Kinh tế học hài hước Steven D. Levitt Stephen J. Dubner

Nh ng các gi đ nh này không h đúng.. Levitt và nhà báo Stephen J... Nó thách th c các nh n th c thông th ng và ch ng minh chúng th ng sai l ch... Nh th có th ngh có nh ng d u hi u không

G ó c n h ì n k h á m p h á

Khám phá nh ng khía c nh n khu t c a m i hi n

t ng xã h i t quan đi m kinh t h c

(Freakonomics)

Tác giả: Steven D Levitt & Stephen J Dubner

Nhà xuất bản: Harper Perennial

Năm xuất bản: 2009

Số trang: 352

Dịch giả: Huyền Trang

NXB Việt Nam: Alpha Books & Tri thức

Năm xuất bản: 2007

Số trang: 304

VÀI NÉT VỀ TÁC GIẢ

Steven D Levitt là m t nhà kinh t h c ng i M xu t chúng, n i

ti ng v i các nghiên c u v t i ph m, đ c bi t là v m i liên k t

gi a vi c phá thai đ c h p pháp hóa và t l t i ph m Đ c

nh n huy hi u John Bates Clark vào n m 2003, Levitt hi n là giáo

s kinh t h c t i Đ i h c Chicago và là giám đ c Trung tâm nghiên c u Becker v lý thuy t giá Chicago t i Tr ng kinh doanh

sau đ i h c Chicago N m 2006, Levitt đ c t p chí Time b u

ch n là m t trong “100 ng i ki n t o th gi i”

Ý TƯỞNG CHỦ ĐẠO

Vào nh ng n m 1990, tình tr ng t i ph m t i M

t ng m nh và các chuyên gia d đoán chúng s còn

t ng đ t bi n Nh ng sau đó, t l t i ph m l i đ t nhiên gi m xu ng Các chuyên gia cho r ng đi u đó

có đ c là nh bùng n kinh t và các quy đ nh v

ki m soát súng ch t ch h n Nh ng các gi đ nh này không h đúng Lý do th t s l i b t ngu n t s

h p pháp hóa vi c phá thai 20 n m tr c Vì th

nh ng đ a tr đáng l đ c sinh ra trong các môi

tr ng x u có nhi u kh n ng tr thành t i ph m khi l n lên, đã không đ c chào đ i

ây chính là v n đ mà nhà kinh t h c Steven D

Levitt và nhà báo Stephen J Dubner đ c p đ n

trong cu n sách Kinh t h c hài h c Cu n sách

nhìn nh n th gi i và cách th c v n hành c a nó

b ng cách khám phá nh ng đi u n khu t đ ng sau

m i hi n t ng xã h i Nó thách th c các nh n th c

thông th ng và ch ng minh chúng th ng sai l ch

Nó nêu lên nh ng câu h i m i l và thú v mà h u

h t các nhà kinh t h c th m chí còn ít khi ngh t i,

ch ng h n nh : N u nh ng k buôn thu c phi n có

nhi u ti n đ n th thì t i sao chúng v n s ng cùng

m ? Ho c cái gì nguy hi m h n, kh u súng hay b

b i?

MẶT KHUẤT CỦA MỌI ĐIỀU

Levitt là m t nhà kinh t h c tr , tài n ng, r t gi i

đ a ra nh ng câu h i b t ng và thú v giúp khám

phá nhi u đi u m i m v cách th c v n hành th t

s c a th gi i B ng cách s d ng kinh t h c và

các công c c a kinh t h c đ x lý d li u, Levitt

cùng v i Dubner đã l t b đ c l p v b c b m t

c a cu c s ng hi n đ i đ nhìn th y nh ng gì n

gi u bên d i và ch ra cho chúng ta th y cu c s ng

th m chí còn thú v h n nhi u so v i nh ng gì

chúng ta v n ngh

i v i Levitt, đ o lý bi u th cho cách mà con

ng i mu n th gi i v n hành, còn kinh t h c bi u

th cách th gi i th t s v n hành Do đó, tr c tiên

cu n sách s đ a ra n m hi u bi t c n b n d i góc

4

nhìn c a kinh t h c

M t là: ng c là hòn đá t ng c a cu c s ng

hi n đ i Và th u hi u chúng, là chìa khóa đúng đ n

đ gi i quy t m i câu đ , t t i ác b o l c cho đ n gian l n th thao và h n hò qua m ng

