Bức tranh mùa xuân trong thơ đường

Đến với bức tranh mùa xuân trong thơ Đường là bước vào một thế giới quen mà lạ của thơ ca Trung Hoa cổ.... Đến với bức tranh mùa xuân trong thơ Đường là bước vào một thế giới quen mà lạ

Bài nghiên cứu khoa học:

Đề tài: Bức tranh mùa xuân trong thơ Đường

Tóm tắt:

Đường thi là sự “chưng cất của 12 thế kỷ” là “những mũi tên bắn đi bay vĩnh viễn cùng thời gian đến mai sau”của người Trung Hoa Vốn yêu thiên nhiên và thơ ca, cho nên bức tranh bốn mùa luôn luôn là đề tài lớn trong thơ ca của họ Người Trung Hoa có thú hưởng tao nhã bốn mùa: “ Xuân du phương thảo địa/Hạ thưởng lục hà trì/Thu ẩm hoàng hoa

tửu/Đông ngâm bạch tuyết nhi” [Bốn Mùa Viễn Du- Thôi Hiệu] Theo khảo sát của người

viết trong hai tập Thơ Đường, mùa xuân là mùa được các thi nhân ưu ái nhất Đến với bức tranh mùa xuân trong thơ Đường là bước vào một thế giới quen mà lạ của thơ ca Trung Hoa cổ

1 Đặt vấn đề:

Đường thi là sự “chưng cất của 12 thế kỷ” là “những mũi tên bắn đi bay vĩnh viễn cùng thời gian đến mai sau” của Trung Hoa Với khoảng 2300 nhà thơ và hơn 48000 bài thơ, thơ Đường đã là đề tài nghiên cứu của rất nhiều các tác giả, các thế hệ, các quốc gia trên thế giới Trong đó, sức ảnh hưởng của nó đối với thơ ca Việt Nam là rất đáng kể (đặc biệt là văn thơ cổ), cho nên nó cũng được rất nhiều nhà nghiên cứu phê bình Việt Nam ra sức khám phá và tìm hiểu.Trung Hoa vốn là xứ sở thời tiết có đủ bốn mùa trong năm: xuân, hạ, thu, đông Có lẽ mùa xuân được nhắc tới nhiều nhất trong thơ văn của họ Theo khảo sát hai tập thơ Đường ( II, II) người viết thống kê khoảng 49% bài thơ viết về mùa xuân Đến với bức tranh mùa xuân trong thơ Đường là bước vào một thế giới quen mà lạ của thơ ca Trung Quốc Ở đó, một cõi Xuân tràn trề nhựa sống luôn gắn liền với những cảm nhận đa chiều của thi nhân về con người và cuộc sống Người viết cho rằng nghiên cứu về bức tranh mùa xuân trong thơ Đường cũng là một việc làm có nhiều ý nghĩa bên cạnh việc nghiên cứu những bức tranh mùa khác tượng trưng trong thơ Đường

2 Nội dung nghiên cứu:

2.1 Bức tranh thiên nhiên mùa xuân trong thơ Đường:

Mùa xuân trong thơ Đường là bức tranh thủy mặc với những con chữ lẫn hồn thơ Bước vào bức tranh mùa xuân trong thơ Đường là bước vào một thế giới quen mà lạ của thơ ca Trung Quốc, ở đó có một cõi xuân đẹp như thiên thai Không gian và cảnh sắc xuân hiện lên trong những trang thơ với những hình ảnh quen thuộc.Bức tranh xuân hiện lên trên những trang thơ qua sự đan cài khéo léo giữa những đường nét hư thực của một “ không quyển tinh thần” đậm chất phương Đông sâu lắng và giàu sức gợi

