CHUONG III chu nghia tu ban

Thực chất đây là những nấc thang mới trong quá trình phát triển và điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản cả về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất để thích ứng với những biến động mới trong

Chương III

Học thuyết kinh tế về chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền

nhà nước

V.I.Lênin đã trình bày một cách có hệ thống sâu sắc lý luận về CNTB Độc

Quyền và CNTB Độc Quyền nhà nước

Thực chất đây là những nấc thang mới trong quá trình phát triển và điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản cả về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất để thích ứng với những biến động mới trong tình hình kinh

tế và chính trị thế giới từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX đến nay

CNTB độc quyền và CNTB độc quyền nhà nước

Tính Chất

TrìnhĐộ

QH Phân PhốiSản Phẩm

QH

SH

ĐV TL SX

II

III

Chủ nghĩa Tư bản độc quyền

Chủ nghĩa Tư bản độc quyền Nhà nước

Những nét mới trong sự phát triển của chủ nghĩa tư bản hiện đại

NỘI DUNG

IV Vai trò, hạn chế và xu hướng vận động của

chủ nghĩa Tư bản

I Chủ nghĩa Tư bản độc quyền

1. Nguyên nhân chuyển biến từ CNTB tự do cạnh tranh sang CNTB Độc quyền

C.Mác và Ph.Ăngghen đã dự báo rằng: cạnh tranh tự do sinh ra tích tụ và tập trung sản xuất, tích tụ và tập trung sản xuất phát triển đến một mức độ nào đó sẽ dẫn đến độc quyền

Tự do cạnh tranh

Tích tụ tập trung sản

Vận dụng sáng tạo những nguyên lý của chủ nghĩa Mác vào điều kiện lịch sử mới của thế giới, V.I Lênin đã chứng minh rằng chủ nghĩa tư bản đã bước sang giai đoạn mới là chủ nghĩa tư bản độc quyền

1 Nguyên nhân chuyển biến từ CNTB tự do cạnh tranh sang CNTB Độc quyền

CNTB tự do

cạnh tranh

CNTB độc quyềnLLSX phát triển

Tín dụng CNTB

Khủng hoảng kinh tế 1873

Cạnh tranh khốc liệt gay

gắt

Cách mạngKH- KT

Tác động của quy luật kinh tế

Xí nghiệp quy mô lớn

1 Nguyên nhân chuyển biến từ CNTB tự do cạnh tranh sang CNTB Độc quyền

Công nghiệp đóng tàu CN sản xuất ô tô CN sản xuất máy bay

1 Nguyên nhân chuyển biến từ CNTB tự do cạnh tranh sang CNTB Độc quyền

1 Nguyên nhân chuyển biến từ CNTB tự do cạnh tranh sang CNTB Độc quyền

Xuất hiện tư bản quy mô lớn

1 Nguyên nhân chuyển biến từ CNTB tự do cạnh tranh sang CNTB Độc quyền

Xí nghiệp lớn tồn tại và phát triển

Độc quyền

Phân hóa

Phân hóa

1 Nguyên nhân chuyển biến từ CNTB tự do cạnh tranh sang CNTB Độc quyền

Sự phát triển của hệ thống tín dụng- TBCN trở thành đòn bẩy thúc đẩy tập trung sản xuất, ra đời các tổ chức độc quyền.

1. Sự phát triển của LLSX đã hình thành các

xí nghiệp qui mô lớn

1. Nguyên nhân chuyển biến từ CNTB tự do cạnh tranh sang CNTBĐQ

2. Sự xuất hiện của những thành tựu KH-KT

LLSXPT trung sản xuất Tích tụ và tập Xí nghiệp quy mô lớn

CM KH–KT Thể kỷ 19

Ngành sản xuất

mới NSLĐ Tăng

Xí nghiệp quy mô lớn Tích luỹ tư bản

Tác động của quy luật kinh tế Biến đổi cơ cấu kinh tế

Tập trung sản xuất quy mô

Độc quyền

Khủng hoảng kinh tế Phân hoá

XÝ nghiÖp võa vµ nhá ph¸ s¶n

XÝ nghiÖp lín cµng lín h¬n

XN lớn tồn tại và phát triển

Tín dụng phát

triển Tích tụ tập trung tư

1 Nguyên nhân chuyển biến từ CNTB tự do cạnh tranh sang CNTB Độc quyền

CNTB tự do

cạnh tranh

CNTB độc quyềnLLSX phát triển

Tín dụng CNTB

Khủng hoảng kinh tế 1873

Cạnh tranh khốc liệt gay

gắt

Cách mạngKH- KT

Tác động của quy luật kinh tế

Từ những nguyên nhân trên, V.I Lênin khẳng định:

1. Nguyên nhân chuyển biến từ CNTB tự do cạnh tranh sang CNTBĐQ

" cạnh tranh tự do đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền….” (V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t.27.tr.402)

V.I Lênin đã nêu ra năm đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc

CTTG II

3. Xuất khẩu tư bản

4. Sự phân chia thế giới về kinh tế giữa các tổ chức

5. Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc

2 Những đặc điểm cơ bản của CNTB độc quyền

a. Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền

Tổ chức độc quyền là tổ chức liên minh giữa các nhà tư bản lớn để

tập trung vào trong tay phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hoá nào đó nhằm mục đích thu lợi nhuận độc quyền cao

2 Những đặc điểm cơ bản của CNTB độc quyền

Tích tụ và tập trung sản xuất

Còn ít

xí nghiệp

lớn

Cạnh tranhGay gắt

Độc quyền

Tổ chức độc quyền

Cartel Syndicate

Trust Conglemerate

Thoả thuận về giá cả, quy mô, thị trường

Việc lưu thông do một ban quản trị chung

Việc sản xuất, tiêu thụ

do ban quản trị chung

Liên kết dọc của các

tổ chức ĐQ

a. Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền

Tổ chức

độc quyền

Conglemerat

CartelSyndicate

Trust

m

Một số tổ chức độc quyền tiêu biểu

Alan Mulally Tổng GĐ tập đoàn Ford

Trụ sở tập đoàn sản xuất

ô tô Ford của Mỹ

Một số tổ chức độc quyền tiêu

biểu

Trụ sở tập đoàn sản xuất

Máy bay Boing của Mỹ

Một số tổ chức độc quyền tiêu

biểu

Tập đoàn sản xuất Máy bay Airbus của liên minh Châu Âu

Một số tổ chức độc quyền Ngân hàng

Quỹ tiền tệ thế giới (IMF)

Ngân hàng Liên minh Châu Âu (EU)

- Nguyên nhân Tổ chức độc quyền ngân hàng, vai trò mới của ngân hàng là gì

Các ngân

Hàng nhỏ

Phá sản trong cạnh

tranh

Sáp nhập

b. Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính

Tổ chức Độc quyền Ngân hàng

Vai trò mới

Cạnh tranh khốc liệt

b. Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính

b. Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính

Tổ chức độc quyền công nghiệp

Tổ chức độc quyền ngân hàng

Tư bản tài chính

: “Tư bản tài chính là sự dung hợp giữa tư bản độc quyền công

nghiệp và tư bản độc quyền ngân hàng hình thành tư bản tài chính khống chế cả công nghiệp lẫn ngân hàng từ đó chi phối các vấn đề KT-XH”

b. Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính

Sự phát triển của tư bản tài chính dẫn đến một

nhóm nhỏ độc quyền chi phối toàn bộ đời sống kinh tế và chính trị của toàn xã hội tư bản gọi là bọn đầu sỏ tài chính

Đầu sỏ tài chính

Tham dự Thủ đoạn

Thống trị KT TT chính trị

Đầu sỏ tài chính

Tư bản tài chính

Nền KT

Lênin: “TB tài chính là kết quả của sự hợp nhất giữa TB ngân hàng của một số ít ngân hàng độc quyền lớn nhất, với TB của những liên minh độc quyền các nhà công nghiệp”

- Xuất khẩu hàng hóa và xuất khẩu tư bản

- Tại sao xuất khẩu tư bản lại trở thành một tất yếu?

