kinh te hoc danh cho dai chung steven landsburg

Và khi đó, chúng ta hiểu hơnhành vi ứng xử của con người, nhưtác giả đã viết: “Hiểu biết không xatôn trọng là bao”.Hy vọng cuốn sách sẽ giúp íchcho tất cả những ai muốn nắm bắtcác nguyên

Một cách nhìn nhận khác về kinh

tế họcBàn đến kinh tế học là nói đến

nỗ lực đi tìm lời giải thích hành vicủa các chủ thể trong nền kinh tế

Đó có thể là người tiêu dùng, nhàđầu tư, doanh nghiệp, chính phủ,hay đối tác nước ngoài Đặc thùcủa kinh tế học là lời giải thích đónhằm vào cách tìm kiếm tối đa hóamục tiêu của chủ thể (tối đa hóa sựtiện ích, phúc lợi, hay giảm chi phí,tăng lợi nhuận,…) trong điều kiện

các nguồn lực có hạn Với nghĩa đó,nhiều người xem kinh tế học chỉnhư một môn khoa học xã hội “chậthẹp”.

Kể từ khi kinh tế học thực sự

được coi là khoa học, tức là có giảđịnh, giả thuyết, lý thuyết và kiểmđịnh thực nghiệm (có thể là bằngcác công cụ toán kinh tế), thì vấn đềlại có vẻ diễn biến theo chiều

hướng xấu hơn Không ít người chorằng kinh tế học đã trở nên “tầmthường”, vì nó quá “xa lông”, xa rờivới thực tiễn Tôi còn nhớ khi họcchương trình thạc sĩ kinh tế tạiTrường Đại học Quốc gia Australia,ông thầy dạy kinh tế học vi mô năm

nào cũng ra một câu hỏi thi chosinh viên là: Tại sao giả định hành

vi (luôn là) thuần lý của chủ thể lạicực kỳ quan trọng và có thể chấpnhận được? Tôi đã cố gắng trả lời,song đến bây giờ tôi cũng khôngbiết là mình đã trả lời đúng đếnđâu Có lẽ bản thân ông thầy dạychúng tôi chắc cũng không có đượccâu trả lời hoàn hảo(?)

Cuốn sách Kinh tế học dành cho đại chúng đưa chúng ta tới một

cách nhìn nhận khác về kinh tế học

Có thể nhiều người cho đây là mộtcuốn sách phổ cập giới thiệu về cácnguyên lý kinh tế học Tôi nghĩ

không hẳn như vậy Đúng hơn, đây

là cuốn sách đem lại cho bạn mốiliên hệ gần gũi, bình dị, song cũngrất lý trí, giữa các nguyên lý kinh tế

cơ bản và dòng chảy sôi động củacuộc sống đang diễn ra Các kháiniệm, thuật ngữ tưởng chừng rấtkhô khan như chi phí - lợi ích, hiệuquả, chi phí cơ hội, cạnh tranh, rủi

ro, ngẫu nhiên,… được hòa quyệntrong biết bao chuyện thường nhật,

từ việc mua soda cam và xăng, tìnhbạn, tình ái, đến chứng khoán, xét

xử, tranh cử tổng thống, ngụy biệnchính sách và cả triết lý về dânchủ…

Đọc cuốn sách của giáo sư

Landsburg cũng giống như thưởng

thức một bữa trưa từ tốn, nhẹ

nhàng, thú vị vậy Rất nhiều món

ăn “các câu hỏi” được bày ra Tại saotrong nền kinh tế thị trường, cánhân “chỉ kiếm lợi cho riêng mình”lại có thể bị dẫn dắt bởi “một bàntay vô hình” dẫn đến kết cục đẹp là

sự thịnh vượng chung của xã hội?Tại sao “các loại thuế đều xấu”? Tạisao đối với các nhà kinh tế, “chínhsách là một sai lầm, nhưng lại làmột sai lầm ‘thơm ngon’”? Hứngthú đến bất ngờ vì chúng ta đượcnếm trải rất nhiều lý giải hợp lý chonhững điều tưởng chừng vô lý và cảnhững điều vô lý trong những hành

vi dường như rất có lý Và để rồi

chúng ta sẽ phần nào hiểu được vìsao thị trường cũng

“tinh vi”, “diệu kỳ” không kémthiên nhiên và còn hơn nữa, sự tinh

vi đó “thường xuyên giành đượcnhững chiến công mà ngay cả thiênnhiên cũng không dám thử”