2.1.1 Hương sắc thảo mộc trong bức tranh xuân:

Biểu tượng của mùa xuân phương Đông có lẽ là “ hoa đào”, hình tượng hoa đào

xuất hiện trong thơ của những thi nhân thời Đường đã trở thành một biểu tượng, một dấu hiệu để nhận biết mùa xuân Giữa khung trời xuân gợi nhiều thương nhớ, Thôi Hộ tức cảnh thất tình ngắm hoa đào mà nên thơ Người đẹp và hoa đào hòa quyện vào nhau, nhìn đâu cũng thấy ửng đỏ hây hây Nhưng nay người đẹp thì không thấy bóng , mà hoa đào thì vẫn còn đó mà cười cợt gió đông Hình ảnh “ đào hoa tiếu đông phong” là một biểu tượng đẹp mà buồn, mang ý nghĩa sâu sắc trong bài thơ “Đề đô thành Nam Trang” của Thôi Hộ

Mùa xuân trong Đường thi thường mang nét cổ kính, hoài niệm và thơ mộng Đọc

“ Đào Hoa Khê” ( Suối hoa đào)” của TRương Húc, người đọc rơi ngay vào trạng thái hư

ảo của cảnh sắc xuân đẹp như tiên cảnh với “ cầu treo”, “ khói đồng”, “ ngư ông” thấp thoáng lúc ẩn lúc hiện Nàng xuân e ấp, kiều diễm mang đến cho nhân gian những hân hoan và vui sướng Đặc biệt là những cánh hoa đào màu hồng phấn nhẹ trôi theo dòng nước lững lờ giữa bốn bề cây lá xanh tươi, núi non hung vỹ tạo nên một bức tranh xuân thanh tân, quý phái lạ thường:

“ ĐÀo hoa tận nhật tùy lưu thủy,

Động tại thanh khê hà xứ biên?”

Hoa đào trôi mãi theo dòng nước, Động ở bên nào mé suối trong?

[ Đào hoa khê- Trương Húc]

Nhà thơ Lý Bạch quan niệm cuộc đời chỉ là hư ảo, và chỉ muốn tận hưởng niềm vui xuân như người xưa, đốt đuốc chơi đêm, vầy tiệc, uống rượu, làm thơ Lý Bạch cùng bạn hữu say trong cảnh vườn đào lý xuân thơ mộng đầy sức sống Cho nên ông đã cùng bạn hữu nhóm họp, mở tiệc thưởng xuân trong vườn đào lý Cảnh rừng hoa đào mang lại cho thi nhân nhiều cảm xúc, những chiêm nghiệm về cuộc đời và những triết lí nhân sinh sâu sắc Tại đây, những tâm hồn đồng điệu giao thoa và hòa hợp với nhau trong cảnh xuân ngập tràn sắc hương tại vườn đào lí trong bài thơ “ Xuân dạ yến đào lý viên tự” của Lý Bạch

Ở TRung Hoa, bên cạnh thú thưởng thức tao nhã ngắm hoa đào nên thơ, người ta còn có cái thú “ đạp tuyết tầm mai” ( dẫm tuyết tìm mai), nghĩa là dạo chơi trong mùa

tuyết để ngắm mai nở đầu xuân Hoa mai thường nở vào mùa xuân, là một trong bốn cây

tứ quí ( tứ hữu): mai, lan, cúc, trúc Cũng như hoa đào, hoa mai tượng trưng cho mùa xuân và tuổi trẻ Hoa mai là một loài hoa đẹp, trước vẻ đẹp tinh túy và thuần khiết ấy, không ít thi nhân phải nghiêng mình ca ngợi:

“ Khứ tuế Kinh Nam mai tự tuyết

Kim niên Kế Bắc tuyết như mai”

(Năm ngoái ở Kinh Nam, hoa mai trắng như tuyết

NĂm nay ở Kế Bắc , tuyết trắng như hoa mai)

[ U Châu Tân Tuế Tác- TRương Duyệt]

Thi nhân Trương Duyệt cũng là một trong số đó, vẻ đẹp của hoa mai được nhà thơ sánh tựa tuyết Tuyết và hoa mai hòa quyện vào nhau đẹp đến thơ mộng Cảnh đông tàn xuân ập tới, mai tuyết nở trắng xóa làm cho lòng người dường như cũng trở nên thanh thản Đỗ Phủ khi viết về mùa xuân luôn hiện hữu lên một nỗi nhớ quê hương, mỗi độ

xuân về ngắm nhưng nụ mai vàng hé nở, nỗi nhớ ấy lại càng da diết hơn trong bài thơ Giang Mai

