đại khoa học Đây là giai đoạn mà người ta không còn dựa quá nhiều vào tôn giáo để giải thích về thế giới Mặt khác, tôn giáo cũng tách rời khỏi nhà nước.Sinh viên cần chú ý đến 4 nguyên tắc chủ yếu trong tư tưởng của thế kỷ 18 là:
1 Thay thế cái siêu nhiên bằng cái tự nhiên, thay thế tôn giáo bằng
khoa học
2 Đề cao vai trò của lý trí, dựa trên cơ sở kinh nghiệm, để giải quyết
các vấn đề xã hội
3 Niềm tin vào tính Thiện của con người, vào sự tiến bộ của nhân
loại
4 Quan tâm tới các quyền của con người, nhất là quyền tự do (kết
quả của cuộc cách mạng Pháp)
• Cuối cùng, sinh viên cần chú ý đến sự ra đời của xã hội học như: xã hội học ra đời năm nào? Ai là người đưa ra thuật ngữ xã hội học, chữ
sociology được hình thành từ sự kết hợp của những thuật ngữ nào?
Chương III: Lịch sử phát triển xã hội học tại Pháp
• Xã hội học Pháp từ năm 1838 đến 1945
o Bối cảnh xã hội nước Pháp dẫn đến sự ra đời của xã hội học: sinh viên cần trình bày bối cảnh kinh tế nước Pháp Về bối cảnh chính trị, Pháp là nước diễn ra những cuộc cách mạng tư sản trong nhóm đầu tiên trên thế giới Sau cách mạng tư sản là nhiều chế độ chính trị thay phiên nhau nắm quyền tại quốc gia này Về tôn giáo, tại Pháp cũng diễn ra những xung đột giữa chính quyền và tôn giáo, vai trò của nhà thờ và giáo hội bị hạn chế Tất cả những vấn đề như phát triển về kinh tế (thông qua chủ nghĩa tư bản), các cuộc cách mạng tư sản diễn ra và việc tôn giáo bị suy giảm vai trò đã dẫn đến việc đề cao vai trò của xã hội học như là một bộ môn có thể nghiên cứu, giải thích cho những vấn đề xã hội đang diễn ra ở thời điểm hiện tại
viên cần chú ý đến những quan điểm cụ thể của August Comte
Trang 7- 7 -
như: ông chính là người đưa ra tên gọi xã hội học, ông chia khoa học ra thành hai ngành cơ bản là khoa học cơ bản và khoa học cụ thể, trong đó xã hội học được ông cho nằm trong nhóm khoa học
cơ bản Đóng góp của Comte cho xã hội học là ông đã đưa ra phương pháp thực chứng luận để nghiên cứu xã hội học Ông chia
xã hội học thành hai bộ phận cơ bản là tĩnh học xã hội và động học xã hội
o Sự thống trị của trường phái Durkheim trong xã hội học tại Pháp thông qua những hiện tượng như:Trường phái Durkheim thu hút được sự quan tâm về khuynh hướng tổng thể: chiếm vị trí quan trọng, Durkheim kiên trì bảo vệ chế độ cộng hòa và giáo dục công trong xã hội Pháp.v.v…
• Xã hội học Pháp từ năm 1945 đến hiện nay
đến những đặc điểm như là: Gurvitch đặc biệt chú trọng đến sự phân tích giai cấp để bổ sung cho lý thuyết của Marx.Nhấn mạnh đến tính đa chức năng, sự kháng cự của các giai cấp đối với sự xâm nhập của xã hội tổng thể và sự xung đột giữa các giai cấp khác nhau
Friedmann (1902-1977) là cha đẻ của chuyên ngành Xã hội học lao Động ở Pháp Friedmann quan tâm đến giai cấp công nhân – đây chính là nét đặc thù của Xã hội học Pháp Ông nêu bật khuynh hướng phi nhân hoá, tha hoá và của người công nhân trong xã hội (giống với quan điểm của Karl Marx)
những quan điểm xã hội học điển hình của ông như: Khái niệm vốn: ông cho rằng con người trong xã hội luôn cố gắng sở hữu 3 loại vốn là: vốn xã hội, vốn văn hóa và vốn biểu tượng Khái niệm thứ hai là khái niệm tập tính (habitus) Tập tính cá nhân được hiểu