Kinh tế học tranh luận về cáihợp lý và bất hợp lý, và chính vì vậy,chân lý luôn là điều để ngỏ Nếu đãbiết thưởng thức bữa trưa, tại saochúng ta không suy tư, nhâm nhithêm tách trà hay cà phê Biết đâu,chúng ta lại có lời lý giải hay hơn,hợp lý hơn cho rất nhiều câu hỏi

mà cuốn sách (và cả cuộc sống) đặt

ra Và khi đó, chúng ta hiểu hơnhành vi ứng xử của con người, nhưtác giả đã viết: “Hiểu biết không xatôn trọng là bao”.

Hy vọng cuốn sách sẽ giúp íchcho tất cả những ai muốn nắm bắtcác nguyên lý kinh tế học cơ bản,muốn vận dụng chúng vì một cuộcsống tốt hơn, đẹp hơn cho mình,người thân và xã hội

Xin trân trọng giới thiệu với độcgiả cuốn sách rất thú vị này!

Hà Nội, ngày 27 tháng 8 năm

2010

TS VÕ TRÍ THÀNH

Viện phó viện Quản lý Kinh tế

Trung ương

Lời giới thiệu

Văo thâng 11 năm 1974, khônglđu sau khi tôi đặt chđn tới trườngĐại học Chicago để bắt đầu chương

trình cao học, tờ Wall Street

Journal xuất bản một danh sâch về

“Câc câch bắt nạt một nhă kinh tế”.Danh sâch năy do John Tracy

McGrath soạn ra vă ông năy đặt ramột loạt những cđu hỏi đơn giản tới

bẽ mặt về cuộc sống hăng ngăy mẵng nghĩ rằng câc nhă kinh tế họchọc không thể trả lời được: Tại saomột bao thuốc mua ở mây tự độnglại đắt hơn một bao thuốc mua ởquầy tạp phẩm? Tại sao mức tiền

đặt cược tại các trường đua khôngthể tăng theo hệ số nhỏ hơn 20 xu?Tại sao soda cam đắt hơn xăng tớibốn lần?

Bữa tối hôm đó, bạn tôi và tôi –tất cả đều là học viên cao học nămđầu – với kiến thức ít ỏi về kinh tế– đã cười thỏa thích khi nghe

McGrath nêu ra những câu hỏitưởng chừng quá dễ trả lời

Hôm nay, với gần 20 năm kinhnghiệm đã tích lũy được, tôi nghĩrằng tất cả các câu hỏi của McGrathvừa khó lại vừa khiến người ta bị

mê hoặc Như những gì tôi còn nhớthì những câu trả lời mà chúng tôi

nhanh chóng đưa ra trong bữa tốihôm đó không có gì hơn là né tránhviệc xem xét nghiêm túc những câuhỏi trên Tôi tin rằng chúng tôi đãbàn luận qua loa hầu hết những câuhỏi đó bằng cách viện đến cụm từ

“cung và cầu”, như thể chúng có ýnghĩa ghê gớm lắm Dù chúng tôicho nó là thế nào đi nữa thì chắcrằng đó là tất cả những gì về kinh tếhọc

Còn đây là những suy nghĩ hiệngiờ của tôi về kinh tế học Đầu tiên,

đó là việc quan sát thế giới với trí tò

mò đích thực và thừa nhận rằng thếgiới chứa đầy những bí ẩn Thứ hai,

đó là việc cố gắng làm sáng tỏ một

cách nhất quán những bí ẩn vớinhững quan điểm chung là cáchứng xử của con người thường chỉnhằm phục vụ một mục đích nhấtđịnh Đôi lúc bản thân những bí ẩn