Bên cạnh những hình ảnh đào, mai đẹp yêu kiều, diễm lệ đa phần được thi nhân đưa vào trong thơ xuân thì hình ảnh đồng cỏ hoang khô héo gặp mưa xuân mà phơi phới xanh non tươi tốt cũng được đưa vào trong thơ một cách tự nhiên và giản dị đầy tươi mới Trung Hoa vốn là một đất nước có nền văn hóa lâu đời, họ có những thú vui tao nhã thưởng ngoạn, không chỉ “ đạp tuyết tầm mai” mà còn có thú vui “ đạp thanh” ( dẫm lên

cỏ xanh) vào tiết thanh minh Cỏ xanh tốt trên những cánh đồng xuân bao la biểu hiện

sức sống mãnh liệt, sự trường tồn vươn lên bất khuất của muôn loài trong thiên nhiên Cỏ xanh tươi mát và mượt mà trong trẻo thanh thanh là nguồn cảm hứng dồi dào cho thi nhân.Viết về sự sống mãnh liệt của cỏ cây, Bạch Cư Dị cũng đã viết những lời thơ hết sức ngợi ca:

Ly ly nguyên thượng thảo

Nhất tuế nhất khô vinh

Dã hỏa thiêu bất tận,

Xuân phong xuy hựu sinh

Đồng cao cỏ mọc như chen, Khô tươi thay đồi hai phen năm tròn, Lửa đồng thiêu cháy vẫn còn

Gió xuân thổi tới mầm non lại trồi.

[Thảo- Bạch Cư Dị]

Cảnh xuân nhiều vẻ và mang không ít những xúc cảm khác nhau “Thảo” của Bạch

Cư Dị viết về sức sống tràn trề của cỏ xuân trong không gian xuân đầy nhựa sống Cũng viết về không gian xuân, nhưng Đỗ Phủ- nhà thơ hiện thực của Trung Hoa lại nhìn cảnh xuân dưới một nhãn quan khác.Đó là nhãn quan của một “ người ưu thời mẫn thế”, khi đất nước ngập tràn trong canh loạn lạc An Lộc Sơn, đau buồn trước cảnh nước mất nhà tan mà lại còn ngay trong tiết trời xuân.Đô thành xuân lúc này chỉ còn lại “ thảo mộc thâm” mọc um tùm vây bám lấy thành Cảnh sắc xuân buồn vạn điệu trong bài thơ, chỉ duy nhất xuất hiện sự sống căng tràn của “ thảo mộc” Đây chắc hẳn là hi vọng hồi sinh đất nước như “thảo mộc” hồi sinh khi gặp thời tiết xuân tới Có thể nói, cỏ xanh chính là biểu tượng cho mùa xuân, làm sao có thể thiếu được hương sắc của loài cây nhỏ bé và giản dị đó, khi ấy mùa xuân trở nên thật vô nghĩa Mùa xuân là mùa của sự sinh sôi nảy

nở của vạn vậy, cho nên ngay cả những sự vật nhỏ bé nhất như cỏ cây cũng căng tràn

nhựa sống Cỏ là cái nền mà hoa là những nét chấm phá của bức tranh xuân Xuân đến, muôn loài hoa nở nộ, người dạo chơi cỏ miền, uống rượu xem hoa như Lưu Vũ Tích trong bài “ Âm tửu khán mẫu đơn” ( Uống rượu xem hoa mẫu đơn)