Hai là: Nh ng nh n th c thông th ng l i

th ng sai l ch M c dù chúng ta th ng coi nh ng

gi i thích và lý thuy t c a các chuyên gia nh chân

lý, nh ng chúng l i th ng không h khoa h c

Ch ng h n, t i ác không bùng phát vào nh ng n m

1990, ch có ti n thì không đ đ th ng c , và − ng c nhiên ch a − u ng tám ly n c m t ngày ch a bao

gi cho th y có l i ích gì đ i v i s c kh e

Ba là: Nh ng nh h ng l n lao l i th ng

b t ngu n t nh ng nguyên nhân không m y liên quan, th m chí là tiêu c c gây nên Ch ng h n, t l

t i ph m gi m không ph i là do b t c n l c g n đây nào c a c nh sát mà là do lu t phá thai đã đ c thông qua 20 tr c đó

B n là: Các “chuyên gia” − dù là chuyên gia t i

ph m h c hay chuyên gia b t đ ng s n – đ u s

d ng l i th thông tin c a h đ ph c v l i ích c a mình Tuy nhiên, h có th thua trong chính trò

ch i c a mình Và đ i m t v i Internet, l i th thông tin c a h đang thu h p l i t ng ngày − b ng

ch ng là giá c a quan tài và b o hi m nhân th ,

cùng v i nh ng th khác, ngày càng gi m

N m là: Bi t rõ c n đo l ng cái gì và đo

l ng nh th nào khi n m t th gi i ph c t p tr

nên đ n gi n h n i u này có ngh a là, m c dù th

gi i hi n đ i h n đ n và d ng nh không th đoán

tr c đ c, chúng ta v n có th hi u đ c nó n u

chúng ta xem xét các d ki n theo đúng cách

ĐỘNG CƠ LÀ HÒN ĐÁ TẢNG THÚC ĐẨY

CUỘC SỐNG HIỆN ĐẠI

ng c đ n gi n là m t ph ng ti n thúc đ y con

ng i làm nhi u đi u t t và ít đi u x u h n Ngay t

th i th u, chúng ta đ u h c cách đáp l i các đ ng

c khuy n khích, bao g m c tích c c l n tiêu c c

N u đ t đi m cao tr ng, b n s đ c th ng m t

chi c xe đ p m i N u vi ph m l nh c m, b n s b

ph t N u làm t t các bài ki m tra SAT1, b n s đ

vào m t tr ng đ i h c danh ti ng N u b đu i kh i

tr ng đ i h c, b n s không tìm đ c vi c làm t t

N u làm t t công vi c, b n s đ c th ng ch c

1 SAT: K thi ki m tra n ng l c ng viên xin h c đ i h c SAT

trên 1.000 đi m đ đi u ki n h c t i M

G c r c a kinh t h c là nghiên c u các đ ng c

v cách th c con ng i giành l y nh ng gì h mu n

ho c c n có, đ c bi t là khi nh ng ng i khác c ng

mu n ho c c n có nh ng th đó

Có ba m t c b n c a m t đ ng c : m t kinh t ,

xã h i và chu n m c đ o đ c Thông th ng m t

đ ng c đ n gi n nh t c ng bao g m c ba m t này

Ch ng h n nh chi n d ch ch ng hút thu c lá Vi c thu thêm 3 đô-la ti n “thu t i l i” cho gói thu c lá

là m t đ ng l c kinh t m nh m ch ng l i vi c mua thu c lá Thêm vào đó, vi c c m hút thu c t t c các nhà hàng và n i công c ng khác là m t đ ng l c

xã h i ng th i, vi c chính ph tuyên b r ng các

ph n t kh ng b ki m ti n nh buôn bán thu c lá

ch đen là m t đ ng l c mang tính đ o đ c ch ng

l i vi c hút thu c

NHỮNG NHẬN THỨC THÔNG THƯỜNG LẠI THƯỜNG SAI LỆCH

M i ng i th ng than vãn r ng xã h i hi n đ i ngày nay có quá nhi u t i ph m và r ng “nh ng ngày x a t i đ p” thanh bình h n Nh ng đi u này khác xa s th t n u b n xem xét m t kho ng th i gian dài Th ng kê cho th y, t l t i ph m ngày nay

th p h n nhi u so v i th k XVIII và XIX hay th m

chí là so v i nh ng n m t 1900 – 1950

Và m t l n n a, đó là do tác đ ng c a đ ng c

So v i nh ng th i k tr c, ngày nay chúng ta có

nhi u đ ng c kinh t , xã h i và đ o đ c ch ng l i

vi c ph m t i h n Chúng ta có nh ng đ ng l c kinh

t (m t vi c làm và thu nh p n u b đi tù), đ ng l c

xã h i (n i s b coi là t i ph m d i con m t c a

ng i khác), và đ ng l c đ o đ c (không mu n làm

m t vi c b coi là sai trái)