là sự lựa chọn hành vi của con người gắn liền với vị thế xã hội của
họ Mặt khác, tập tính cá nhân còn ám chỉ những hành vi, cử chỉ, thói quen, bộ dạng, tư tưởng, cũng như những cách thức cảm nhận, những hình thức thể hiện tình cảm, sở thích, những quan niệm về cái xấu cái đẹp, cái lý tưởng, cái tầm thường … mà cá nhân thể hiện trong đời sống xã hội một cách ý thức hay vô thức Tập tính là cái được xã hội hóa Ví dụ: trong xã hội phong kiến, giai cấp thống trị thường có những hành vi đặc trưng cho vị thế xã hội của họ như trang phục, hành vi ngồi, đi đứng
Trang 8- 8 -
o Bài tập điển hình: Sinh viên vận dụng khái niệm tập tính để giải thích cho hiện tượng sử dụng đồ hiệu của những người thuộc nhóm ca sĩ, người mẫu trong xã hội hiện đại
Xhh Pháp chịu ảnh hưởng sâu sắc của quá trình biến chuyển về
kt-xh thế kỷ 18-19 Xu hướng ban đầu: tổng thể luận (trước 1945)
Về sau: xu hướng nghiên cứu thực nghiệm (bị ảnh hưởng bởi Mỹ) chiếm tỷ lệ lớn Xu hướng nghiên cứu về cá nhân luận, nhóm Phân chia xã hội học thành các hướng khác nhau (xhh lao động, chính trị …)
Chương IV: Lịch sử xã hội học tại Anh
• Xã hội học Anh từ năm 1838-1945
o Bối cảnh xã hội nước Anh: Về mặt kinh tế: Anh là nước công
nghiệp hóa đầu tiên trên thế giới, nước Anh đạt đến điểm cực thịnh của công nghiệp, buôn bán và CNTB Nước Anh tượng trưng cho sự phồn vinh và chủ nghĩa tự do Về mặt khoa học: Học thuyết Darwin về sự tiến hóa đã có những ảnh hưởng lớn đến nền khoa học xã hội nước Anh, sự phát triển của kinh tế-chính trị học (Adam Smith với thuyết bàn tay vô hình) trong việc đề cao kinh tế thị trường tự do,.v.v…
đến những quan điểm xã hội học chủ yếu của ông như: là người chịu ảnh hưởng của học thuyết tiến hóa sinh học (ông cho rằng xã hội với tư cách nhà là một siêu sinh thể), ông quan niệm về tiến hóa xã hội như là một xu hướng tất yếu của các xã hội Khi tiến hóa thì sẽ xuất hiện xu hướng phân hóa chức năng trong đó những
bộ phận nào thích ứng được với xã hội thì sẽ tồn tại và ngược lại, những bộ phận nào không thích ứng với chức năng của xã hội sẽ
bị diệt vong Trong quan điểm tiến hóa, Spencer cho rằng xã hội
sẽ phát triển theo hướng ngày càng hoàn thiện, tiến bộ hơn Spencer cũng đưa ra quan điểm về những thiết chế quan trọng trong xã hội Theo đó, 5 thiết chế cần thiết cho xã hội sẽ là: thiết chế gia đình, thiết chế nghi lễ, thiết chế chính trị, thiết chế tôn giáo, thiết chế kinh tế
• Xã hội học Anh từ năm 1945 đến hiện nay
Trang 9- 9 -
o Bối cảnh xã hội nước Anh giai đoạn 1945 đến hiện nay: Quá trình thể chế hoá xã hội học được đẩy mạnh ở cấp đại học Trong giai đoạn 1945-1950: Xã hội học Anh chịu ảnh hưởng của lý thuyết của Parsons và Merton (trường phái Mỹ) Từ giai đoạn 1960-1970: Ở Anh cũng như ở những nước khác, phong trào chống quan điểm chức năng luận rất phổ biến Quan điểm chính yếu lúc này là: phục hồi cái chủ quan trong nghiên cứu con người
o Trường phái nghiên cứu văn hóa: Đặc điểm của trường phái
nghiên cứu về văn hóa là: dựa trên nền tảng của lý thuyết phê phán và trường phái Marxist Sinh viên cần chú ý đến đối tượng nghiên cứu của trường phái văn hóa là tầng lớp bình dân và sự phản kháng về mặt văn hóa đối với giai cấp thống trị bên trên