Nếu như Thôi Hộ dùng hình ảnh “ đào hoa tiếu đông phong” để vẽ nên vẻ đẹp kiều

diễm thướt tha của người con gái đẹp, thì Vương Duy đã dùng hình ảnh cây đậu đỏ để

thầm gửi gắm tương tư Ngoài các loài hoa thảo mộc khác, cây đậu đỏ cũng là một loài cây báo hiệu xuân về Đậu đỏ là một giống đậu rất xinh, có thể gài đầu làm đồ trang sức Theo xưa, nó tượng trưng cho tình yêu Có một truyền thuyết kể rằng ở miền Hồ Nam, một thiếu phụ có chồng đi lính thú miền xa chẳng may chồng chết ở ngoài biên cương, người thiếu phụ đã đứng dưới cây đậu đỏ khóc chồng đến chết rồi hóa thành hạt đậu đỏ,

mà người ta còn gọi là “hạt tương tư” Hình ảnh cây đậu đỏ được Vương Duy đưa vào trong thơ gợi đầy thương nhớ:

“Hồng đậu sinh nam quốc

Xuân lai phát kỷ chi?”

“Đậu hồng sinh ở miền nam, Đến xuân này lại nở thêm mấy cành?”

[ Tương Tư- Vương Duy]

Bên cạnh những loài cây cỏ thảo mộc được các thi nhân ưu ái tới, hình ảnh hoa mận,hoa mơ, mẫu đơn, dương liễu cũng hay được các thi nhân lưu tâm tới và đưa vào

thơ của mình một cách chân thành, giản dị và tự nhiên Mùa xuân sống dạy căng tràn bởi

sự sinh sôi nảy nở của cây cỏ thảo mộc, tạo nên một sức tranh xuân tuyệt đẹp quyến rũ người thưởng ngoạn qua từng dòng thơ Trong phạm vi thu hẹp của bài nghiên cứu, chúng tôi chỉ đơn cử một số hình ảnh biểu tượng tiêu biểu của mùa xuân, mà thực chất kho tàng của Đường thi chất vô ngàn, như khu rừng trùng trùng điệp điệp đầy hoa thơm cỏ lạ

2.1.2 Giai điệu trong trẻo của mùa xuân:

Theo sự khảo sát hai tập Thơ Đường, người viết thống kê và cho rằng hình ảnh chim oanh

và thanh âm của loài chim này được các thi nhân ưu ái và nâng niu nhất Chim oanh là biểu tượng cho thi ca vì sự trong trẻo và thanh thoát tự nhiên của tiếng hót Chim oanh

thường mang mùa xuân về, được coi là nàng thơ của mùa xuân, là hình ảnh đẹp giàu ý nghĩa trong thơ ca Phương Đông.Hình ảnh chim oanh được đưa vào trong thơ của Đỗ Phủ rất đỗi tự nhiên:

“Lưu liên hý điệp thời thời vũ

Tự tại kiều oanh kháp kháo đề.”

“Lưu luyến quẩn quanh vờn lũ bước Ung dung thánh thót hót hoàng anh.” [ Giang độc bạn bộ tầm hoa-Đỗ Phủ]

Ít ai ngờ rằng, Đỗ Phủ người tự coi mình là hạt bụi, hòn than lăn lóc khắp gầm trời Trung Quốc đã viết nên hằng trăm bài thơ đẫm máu và nước mắt lại là tác giả của một bài thơ xuân đặc biệt đầy tình tứ và tươi tắn “Đỗ Phủ đã vận dụng rất tài tình việc điệp song thanh và tượng thanh “Lưu liên”, “tự tại” là hai từ song thanh như một chuỗi ngọc, âm điệu uyển chuyển, “ kháp kháp” là từ tượng thanh hình dung tiếng kêu của chim oanh, cho người ta tưởng tượng thính giác của cảnh “ thời thời”, “ kháp kháp” là điệp cho hai từ cho hai câu trên, dưới đối nhau khiến cho ý của từ càng mạnh hơn, sinh động hơn, càng biểu đạt được tình yêu hoa, yêu bướm yêu chim của thi nhân Biểu đạt ý vui mừng, sự bừng tỉnh khi nghe chim oanh kêu.”(1)