Ho c hãy xem xét m t nh n th c thông th ng

cho r ng các v b u c th ng đ c mua b ng ti n

Song, n u nhìn vào s li u v các ng c viên ch y

đua trong nhi u cu c tranh c thì b n s th y t ng

s ti n mà các ng c viên chi tiêu không đóng vai

trò quan tr ng V n đ th t s quan tr ng là hi n t i

m t ng c viên chi bao nhiêu ti n; và ng c viên

đó là ng i th nào trong con m t c a các c tri

NHỮNG ẢNH HƯỞNG LỚN LAO LẠI

THƯỜNG BẮT NGUỒN TỪ NHỮNG NGUYÊN

NHÂN KHÔNG MẤY LIÊN QUAN, THẬM CHÍ

LÀ TIÊU CỰC

Chúng ta đã bi t r ng lý do chính khi n tình tr ng

t i ph m gi m là do s h p pháp hóa vi c phá thai

M t ví d khác là vi c t o ra ch t cocaine h n h p

8

vào nh ng n m 1970

Tr c đó, nh ng ti n b v dân quy n đã t o nên chuy n bi n l n giúp c i thi n cu c s ng ng i M

da đen − xét trên ph ng di n ch m sóc s c kh e, giáo d c, c h i vi c làm, v.v Nh ng khi cocaine

h n h p (m t d ng r ti n h n c a cocaine nguyên

ch t) đ c đi u ch , thì các b ng nhóm da đen

đ ng ph đã tr thành ng i phân ph i chúng

Cocaine h n h p đã kéo lùi ti n trình phát tri n

c a ng i M da đen t i 10 n m T l ch t tr l i

m t l n n a t ng m nh sau khi đã gi m nhi u n m,

và làn sóng t i ph m trong c ng đ ng da đen c ng

t ng lên Trên ph m vi qu c gia, cocaine h n h p đã góp ph n làm t ng làn sóng t i ph m trên toàn n c

M

CHUYÊN GIA SỬ DỤNG LỢI THẾ CỦA HỌ ĐỂ PHỤC VỤ MỤC ĐÍCH RIÊNG

Hãy xem xét ví d v nh ng ng i môi gi i b t đ ng

s n B n thuê m t ng i môi gi i đ bán nhà cho

b n vì ngh r ng ng i đó s bi t cách bán nhà t t

h n b n và giúp b n bán đ c giá cao nh t có th Tuy nhiên, nh ng ng i môi gi i b t đ ng s n

c ng là con ng i và h ph n ng tr c đ ng c Khi bán nhà thay b n, ng i môi gi i s c g ng bán

v i m c giá t t đ u tiên có đ c (ch không ph i t t

nh t có th ) B i s ti n hoa h ng c a anh/ch ta s

không thay đ i m y n u sau đó ngôi nhà đ c bán

v i m c giá cao h n m t chút Anh/ch ta ch mu n

k t thúc giao d ch nhanh nh t có th đ chuy n sang

v khác Nh ng n u t bán nhà c a mình thì ng i

môi gi i s gi c n nhà lâu h n, ch đ n khi đ c

giá nh t m i bán

i u này c ng lý gi i t i sao m t nghiên c u y

h c l i cho th y các bác s s n t i các khu v c có t

l sinh gi m th ng hay ti n hành m đ ó là vì

khi công vi c ngày càng khó kh n, các bác s s c

g ng tìm cách ki m thêm ti n b ng nh ng th t c

t n kém h n cho b nh nhân

Quy t c này c ng lý gi i t i sao m t vài th s a xe

không ti n hành s a ch a và đ cho nh ng chi c xe

h i v t qua các cu c ki m tra ó là vì h bi t khi

làm v y, h s đ c bù đ p b ng vi c ch nh ng

chi c xe đó s ph i mua xe m i

VỀ VẤN ĐỀ GIAN LẬN: GIÁO VIÊN PHỔ

THÔNG VÀ CÁC ĐÔ VẬT SUMO CÓ ĐIỂM GÌ

CHUNG?