đó – như những câu hỏi của

McGrath – lại rất khó giải thích, vìvậy chúng ta rèn luyện bằng cách cốgắng làm sáng tỏ những bí ẩn tương

tự trong thế giới hư cấu mà ta tạo ra

và gọi chúng là các kiểu mẫu Nếumục đích chỉ nhằm hiểu được tạisao soda cam đắt hơn xăng thì

chúng ta có thể bắt đầu bằng việcnghĩ về một thế giới nơi mà nhữngthứ duy nhất người ta mua bao giờcũng chỉ là soda cam và xăng Nếu

mục đích chỉ nhằm hiểu được tạisao một số cử tri cứ nhất nhất phảnđối việc cấy silicon để nâng ngực thìchúng ta có thể bắt đầu nghĩ về mộtthế giới nơi mà giới mày râu chọnbạn đời theo tiêu chuẩn duy nhất làkích cỡ của đôi gò bồng đảo.

Chúng ta nghĩ về các kiểu mẫukhông chỉ bởi chúng có tính thực tế,

mà bởi suy nghĩ về các kiểu mẫu làbài khởi động hữu ích cho quá trìnhsuy nghĩ về thế giới chúng ta đangsống Mục đích của chúng ta luôn lànhằm hiểu được chính thế giới củachúng ta Bước đầu tiên để hướngtới sự hiểu biết – và là bước màchúng ta chưa biết đến khi chúng ta

mới bước chân vào học cao học – đó

là việc thừa nhận thực tế rằng hiểuđược thế giới là một điều không hề

dễ dàng

Cuốn sách này là bản tóm tắtnhững bài luận về việc nhà kinh tếhọc suy nghĩ như thế nào trướcnhững vấn đề còn chưa sáng tỏ Nónói về những điều bí ẩn đối vớichúng ta, tại sao chúng ta nhăn trántrước chúng, và chúng ta giải mãnhững ẩn số ấy như thế nào Cuốnsách đưa ra một số bí ẩn mà tôinghĩ rằng đã được làm sáng tỏ trongkhi một số khác thì vẫn chưa có lờigiải đáp Có rất nhiều lý do chínhđáng để học kinh tế, nhưng lý do

mà tôi luôn cố gắng nhấn mạnhtrong cuốn sách này là, kinh tế học

là một công cụ để làm sáng tỏ

những bí ẩn, và việc làm sáng tỏnhững bí ẩn lại hết sức thú vị

Gần 10 năm trở lại đây, tôi cóđược đặc quyền tuyệt vời là ăn trưamỗi ngày với một nhóm các nhàkinh tế học lỗi lạc có tài năng phithường − những người chưa từngthất bại trong việc truyền cảm hứngcho tôi bằng sự sắc sảo, khí chấtđộc đáo và khả năng tạo ra nhữngđiều kỳ diệu Hầu như mỗi ngàyđều có một ai đó ngồi xuống bàn ăncùng với một điều huyền bí mới đểlàm sáng tỏ, hàng tá những lời giải

kiệt xuất và độc đáo được nêu lên,hàng tá lý do phản đối được tung ra

và chỉ đôi khi bị bác bỏ Chúng tôilàm điều đó tuyệt nhiên chỉ vì niềmyêu thích

Cuốn sách này là một ghi chépphong phú về những gì tôi học đượcsau mỗi bữa ăn trưa Tôi đảm bảorằng một vài ý tưởng là của chínhtôi, nhưng tôi không biết chắc chắnchúng là những ý tưởng nào nữa.Rất nhiều ý tưởng khác tôi có được

từ Mark Bils, John Boyd, LaurenFeinstone, Marvin Goodfriend,Bruce Hansen, Hanan Jacoby, JimKahn, Ken McLaughlin, Alan

Stockman và biết bao khuôn mặt

khác đã đến và đi trong suốt nhữngnăm qua Tôi xin gửi lời cảm ơnchân thành tới những người đã đưatôi đi cùng họ trong chuyến khámphá đầy lý thú đó.