Chim oanh là loài chim nhanh nhạy và linh hoạt, chúng thoăn thoắt trong những cành tơ liễu thướt tha tạo nên một bức tranh xuân giản dị mà tuyệt đẹp trong bài thơ “ Tống tiền

vệ huyện Lý Thẩm thiếu phủ”: “ Hoàng điểu phiên phiên dương liễu thùy” ( Khóm dương thoăn thoắt oanh vàng) Chim oanh xuất hiện trong Đường thi với nhiều xúc cảm khác nhau Trong cảnh Đường thi xuân hữu tình đầy hương sắc, điểm thêm thứ âm thanh trong trẻo và ngọt ngào của chim hoàng oanh đã làm cho bức tranh trở nên có hồn và vô cùng sống động Trong thơ không những có họa mà còn có cả nhạc, chính hình ảnh chim hoàng oanh đã làm cho bức tranh xuân trở nên thi vị ,và sống động hơn Những nốt nhạc xuân ngân lên làm không gian xuân như bừng tỉnh, có thể ví chim hoàng oanh như thanh âm-giai điệu của mùa xuân Đường thi tuyệt đẹp

2.1.3 Mùa xuân với: “trăng”, “suối”, “sông” “gió”, “mưa”,

Trong bức tranh mùa xuân Đường thi thường hay xuất hiện hình ảnh của tự nhiên như “trăng”, “suối”, “sông hồ” ,“gió”, “mưa”,” Những hình ảnh đó cùng với cỏ cây và loài vật đã vẽ nên một bức tranh mùa xuân tuyệt đẹp muôn sắc muôn màu Bằng giác quan nhạy cảm và tâm hồn của một thi nhân yêu đời, Vương Duy đã dẫn người yêu thơ đi một cách chậm rãi và nhẹ nhàng vào khe suối của mùa xuân để lắng nghe tiếng chim hót

Tiếng chim hót và tiếng suối xuân trong trẻo hòa quyện làm cho người đọc cảm nhận thấy thanh âm của sự thuần khiết Có thể nói đây là sự kết hợp tuyệt vời tạo nên thanh âm riêng của mùa xuân: “ Nguyệt xuất kinh sơn điểu/ Thời minh tại giản trung” ( Trăng lên, chim núi giật mình/ Tiếng kêu thủng thẳng đưa quanh khe đồi)

Đêm trăng trong thơ Vương Duy là bức tranh trăng xuân núi non tĩnh lặng nghe tiếng hoa quế rụng Cũng như Vương Duy, nhưng Trương Nhược Hư lại ngắm trăng xuân trên sông tĩnh lặng và thơ mộng Đêm trăng sông của Trương Nhược Hư đầy sương khói

và ánh trăng huyền diệu trên bến nước dập dềnh mênh mông:

“Xuân giang triểu thủy liên hải bình,

Hải thượng minh nguyệt cộng triều

sinh,

Diễm diễm tùy ba thiên vạn lý,

Hà xứ xuân giang vô nguyệt minh”

“Sông xuân triều dậy mặt biển bằng, Trên biển trăng cùng triều nước dâng, Dờn dợn vời theo muôn dặm sóng Sông xuân đâu chẳng sáng ngời trăng.”

[Xuân giang hoa nguyệt dạ-Trương Nhược Hư]

Đêm trăng trên sông cùng với sóng nước, gió mây, sương khói lúc ẩn lúc hiện khiến cho người đọc mênh mang, khó kiểm soát mình trong cái vô hình- hữu hình, cái thực- cái mộng ảo Như lạc vào một thế giới khác đầy ảo mộng và suy tư

Hình ảnh “gió xuân” xuất hiện với tần số nhiều trong Đường thi, mỗi lần xuất hiện của gió xuân là cảnh sắc dường như đượm buồn Thi nhân tiễn bạn tri kỉ trong cơn gió xuân xót xa: “ Xuân phong tống khách sử nhân bi” (Gió xuân tiễn bạn lòng cùng xót xa) Buổi sớm xuân cũng được mở đầu bằng làn gió êm sương nhạt trong thơ của Lý Thương

Ẩn LÀn gió xuân buồn đánh thức thi nhân thức dạy một mình khoan thai Cảnh sắc xuân vẫn đẹp nhưng ngẫm lại không biết xuân giành cho ai Thi nhân và gió có lẽ cùng có một điểm chung là sự buồn man mác Gió xuân đến và mang đi thanh xuân của con người, chỉ