M t trong nh ng câu h i Levitt đ t ra là: Ai gian l n

và t i sao? Các nghiên c u c a Levitt ch ra th m chí

c nh ng ng i có v trung th c nh t, ho c nh ng

ng i d ng nh có ít c h i đ gian l n nh t l i

th ng xuyên gian l n vì đ ng c c a h ây chính

là đi m chung gi a giáo viên ph thông và các đô v t Sumo

Gian lận trong các kỳ kiểm tra tiêu chuẩn

Trong m t nghiên c u v h th ng tr ng h c công Chicago, Levitt đã phát hi n ra m t t l đáng k các giáo viên giúp h c sinh c a h v t qua các k ki m tra tiêu chu n T i sao h làm v y? ó là b i h

th ng giáo d c M s trao th ng cho các tr ng

h c và giáo viên có nhi u h c sinh đ t đi m cao

Theo chính sách “Không đ a tr nào l i l p”

c a h th ng giáo d c M , nh ng h c sinh b đi m

th p trong các k ki m tra tiêu chu n s ph i h c l i

m t n m Thêm n a, tr ng nào có đi m th p có

th b c t gi m qu ho t đ ng ho c đóng c a, và giáo viên có h c sinh b đi m th p có th b giáng

c p ho c sa th i Ng c l i, nh ng tr ng đ t đi m cao trong các k ki m tra s đ c đ u t nhi u h n

và các giáo viên có h c sinh đ t đi m cao có th

đ c th ng ch c ho c đ c th ng ti n

Nh ng làm th nào đ phát hi n li u các giáo viên có gian l n không? Levitt và Dubner đã t p h p

11

m t c s d li u g m các bài làm ki m tra c a các

h c sinh t l p 3 đ n l p 7 trong các n m t 1993

đ n 2000 C s d li u này nghiên c u t i g n

30.000 h c sinh m i khóa, h n v i 700.000 b câu

tr l i, và g n 100 tri u câu tr l i đ n l

Sau đó, h l c ra các ki u câu tr l i b t th ng

trong m t l p nào đó, ch ng h n nhóm các câu tr

l i gi ng nhau, đ c bi t cho các câu h i khó, ho c

m t h c sinh đ a ra câu tr l i đúng cho m t câu

h i khó, nh ng l i b qua nh ng câu h i d Cu c

nghiên c u đã tìm ra nh ng ki u câu tr l i b t

th ng nh v y và đ a ra m t gi thuy t là có th

khi ch m bài làm ki m tra m t s giáo viên đã s a

các câu tr l i c a h c sinh

ki m nghi m l i gi thuy t đó, h c sinh c a

các giáo viên b nghi ng là gian l n đ c yêu c u

làm l i bài ki m tra cùng v i m t nhóm các h c sinh

đã làm t t bài ki m tra mà không b nghi là đã đ c

s a bài K t qu là: nh ng h c sinh không b nghi

ng gian l n v n làm bài gi ng nh c ho c t t h n,

trong khi nh ng h c sinh có giáo viên b nghi gian

l n làm bài t h n nhi u

Đấu vật Sumo

u v t Sumo là m t l nh v c khác đ c phát hi n

12

ra là có kh n ng d x y ra gian l n nh t Sumo là môn th thao hàng đ u t i Nh t, đ c coi là thiêng liêng và đáng t hào Nh ng các đ ng c trong Sumo l i khi n nó có kh n ng b gian l n cao M i

đô v t Sumo c n ph i duy trì đ c m t m c x p

h ng nh h ng t i s ti n anh ta ki m đ c, các

đ c ân đ c h ng và ti ng t m c a anh ta

duy trì m c x p h ng, đô v t c n ph i th ng ít

nh t 8/15 tr n hàng n m Vào ngày cu i c a gi i

đ u, m t vài đô v t s có s đi m 7-7, ngh a là có 7

l t th ng và 7 l t thua, và h c n ph i th ng

l t cu i cùng đ duy trì đ c x p h ng

Th t thú v là nh ng đô v t có s đi m 7-7 l i

th ng có t l chi n th ng đ n 80% so v i các đô

v t có đi m 8-6 hay 9-6, m c dù n u xét trên thành tích tr c đó, k v ng giành chi n th ng c a h ch