Cuốn sách này cũng được dànhtặng cho Bonnie Buonomo, quản lýnhà hàng, người đã giúp tạo ra mộtbầu không khí lý tưởng nhất đểnhóm chúng tôi thảo luận; và dànhcho quán Tivoli Coffee ở Rochester,nơi đã thách thức các quy luật kinh

tế, cho phép tôi được ngồi lì ở đósoạn bản thảo này mà chỉ tính tiềnmột ly cà phê mỗi ngày

LỜI NHẮN CHO CÁC

Các chương tiếp theo đưa ra ví

dụ tiêu biểu về cách nhìn thế giớiqua lăng kính của các nhà kinh tếhọc Bạn đọc có thể đọc theo trình

tự các phần Một vài chương có lấy

ý tưởng từ những chương trước đó,nhưng các yếu tố tham khảo nàykhông bao giờ là yếu tố chủ yếu củadòng sự kiện

Các ý tưởng được trình bày trongcuốn sách này có mong muốn đưa

ra quan điểm đúng đắn tiêu biểucủa các nhà kinh tế học chính

thống Tất nhiên, không thể tránhkhỏi sự bất đồng ở một số điểm cụ

thể, và một nhà kinh tế học nào đóchắc chắn cũng không tán đồng vớinhững gì tôi trình bày Nhưng tôitin rằng hầu hết các nhà kinh tếhọc đọc cuốn sách này sẽ đồng ýrằng nó phản ánh quan điểm chungcủa họ.

Bạn đọc hiểu biết sẽ nhận thấycuốn sách này áp dụng các lập luậnkinh tế vào phạm trù rộng trongcách ứng xử của con người (và đôilúc của thế giới khách quan) Xinbạn đọc cũng lưu ý rằng khi mộtcâu hỏi liên quan tới phạm vi ứngdụng của một nguyên lý kinh tếđược đưa ra, thì tác giả vẫn luônthích rủi ro và mắc lỗi theo hướng

ôm đồm thái quá Tôi tin rằng cácquy luật kinh tế mang tính toàncầu; chúng không kỳ thị chủng tộchay giới tính Vì thế tôi tự tin rằngkhông quý bạn đọc nào nhầm lẫncách sử dụng lặp đi lặp lại của cácđại từ như “anh ấy”, “anh ta” và

“của anh ấy” với các đại từ chuyêndành riêng cho phái mạnh theocách viết và phát âm tương tự

I CUỘC SỐNG LÀ

GÌ?

Chương 1 Sức mạnh của thưởng

trước thưởng phạt” Phần còn lại chỉ

là những lời dẫn giải

“Con người sẽ phản ứng trướcthưởng phạt” nghe đủ vô thưởng vôphạt để hầu hết mọi người đều cóthể thừa nhận sự đúng đắn của nóvới tư cách là một nguyên lý phổbiến Thứ làm nên sự khác biệt củanhà kinh tế học là sự kiên trì trongviệc xem xét nghiêm túc nguyên lýnày tại bất cứ thời điểm nào

Tôi vẫn còn nhớ cảnh chờ đợinửa tiếng đồng hồ để mua một canxăng với mức giá được chính quyềnliên bang bảo hộ vào cuối nhữngnăm 1970 Hầu như tất cả các nhà

kinh tế học đều đồng tình rằng nếugiá xăng được phép tăng tự do thìngười ta sẽ mua ít hơn Nhưng giớiphi kinh tế học thì tin vào điềungược lại Các nhà kinh tế học đãđúng: Khi sự bảo hộ giá được dỡ bỏ,những dãy hàng dài chờ mua xăngcũng biến mất.

Niềm tin của nhà kinh tế họcvào sức mạnh của thưởng phạt rất

có ích cho anh ta, và anh ta tin

tưởng tuyệt đối vào nó như tin vàomột hướng dẫn viên khi đang ở mộtnơi xa lạ vậy Năm 1965, Ralph