- Phân loại xuất khẩu tư bản

tự do Cạnh tranh

Xuất khẩu Hàng hoá

Xuất khẩu hàng hoá ra nước ngoài nhằm mục tiêu

Thu về giá trị

c. Xuất khẩu tư bản

CNTB độc quyền Xuất khẩu Tư bản

Xuất khẩu giá trị ra nước ngoài nhằm chiếm đoạt GTTD và các nguồn lợi khác

 Nguyên nhân:

 Hình thức:

- Xuất khẩu hàng hóa và xuất khẩu tư bản

Nguyên nhân – Hình thức

Tích luỹ TB phát triển

Thừa TB Tương đối

Các nước đang phát triển Thiếu TB

Giá ruộng

đất rẻ

Tiền lương Thấp

Hội nhập kinh tế

Xuất khẩu TB

Chính trị

Kinh tế

Mục tiêu

Phân loại XKTB

XK Nhà nước

XK

Tư nhân

Tạo điều kiện cho TBTN

Xuất khẩu TB

Chính trị Kinh tế

Quân sự

Ảnh hưởng Chính sách

Hướng vào Ngành kết cấu

Hạ tầng

Đặt căn cứ Quân sự

Ngành chu chuyển vốn nhanh

và lợi nhuận độc quyền cao

Tích tụ vàTập trung

Tư bản

Xuất khẩu

Tư bản

Cạnh tranh Giữa các TCĐQ

d. Sự phân chia thế giới về KT giữa các tổ chức độc quyền

Tổ chứcĐộc quyềnQuốc tế

Sự phát triểnKhông đều

Về mặtKinh tế

Phát triểnKhông đều

Về quân sự

Xung độtQuân sựPhân chiaThuộc địa

e. Sự phân chia lãnh thổ giữa các cường quốc

Chiến tranhThế giới

“CNTB phát triển càng cao, nguyên liệu càng thiếu thốn, sự cạnh tranh ngày càng gay gắt và việc tìm kiếm nguồn nguyên liệu trên toàn thế giới ngày càng ráo riết, thì cuộc đấu tranh để chiếm thuộc địa càng quyết liệt hơn”

Từ năm 1880, bắt đầu xuất hiện cuộc xâm chiếm thuộc địa

3 đế quốc lớn ANH – PHÁP

- NGA chia nhau cai trị thế giới

CHIẾN TRANH THẾ GIỚI I

1914 -1918

CHIẾN TRANH THẾ GIỚI II

1939 -1945

a. Mối quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền

C¹nh tranh

Lưu ý: Độc quyền sinh ra từ cạnh tranh tự do, độc quyền đối lập với

cạnh tranh tự do, nhưng sự xuất hiện của ĐQ không thủ tiêu được cạnh tranh mà còn làm cho cạnh tranh trở nên đa dạng và gay gắt hơn

3. Sự hoạt động của quy luật giá trị và giá trị thặng dư trong giai đoạn CNTB độc quyền

Cạnh tranh trong giai đoạn CNTB Độc quyền

Giữa các tổ chức Độc quyền với các xí nghiệp ngoài độc quyền

Nguồn nguyên liệu Nhân công, phương

tiện ….

Giữa các tổ Chức Độc quyền

Giai đoạn

Tự do cạnh tranh

Sản xuất HH giản đơn

b. Biểu hiện hoạt động của QLGT và GTTD trong giai đoạn CNTB độc quyền

Giai đoạn Độc quyền

Quy luật giá cả SX

ĐQ

Quy luật p’ và p’

Quy luật GTTD

Lợi nhuận Độc quyền cao

II Chủ nghĩa Tư bản độc quyền Nhà nước

1. Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTB độc quyền Nhà nước

Xu hướng QTH MT giữa các TCĐQ Can thiệp của NN

Chủ nghĩa Tư bản độc quyền nhà nước

II Chủ nghĩa Tư bản độc quyền Nhà nước

1. Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTB độc quyền Nhà nước

b. Bản chất của CNTB độc quyền nhà nước

Chủ nghĩa Tư bản độc quyền nhà nước

Sức mạnh

Quan hệ kinh tế Chính trị - Xã hội

Là sự kết hợp sức mạnh của các tổ chức ĐQ tư nhân với sức mạnh của nhà nước TS trở thành một thiết chế và thể chế thống nhất nhằm phục vụ lợi ích của tổ chức ĐQ và cứu nguy cho CNTB CNTB độc quyền nhà nước là 1 quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội

II Chủ nghĩa Tư bản độc quyền Nhà nước

2. Những biểu hiện chủ yếu của CNTB độc quyền Nhà nước

a. Sự kết hợp nhân sự giữa tổ chức ĐQ với Nhà nước

Sự kết hợp về nhân sự thực hiện thông qua các đảng phái, nghiệp đoàn, hội chủ

xí nghiệp, hình thức tham dự của các quan chức chính phủ vào tổ chức độc quyền … Chính các tổ chức này này đã tạo ra cho tư bản độc quyền một cơ sở

xã hội để thực hiện sự thống trị và trực tiếp xây dựng đội ngũ quan chức cho bộ máy nhà nước

Nhà nước tư sản

Độc quyền

Tham dự

II Chủ nghĩa Tư bản độc quyền Nhà nước

b. Sự hình thành và phát triển sở hữu Nhà nước

Xây dựng DNNN bằng vốn ngân sách

Quốc hữu hoá xí nghiệp tư nhân bằng cách

mua lại Mua cổ phần của các DN tư nhân

Mở rộng DNNN bằng vốn tích luỹ của các DNNN

Sở hữuNhà nước

Sở hữu nhà nước là sở hữu tập thể của GCTB độc quyền có nhiệm vụ ủng hộ và phục

vụ lợi ích của TBĐQ nhằm duy trì sự tồn tại của CNTB Nó biểu hiện không những ở chỗ sở hữu nhà nước tăng lên mà còn ở sự tăng cường mối quan hệ giữa sở hữu nhà nước và sở hữu độc quyền tư nhân, hai loại sở hữu này đan kết với nhau trong quá trình tuần hoàn của tổng tư bản xã hội

Một là: mở rộng sản xuất tư bản chủ nghĩa, bảo đảm sự lớn mạnh cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản

Hai là: giải phóng tư bản của tổ chức độc quyền từ những ngành ít lãi để đưa vào những ngành kinh doanh có hiệu quả hơn

Ba là: làm chỗ dựa cho sự điều tiết kinh tế tư bản chủ nghĩa theo những chương trình nhất định

Chức năng của doanh nghiệp nhà nước

b. Sự hình thành sở hữu Nhà nước

II Chủ nghĩa Tư bản độc quyền Nhà nước

c. Sự điều tiết kinh tế của Nhà nước Tư sản

Sự điều tiết của NN Tư sản

Kế hoạch hoá

Sự điều tiết của NN Tư sản

Nhằm

Hướng dẫn – Kiểm soát và Uốn nắn

CHỦ NGHĨA TƯ BẢN

NGÀY NAY VÀ XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG

III

1 Những biểu hiện mới về kinh tế của CNTB độc quyền

a Tập trung sản xuất và hình thức độc quyền mới

• * Sự thống trị và chi phối kinh tế của các tổ chức độc quyền

đa quốc gia, xuyên quốc gia

• * Sự phát triển của các doanh nghiệp vừa và nhỏ

a Tập trung sản xuất và hình thức độc quyền mới

 Các cty độc quyền đa quốc gia, xuyên quốc gia: 60.000 cty, có khoảng 500.000 chi nhánh khắp nơi trên thế giới: 90% vốn FDI, 80% NCKH và CGCN, 60% giá trị TM toàn cầu, 40%

sản lượng CN

 Có hàng triệu DN nhỏ hoạt động tất cả các lĩnh vực

b Các hình thức và cơ chế thống trị của tư bản tài chính

thay đổi

TB tài chính xuất hiện nhiều lĩnh vực khác

nhau: thị trường chứng khoán, các lĩnh vực giải trí, thể thao, dịch vụ quân sự, tín dụng…trong

nước và quốc tế

Thứ nhất: Các nước tư bản phát triển xuất khẩu lẫn nhau

Các nước đang phát triển

Cơ cấu kinh tế để thay đổi phù hợp cho sự tiếp nhận các ngành khoa học công nghệ cao, lượng vốn lớn