d i m c 50% Nh th có th ngh có nh ng d u

hi u không bình th ng đây T t nhiên, ng i ta

có th l p lu n r ng các đô v t có s đi m 7-7 n l c nhi u h n đ chi n th ng b i h có nhi u l i ích

h n

Tuy nhiên, n u nhìn vào t l th ng - thua c a cùng các đô v t đó trong l n thi đ u ti p theo, ta s

th y các đô v t có s đi m 7-7 ch th ng 40% trong

l n thi đ u v i cùng đ i th L i lý gi i logic nh t

cho hi n t ng này là gi a các đô v t đã có m t th a

thu n, ki u nh : anh đ tôi th ng l n này, tôi s đ

anh th ng l n t i

Tuy nhiên, gi thuy t này đã luôn b các quan

ch c qu n lý môn Sumo t i Nh t ph nh n và ch a

t ng có đô v t nào b ph t vì gian l n

SỰ THẬT VỀ LÒNG TRUNG THỰC

Trong khi các nghiên c u c a Levitt ch ra r ng con

ng i gian l n ngay c khi khó có th ch ng minh

đ c đi u đó, thì ông c ng kh ng đ nh r ng có m t

t l l n nh ng ng i không gian l n Lòng trung

th c c a con ng i đ c th hi n trong câu chuy n

c a Paul Feldman – ng i đàn ông kinh doanh

bánh vòng Feldman bán bánh vòng thông qua m t

h th ng danh d : Anh đ các khay đ ng bánh vòng

trong m t v n phòng cùng v i m t h p thu ti n Khi

l y m t chi c bánh, m i ng i c n b 1 đô-la vào

h p

M c dù nh ng ng i b n kinh t h c c a

Feldman nói r ng cách bán hàng đó s không bao

gi hi u qu nh ng th c t Feldman nh n th y t l

thanh toán đ t x p x 87% i u này ch ra r ng

không ph i t t c m i ng i đ u tr ti n bánh,

nh ng có đ n 87% ng i đã tr ti n

Feldman c ng nh n th y t l thanh toán t i các

v n phòng nh cao h n các v n phòng l n, có th là

do t i v n phòng nh , nh ng ng i không tr ti n s

d b phát hi n h n (đi u này kh ng đ nh l i l n n a

v đ ng c đ o đ c ch ng l i vi c không tr ti n)

Feldman c ng khám phá ra là các thành viên ban

qu n tr có xu h ng ít trung th c trong vi c tr ti n

h n các nhân viên c p d i t bánh vòng ba

t ng khác nhau (t ng dành cho ban qu n tr , hành chính và phòng bán hàng), Feldman nh n th y t ng ban qu n tr có t l tr ti n th p h n hai t ng kia

i u này có th là do các thành viên ban qu n tr cho r ng h có quy n s h u các th (bao g m c

nh ng chi c bánh vòng) ho c có th là b i ngay t

đ u gian l n đã là cách th c đ h đ t đ c v trí trong ban quan tr

ĐẢNG 3K - KU KLUX KLAN GIỐNG NHỮNG NGƯỜI MÔI GIỚI BẤT ĐỘNG SẢN NHƯ THẾ NÀO?

ng 3K (Ku Klux Klan) và các môi gi i b t đ ng

s n có m t đi m chung: c hai đ u s d ng thông tin đ có quy n l c đ i v i ng i khác

ng 3K đ c thành l p ngay sau cu c N i chi n

đ kh ng đ nh s u vi t c a ng i da tr ng, lúc đ u

15

là đ ch ng l i ng i da đen, sau đó là đ ch ng l i

c ng i da đen, ng i Do thái và các ch ng t c

khác ng 3K l n m nh trong th p k đ u c a th

k XX, khi đ ng l c th ng nh t qu c gia tr nên

m nh m h n s phân bi t ch ng t c ng 3K l n

m nh sau chi n tranh, khi n i s hãi chi n tranh

đ c thay th b i lo l ng v s không ch c ch n c a

n n kinh t

i u gì cu i cùng đã làm cho đ ng 3K suy tàn?