Nader xuất bản cuốn Unsafe at Any Speed, một cuốn sách kêu gọi sự

chú ý tới các yếu tố thiết kế khác

nhau khiến ô tô trở nên nguy hiểmhơn mức cần thiết Chính phủ liênbang nhanh chóng phản ứng lạibằng cách đưa ra một loạt quy định

về an toàn cho xe ô tô, bắt buộc sửdụng dây đai an toàn, bảng đồng hồ

có đệm, vô lăng gập lại được, hệthống phanh đôi và kính chắn gióchống thấm

Ngay cả trước khi các quy địnhnày có hiệu lực, bất cứ nhà kinh tếhọc nào cũng có thể tiên đoán đượcmột trong những hậu quả của

chúng: Con số tai nạn do ô tô gây ratăng lên nhanh chóng Nguyên do

là, tính mạng như “ngàn cân treosợi tóc” trong một tai nạn chính là

động cơ thúc đẩy người ta lái xe cẩnthận hơn Nhưng nếu người lái xethắt dây an toàn và bảng đồng hồtrước mặt được lót đệm thì họ sẽgặp ít nguy hiểm hơn Vì người ta sẽphản ứng trước những kích thíchmang tính tích cực, nên sẽ lái xe sẽ

ẩu hơn Kết quả là nhiều tai nạnxảy ra hơn

Nguyên lý mà tôi đang áp dụngcũng chính là nguyên lý tiên đoán

sự biến mất của hàng dài chờ muaxăng Khi giá xăng còn thấp, người

ta chọn mua nhiều xăng hơn Khigiá của các tai nạn (ví dụ, xác suấtthương vong hay giá thuốc menchữa trị được phỏng đoán) thấp,

người ta sẽ chọn việc có nhiều tainạn hơn.

Bạn có thể phản bác rằng tainạn, không giống như xăng, khôngmang nghĩa “tốt” để người ta chọnmua Nhưng “tốc độ” và “cẩu thả” làthứ hàng hóa mà dường như người

ta luôn mong muốn có được Việclựa chọn lái xe nhanh hơn hay cẩuthả hơn cũng giống như việc lựachọn có thêm nhiều tai nạn hơn, ítnhất là về mặt xác suất

Một câu hỏi thú vị vẫn luôn đeobám: Tác động thực sự của sự kiện

đó lớn tới mức nào? Đã có thêm baonhiêu tai nạn xảy ra do các quy định

về an toàn từ những năm 1960? Đây

là cách đặt câu hỏi thu hút sự chú ý:

Các luật định có xu hướng làm giảm

số lượng tử vong của các tài xế bằngcách tăng khả năng sống sót sau các

vụ tai nạn Cũng như vậy, các luật

định có xu hướng làm tăng số lượng

tử vong của các tài xế bằng cáchkhuyến khích thái độ lái xe ẩu Tácđộng nào sẽ lớn hơn? Tác động thựccủa các luật định là nhằm giảm haytăng số lượng tử vong?

Không thể giải đáp được câu hỏinày chỉ bằng logic thuần túy Chúng

ta phải nhìn vào con số thực tế Vàogiữa những năm 1970, Sam

Peltzman thuộc trường Đại học

Chicago đã thực hiện điều đó Ôngnhận thấy rằng hai tác động trêntương đương nhau, và vì thế, chúng

tự loại trừ lẫn nhau Số lượng tainạn tăng lên và số lượng tử vongtrong mỗi tai nạn giảm xuống,

nhưng về cơ bản, tổng số lượng tài

xế tử vong không hề thay đổi Mộttác động phụ rất thú vị là số lượngngười đi bộ thương vong lại tănglên; suy cho cùng, người đi bộ

không được lợi ích gì từ các bảngđồng hồ có đệm

Tôi khám phá ra rằng khi tôi nóivới giới phi kinh tế học về nhữngkết quả Peltzman thu được, họ

không thể tin được rằng người ta lái

xe ẩu hơn chỉ đơn giản là vì ô tô của

họ an toàn hơn Còn các nhà kinh tếhọc − những người đã học cách tôntrọng nguyên lý “người ta sẽ phảnứng trước thưởng phạt” − thì khôngvấp phải khó khăn trên