để lại những triết lí nhân sinh sâu sắc cho cuộc đời Bức tranh xuân thời Đường muôn điệu làm cho con người say đắm, hình tượng xuân trong tự nhiên vốn muôn ngàn màu

2.2 Thi nhân với tình xuân đậm đà:

Trong thơ Đường, ta có thể thấy niềm tin, tình yêu, sự hy vọng, tất cả đều được hòa trộn trong những gam màu tươi tắn, trong những thanh âm ngọt ngào, trong những bước đi dịu nhẻ của Mùa đã khiến bức tranh Xuân trong thơ Đường trở thành kiệt tác về sự gắn bó hữu tình giữa con người và thiên nhiên Đó là một phần tạo nên sức hấp dẫn của thơ Đường- một đỉnh cao của thơ ca cổ Trung Hoa Cõi xuân tràn trề nhựa sống luôn gắn liền với những cảm nhận đa chiều của thi nhân về con người và cuộc sống, trong mối liên quan mật thiết với không gian và thời gian Cảm nhận mùa xuân bằng những trải nghiệm cuộc sống sâu sắc nên các thi nhân xưa đã coi Xuân như báu vật của đời, họ hòa mình vào trong xuân và ngẫm nghĩ những triết lí về cuộc đời, sự tiếc nuối xuân khôn nguôi:

“Nhất phiến hoa phi giảm khước xuân,

Phong phiêu vạn điểm chính sầu nhân.”

“Một cánh hoa tàn xuân kém tươi, Lòng buồn vời vợi, gió chơi vơi.”

[ Khúc giang nhị thủ, kì nhất- Đỗ Phủ]

2.3 Nghệ thuật miêu tả bức tranh mùa xuân trong thơ Đường

Mùa xuân đưa lại cho Đường thi một cõi nghệ thuật riêng Ở đó, mỗi thi sĩ thổi vào một cung bậc, nắn một tiếng đàn, tạo nên thế giới đầy âm sắc, đầy cá tính và sáng tạo Bức tranh mùa xuân trong thơ Đường được thể hiện bằng bút pháp chấm phá trên những nguyên tắc “ vẽ mây nẩy trăng, vẽ rồng điểm mắt” với những công thức ước lệ, tượng trưng Bức tranh ấy vô cùng tươi đẹp, thanh tân và giàu sức sống với màu sắc, đường nét,

âm thanh và cả hương xuân hết sức lung linh, phong phú và kì thú

3 Kết luận:

Thơ Đường là đỉnh cao sáng chói của mấy ngàn năm lịch sử văn học Trung Quốc Mỗi bài thơ Đường là một bức tranh sống có màu sắc hài hòa, âm vang kì diệu và sức

truyền cảm vô cùng lớn với bạn đọc.Đến với bức tranh mùa xuân trong thơ Đường là đến với hơi thở xuân ngọt ngào, đến với nhịp đập của tự nhiên và đất trời Bức tranh xuân Đường Thi đã thắp lên niềm tin, hy vọng, lạc quan và yêu đời cho con người- những người biết thưởng thức và yêu thơ Đường

Chú thích:

(1) Lê Thị Hải, giới thiệu về bài thơ “ Giang bạn độc bộ tầm hoa” của Đỗ Phủ Webside: thơ Đường đất Việt

Tài liệu tham khảo:

1 Thơ Đường-Tập 1, NXB Văn học, 1987

2 Thơ Đường-Tập 2, NXB Văn học, 1987

3 Giáo trình thi pháp thơ Đường/ Nguyễn Bích Hải, NXB Giáo dục 2003

4 Lịch sử văn học Trung Quốc tập 1, NXB Giáo dục 2011

5 Dẫn luận thi pháp học- Trần Đình Sử

Họ và tên: Nguyễn Minh Huyền

Lớp: K41B Sư phạm Ngữ Văn

Mã sinh viên: 155D1402170061

Số điện thoại: 0969120897/ 0921125086