ó chính là thông tin V c b n, ng 3K có đ c

quy n l c và s c thu hút là do nó là m t t ch c bí

m t Nó có nh ng kh u l nh bí m t, nh ng cái b t

tay bí m t, và ch nh ng thành viên m i bi t nhau

Trong khi r t nhi u ng i nói v đ ng 3K thì h ch

bi t r t ít v nó

Stetson Kennedy – m t ng i ng h vi c ch ng

phân bi t ch ng t c, đã tìm ra cách tri t phá đ ng

3K hoàn toàn b ng cách khám phá bí m t c a đ ng

3K Kennedy gia nh p thành viên vào đ ng 3K, n m

b t m i bí m t c a đ ng này, và phát hi n ra r ng

3K v c b n là m t nhóm nh ng ng i ít đ c đào

t o và có thu nh p th p Nh ng ng i này c n m t

n i đ trút b n i th t v ng c a h và đôi khi là đ

có lý do đ c ngoài su t đêm

Bi t đ c đi u này, Kennedy ti t l m i th ông

16

bi t v đ ng 3K cho các nhà v n sáng tác truy n tranh Siêu nhân Sau đó m t b truy n ra đ i, mô t các Siêu nhân chi n đ u v i đ ng 3K, và s d ng các

kh u l nh, mã l nh, v.v bí m t c a đ ng này R t nhanh chóng, tr em trên toàn n c M đ u bi t

m i th v đ ng 3K và đi u đó đã bi n m t t ch c

bí m t tr thành trò ch i con tr Các thành viên c a

đ ng b b m t, b c t c và thôi không tham gia các

cu c h p c a đ ng n a T ch c bí m t đó đã tr thành trò khôi hài và không còn s c hút c ng nh quy n l c đ i v i h n a

Nh ng ng i môi gi i b t đ ng s n c ng ho t

đ ng theo cách th c t ng t B n thuê h vì ngh

h có th giúp b n bán đ c nhà v i m c giá cao

nh t Nh ng nh ng ng i môi gi i c ng s d ng các ngôn t và thông tin đ c mã hóa đ ph c v cho l i ích c a b n thân h L i ích tr c h t c a ng i môi

gi i là bán đ c ngôi nhà c a b n càng nhanh càng

t t Th nên, h s không có ý đ nh ch đ i đ bán

đ c v i m c giá cao nh t Trên th c t , h có th

ti t l cho ng i mua ti m n ng v m c giá th p

nh t mà b n có th ch p nh n đ nhanh chóng bán

đ c nhà

ng th i, có m t m u s chung trong cách th c

mà nh ng ng i môi gi i s d ng đ ti p th các ngôi nhà Khi ng i môi gi i nói ngôi nhà đ c “b o

qu n t t”, b n có th ng m hi u r ng đó là m t cách

nói t t v ngôi nhà c a b n Th nh ng, th t s thì

“b o qu n t t” l i là m t m t mã cho nh ng ng i

mua ti m n ng bi t r ng ngôi nhà đã c nh ng v n

ch a th t s xu ng c p

Nh ng m t mã khác đ c ng i môi gi i s d ng

đ đánh giá th p ngôi nhà m t cách tinh vi và ng ý

đ ng i mua mua r bao g m: “r ng rãi”, “kì l ”,

“hàng xóm t t” và r t nhi u tính t n c đôi khác

N u ng i môi gi i th t s mu n nói r ng ngôi

nhà r t t t và yêu c u m t m c giá bán cao h n, h

s s d ng nh ng t nh : “v ng ch c”, “đ g t t”,

“sành s i” ho c “đ nh cao”, ho c các t khác mô t

c th h n v ngôi nhà

TẠI SAO NHỮNG TÊN BUÔN MA TÚY VẪN

SỐNG CÙNG MẸ?

Nh n th c thông th ng là nh ng nh n th c đ n

gi n, thu n ti n, d ch u và làm ng i ta tho i mái

Nh n th c thông th ng g n li n v i m i quan tâm

ho c l i ích riêng c a chúng ta và là nh n th c ít r c

r i và d đ c công nh n nh t

Tuy nhiên, r t nhi u nh n th c thông th ng

th c ch t l i sai l ch, và th ng xu t phát t nh ng

ng i đ c g i là các chuyên gia hay nh ng ng i

ng h thêu d t lên nh m m c đích qu ng cáo và t các kênh truy n thông bán tin t c Nh ng h th ng