Nếu bạn khó có thể tin rằngngười ta lái xe ẩu hơn khi ô tô của

họ an toàn hơn, thì bạn hãy xem xéttrường hợp người ta lái xe cẩn thậnhơn khi ô tô của họ nguy hiểm hơn.Đương nhiên, đó chỉ là cách diễnđạt khác của cùng một luận điểm,nhưng với cách diễn đạt này, người

ta dễ tin vào luận điểm đó hơn Nếudây đai an toàn được tháo khỏi xecủa bạn, chẳng phải bạn sẽ chú ý

hơn khi lái xe hay sao? Hãy nângquan sát này lên một mức độ caohơn Nhà kinh tế học người MỹArmen Alchian thuộc trường Đạihọc California tại Los Angeles đãgợi ý một cách giúp giảm thiểu tỷ lệtai nạn: Hãy yêu cầu lắp thêm mộtmũi tên ngay trên vô lăng ô tô, đầunhọn chĩa thẳng vào tim của tài xế.Alchian tự tin dự đoán rằng tìnhtrạng cho xe chạy quá sát phía saumột xe khác sẽ giảm đáng kể.

Chẳng có ý nghĩa gì khi liềumạng một cách dại dột để rồi nhậnlấy nhiều rủi ro hơn khi bạn có mộtbảng đồng hồ có đệm Lái ẩu thìphải trả giá, nhưng nó cũng mang

lại những niềm vui cho kẻ ngồi sau

vô lăng Bạn đến đích nhanh hơn,

và bạn thường diễn rất nhiều tròvui trên đường “Lái xe ẩu” có nhiềukiểu: Lái xe trong những tình

huống nguy hiểm, để tâm trí treongược cành cây, hay tạm thời

chuyển sự tập trung vào đường đisang việc tìm băng cát-sét Bất cứhành động nào cũng có thể khiếnchuyến đi của bạn trở nên thú vịhơn, và bất cứ hoạt động nào cũngxứng đáng là yếu tố làm tăng rủi rotai nạn lên một chút

Đôi lúc người ta bị lôi cuốn vàoviệc phản ứng rằng không điều gì –hay ít nhất là những gì tôi kể trên –

đáng là một yếu tố rủi ro gây tửvong Các nhà kinh tế học cảm thấykhó chịu trước phản bác này, vì cảnhững người phản bác lẫn nhữngngười khác đều thực sự tin vào điềunày Hàng ngày, tất cả mọi ngườiđang mạo hiểm mạng sống chỉ vìnhững lợi ích nhỏ mọn Việc lái xetới cửa hàng để mua một tờ báochứa đựng nguy cơ hiển nhiên và cóthể phòng tránh bằng cách ở nhà,nhưng người ta vẫn lái xe tới cửahàng Chúng ta không cần phải hỏiliệu niềm vui bé nhỏ ấy có đáng

đánh đổi với bất cứ rủi ro nào

không, bởi câu trả lời hiển nhiên là

có Câu hỏi hay hơn phải là niềm

vui ấy đáng giá từng nào rủi ro như thế nào Sẽ là hoàn toàn có lý khi

nói: “Tôi sẽ tìm băng cát-sét trongkhi lái xe nếu điều đó dẫn tới mộttrong một triệu nguy cơ tử vong”

Đó là lý do tại sao nhiều người tìmbăng cát-sét khi xe chạy với vận tốc

25 dặm/giờ hơn là với vận tốc 70dặm/giờ

Quan sát của Peltzman cho thấyhành vi lái xe đặc biệt nhạy cảm vớinhững thay đổi môi trường xungquanh tài xế Điều này tạo cơ hộicho một số tài xế gây ảnh hưởng tớihành vi của các tài xế khác Nhữngtấm biển hiệu có hình trẻ em trên

xe nhan nhản khắp nơi là một ví dụ

Những biển hiệu này vốn có chủ ýnhắc nhở các tài xế khác rằng họnên cẩn thận hơn khi lái xe Tôi biếtrằng nhiều tài xế cảm thấy mình bịxúc phạm bởi những biển báo này