o Quan điểm xã hội học của Ralf Dahrendorf: sinh viên chú ý
đến quan điểm về mâu thuẫn của Dahrendorf Có 4 luận điểm cơ bản như: (1) Xã hội luôn luôn biến đổi và không tránh khỏi sự biến đổi, (2) Xã hội luôn chứa đựng những mối bất hòa và mâu thuẫn, (3) Mỗi một bộ phận của xã hội đều có sự đóng góp vào sự phân rã và biến đổi và (4) Mỗi xh đều dựa vào sự cưỡng chế của một bộ phận này với một bộ phận khác Về phân chia giai cấp, Dahrendorf chia xã hội ra làm hai giai cấp là: giai cấp nắm quyền
và giai cấp phụ thuộc, tuân thủ, chấp hành
quan điểm về con người của Giddens: Con người với tư cách là những người hành động luôn tái tạo ra các cấu trúc xã hội, đồng thời hành động của họ bị cấu trúc lại Quan niệm về quyền lực và
sự phân chia 5 loại quyền lực trong xã hội như: quyền lực kinh tế, quyền lực chính trị, quyền lực quân sự, quyền lực văn hóa, quyền lực tư tưởng
Chương V: Lịch sử xã hội học tại Đức
• Xã hội Đức từ năm 1838-1945
o Bối cảnh xã hội nước Đức: Về mặt kinh tế, Đức là nước công nghiệp hóa muộn màng, Sự ra đời muộn màng của xã hội học (1909), nước Đức bị chia cắt thành 2 khu vực: Đông Đức/Tây Đức Về mặt khoa học, Đức là quốc gia có nền triết học phát triển mạnh mẽ (Kant, Hegel) Sự phát triển mạnh mẽ của triết học đã có những ảnh hưởng lớn đến những nhà xã hội học như Marx, Ferdinand Tönnies
Trang 10- 10 -
đến khái niệm xã hội cộng đồng và xã hội hiệp hội gắn với hai loại hình ý chí nơi con người là ý chí hữu cơ và ý chí duy lý Ý chí hữu
cơ gắn với xã hội truyền thống và ý chí duy lý gắn với xã hội hiện đại Sinh viên cũng cần chú ý đến sự biến chuyển và những điều kiện dẫn đến sự biến chuyển giữa hai loại hình xã hội truyền thống
và xã hội hiện đại
Quan điểm về bất bình đẳng xã hội của Ferdinand Tönnies, quan điểm của ông về biến đổi xã hội Sinh viên cũng cần liên hệ đến quan điểm về biến đổi xã hội của Durkheim, Weber và Tönnies để thấy sự khác biệt trong quan điểm này giữa ba nhà xã hội học
o Sự biến đổi của xã hội học Đức qua sự xuất hiện của những ngành nhỏ xã hội học như: Karl Mannheim (1893-1947) với Xã hội học tri thức, Joseph Schumpeter (1883-1950) với xã hội học kinh tế Trong quan niệm về xã hội học kinh tế trong quan điểm của Joseph Schumpeter, sinh viên cần chú ý đến những vấn đề cơ bản như: giai cấp, mối quan hệ giữa doạnh nghiệp và kinh tế,…
• Xã hội học Đức từ năm 1945 đến hiện nay
o Bối cảnh xã hội của Đức sau chiến tranh thế giới lần II: Đức là nước chịu nhiều thiệt thòi sau chiến tranh thế giới lần II, trong khoa học, nước Đức xuất hiện những tranh cãi về chủ nghĩa thực chứng
o Xuất hiện trường phái frankfurt và lý thuyết mâu thuẫn phê phán: nhằm nghiên cứu và phê phán về đối với những vấn đề về giai cấp
và quyền lực trong xã hội đương đại, tập trung nghiên cứu vào mối quan hệ mâu thuẫn giữa các tiểu cấu trúc văn hóa, tri thức, nhân cách và phê phán hệ thống kinh tế của xã hội
gian công cộng, nghiên cứu về quyền công dân, sự hình thành nên công luận
Chương VI: Xã hội học tại Mỹ
Xã hội học tại Mỹ
• Xã hội học Mỹ từ năm 1838-1945
phát triển và ứng dụng khoa học kỹ thuật vào lãnh vực kinh tế và sản xuất (hình thức tổ chức lao động mới,…), Số lượng lớn người
di dân vào Mỹ, Không có những kiến thức nền tảng cơ bản về