đó đã s n sinh ra nh ng l i nói d i nh : c m i giây

l i có 45 ng i M vô gia c qua đ i; m t ph n ba

ph n là n n nhân c a b o hành; ho c n c xúc

mi ng Listerine giúp ch a hôi mi ng

Tr c khi có Listerine, ng i ta không quan tâm

đ n hôi mi ng và c ng không coi đó là m t v n đ Nghiên c u th c t c ng ch ra r ng ch có 1/8 ph

n là n n nhân c a n n b o hành Và n u có 45

ng i vô gia c ch t m i giây thì n c M s có 1,4

t ng i vô gia c ch t m i n m, trong khi dân s

M lúc y ch là 225 tri u ng i

M t câu chuy n khác đ c hàng ng c nh sát M thêu d t lên là nh ng k buôn thu c phi n đ c trang b nh ng v khí t i tân nh t và có r t nhi u

ti n m t trong túi Nh ng n u b n nhìn vào các khu nhà n i cocaine h n h p th ng đ c bán, b n s

th y nh ng k buôn ma túy v n s ng nhà cha m chúng N u có nhi u ti n đ n v y thì t i sao chúng

l i ph i làm th ? Sudhir Venkatesh là m t nhà xã h i h c đã s ng cùng m t b ng nhóm da đen tr t i Chicago trong nhi u n m Do bi t và hi u đ c cách s ng c a chúng, Venkatesh đã vi t r t nhi u cu n sách v vi c

19

buôn bán thu c phi n c a các b ng nhóm

Ph i h p cùng nhau, Levitt và Venkatesh đã

khám phá ra r ng t ch c ho t đ ng c a b ng nhóm

này g n gi ng v i t ch c c a McDonald, ho c v i

b t k t ch c c a t p đoàn nào khác t i M i m

gi ng nhau đây là b ng nhóm c ng ho t đ ng

gi ng nh m t kim t tháp v i m t s ít ng i

chi m ph n l n s ti n thu đ c và s đông còn l i

ch ki m đ c r t ít trong khi ph i làm ph n l n

nh ng công vi c nguy hi m nh t

BÍT TẤT NYLON VÀ COCAINE HỖN HỢP

GIỐNG NHAU Ở ĐIỂM NÀO?

N m 1939, Dupont cho ra đ i s n ph m bít t t n

làm b ng s i nylon Tr c đó, trên th tr ng ch

m i có lo i bít t t làm b ng v i l a r t đ t và khó đi,

khi n h u h t ph n đ u không đ đi u ki n đ

mua S ra đ i c a bít t t nylon đã giúp cho ph n

có th đeo t t su t c ngày

S vi c c ng x y ra t ng t v i cocaine h n h p

Vào nh ng n m 1970, cocaine là th thu c phi n

cao c p nh t Nh ng nó c ng là th đ t nh t, vì th

ch r t ít ng i nghi n thu c phi n có ti n mua R i

cocaine h n h p đ c t o ra, đ n gi n b ng cách

n u h n h p g m m t l ng nh cocaine v i xô-đa

20

nung ch y và n c

Vi c phát minh ra cocaine h n h p di n ra đ ng

th i v i hi n t ng d th a cocaine Colombia Và

m t ng i Nikaragoa gan d có tên Oscar Danilo Blandon đã tìm ra cách l i d ng đ c c hai vi c đó

đ ki m ti n Blandon đã mua m t l ng l n cocaine và bán cho nhi u b ng nhóm da đen đ h

bi n chúng thành cocaine h n h p và bán trên các

đ ng ph Không m y ch c, cocaine h n h p đã tr thành

th ma túy ph bi n nh t t i M Cocaine h n h p

r , t o c m giác r t m nh nh ng không kéo dài lâu khi n cho khách hàng luôn tr l i đ mua thêm

THUỐC PHIỆN VÀ SỰ KÉO LÙI TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA NGƯỜI DA ĐEN

Tr c khi có cocaine h n h p, c ng đ ng ng i da đen t i M đã đ t đ c nh ng b c ti n l n trên các

ph ng di n: quy n công dân, s c kh e, c h i và quy n l c kinh t Nh ng cocaine h n h p đã gây nên nh ng nh h ng tàn phá m nh m đ i v i

c ng đ ng ng i da đen Khi concaine h n h p thâm nh t vào các khu ng i da đen, t l ch t tr

và tình hình ph m t i đ u t ng m nh trong các c ng

đ ng này