ám chỉ rằng họ chưa thật sự cẩn

thận khi lái xe Các nhà kinh tế học

sẽ không mấy cảm thông với cảmgiác này, vì họ biết rằng không aitừng lái xe thật sự cẩn thận (bạn cólắp một bộ phanh mới mỗi lần đisiêu thị không?), và sự cẩn trọngcủa đa số các tài xế thay đổi rõ rệtcùng với môi trường xung quanh

họ Thật ra chẳng vị tài xế nào

muốn gây thương tích cho hànhkhách trên các ô tô khác; rất nhiều

tài xế còn ăn năn day dứt khi họđụng phải ô tô có trẻ em ở trên.Nhóm những tài xế đó sẽ chọn cáchlái xe cẩn thận hơn khi được cảnhbáo về sự hiện diện của trẻ em và

sẽ cảm kích hơn khi được cảnh báo

về điều đó

Một cách ngẫu nhiên, đây lại làgợi ý cho một đề tài nghiên cứu thú

vị Các nhà kinh tế học cho rằng rấtnhiều tài xế sẽ cẩn trọng hơn trước

sự xuất hiện của biển hiệu trẻ emtrên xe Công trình này nhằm mụcđích tìm hiểu xem sự cẩn trọng sẽthay đổi như thế nào bằng cáchtheo dõi tỷ lệ tai nạn của các xe có

và không có biển hiệu này Đáng

tiếc là tỷ lệ tai nạn lại có thể là chỉdẫn sai lệch vì ít nhất ba lý do sau.Thứ nhất, các bậc phụ huynh −

những người có treo biển hiệu nàytrên xe − có lẽ là những người lái xecẩn thận hơn bình thường; họ ít gặptai nạn hơn chỉ vì họ là những tài xếđặc biệt cẩn thận, chứ không phải

vì tác động của biển báo này nhưđối với những tài xế khác Thứ hai(và mở ra một thành kiến theo

hướng đối lập), các bậc phụ huynhkia − những người có treo biển hiệu

− biết rằng biển báo này sẽ khiếncác tài xế khác cẩn trọng, và vì thế

họ tự cho phép bản thân được lơ làmột chút Điều này dẫn tới việc họ

gặp nhiều tai nạn hơn và ít nhấttriệt tiêu phần nào những tác độngcủa việc các tài xế khác lái xe cẩnthận hơn Thứ ba, nếu biển hiệu trẻ

em trên xe thực sự có hiệu quả thìchẳng gì có thể cản các cặp vợ

chồng không con treo biển này Nếucác tài xế có ý thức về trò lừa gạtphổ biến này, thì họ sẽ có xu hướngkiềm chế những phản ứng tự nhiên

Điều này có nghĩa là những sốliệu thống kê thô sơ về tai nạn

không thể nói lên được phản ứngcủa các tài xế sẽ như thế nào trướcbiển hiệu trẻ em trên xe Vấn đề ởđây là phải tìm ra kỹ thuật thống kêthông minh để đưa ra tất cả những

hiệu chỉnh cần thiết Ở đây tôi

không đề xuất một giải pháp chovấn đề này, nhưng tôi trình bàytrường hợp này như một ví dụ vềnhững khó khăn tiêu biểu trongnghiên cứu kinh tế thực nghiệm.Rất nhiều công trình nghiên cứukinh tế xoay quanh việc tìm ra

những giải pháp sáng tạo cho

những khó khăn này

Sau khi bàn tán ngoài lề về

những thử thách của nghiên cứuthực nghiệm, tôi xin được quay lạichủ đề chính: sức mạnh của thưởngphạt Mong muốn thứ hai của nhàkinh tế học là lý giải sức mạnh đó.Liệu việc sáng chế ra các biện pháp

tránh thai có giúp giảm tỷ lệ mangthai ngoài ý muốn không? Chưachắc – phát minh này chỉ làm giảm

“cái giá” của quan hệ tình dục (màviệc có thai ngoài ý muốn là mộtphần trong cái giá đó), và do đó, xuikhiến người ta quan hệ nhiều hơn

Tỷ lệ phần trăm quan hệ tình dụcdẫn tới có thai giảm xuống, nhưng

số lượng người quan hệ tình dục lạităng lên, và con số những người cóthai ngoài ý muốn có thể tăng hoặcgiảm Liệu ô tô tiết kiệm năng

lượng có giúp giảm mức độ tiêu thụxăng của chúng ta không? Chưachắc – một chiếc xe tiết kiệm nănglượng chỉ làm giảm “cái giá” của