Có các điều kiện để tiếp nhận KHCN cao của các nước đầu tư như: trình độ tay nghề công nhân cao, cơ sở hạ tầng kinh tế phát

Nguyên nhân

c Những biểu hiện mới về xuất khẩu tư bản

Thứ hai: Chủ thể xuất khẩu có sự thay đổi lớn: chủ thể xuất khẩu chủ yếu trong

CNTB ngày nay là các công ty xuyên quốc gia, đặc biệt là trong đầu tư trực tiếp.

Thứ ba: Hình thức xuất khẩu chủ yếu là kết hợp xuất khẩu hàng hoá với xuất khẩu tư

bản Trong đầu tư trực tiếp xuất hiện những hình thức mới như : xây dựng- kinh doanh – chuyển giao (BOT, BT)

Doanh nghiệp tư

nhân Các tổ chức độc quyền tư nhân Các tổ chức độc quyền xuyên quốc gia

Xuất khẩu hàng hóa Xuất khẩu tư bản Xuất khẩu Tư bản kết hợp XK hàng hóa

Thời gian

TK 18 Cuối TK 19 đầu

TK 20 Những năm 50 TK 20 đến nay

Thứ tư : Sự áp đặt mang tính thực dân trong xuất khẩu tư bản đã được gỡ bỏ dần

và nguyên tắc cùng có lợi được đề cao

d Sự phân chia thế giới về mặt kinh tế giữa các

liên minh của CNTB đã có sự thay đổi

- Xu thế quốc tế hóa, toàn cầu hóa: UN, WB, IMF, WHO, FAOS, WTO…

- Khu vực hóa: EU, ASEAN, APEC, NAFTA, G7, G77, OECD…

- Quan hệ song phương: theo hướng hợp tác sâu rộng về các mặt

e Sự phân chia thế giới giữa các cường quốc

nhằm ràng buộc, chi phối các nước kém phát triển từ sự lệ thuộc về vốn, công nghệ đi đến sự lệ thuộc về chính trị.

chiến tranh cục bộ

chính trị…

2 Những biểu hiện mới của CNTB độc quyền Nhà nước

a Sự phát triển của CNTB độc quyền nhà nước

Sự phát triển LLSX và trình

độ xã hội hóa cao

Cạnh tranh trên thị trường

gay gắt

Vai trò của nhà nước

tăng lên

CNTB độc quyền Nhà nước phát triển

Tỷ trọng kinh tế nhà nước trong nền kinh tế tăng lên

Sự kết hợp giữa kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân tăng lên

Chi tiêu tài chính của nhà nước để điều tiết nền kinh tế tăng lên

biểuhiện

Phương thức điều tiết của nhà nước linh

hoạt, mềm đẻo hơn với

b Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản cũng có những biểu

hiện mới

Điều tiết kinh tế

của nhà nước tư

sản trong CNTB

ngày nay

Bộ máy và các công cụ điều tiết

Bộ máy điều tiết

Các công cụ điều tiết

Lập pháp Hành pháp

Tư pháp Các tiểu ban tư vấn

Hệ thống luật pháp Hệ thống các chính sách Các đòn bẩy kinh tế

Mục tiêu điều tiết kinh tế

Khắc phục khuyết tật kinh tế thị trường TBCN

Định hướng cho sự phát triển kinh tế xã hội

Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đảm bảo cho sự tồn tại của CNTB

Phương thức

điều tiết kinh tế

của nhà nước tư

sản trong

CNTB ngày nay

Điều tiết bằng chương trình và kế hoạch

Điều tiết bằng cơ cấu kinh tế thông qua quan hệ thị trường

Điều tiết tiến bộ khoa học công nghệ bằng chi ngân sách cho nghiên cứu và phát triển

Điều tiết thị trường lao động bằng cách đào tạo và đào tạo lại, bảo hiểm thất nghiệp, nhà nước can thiệp vào các hợp đồng lao động

Điều tiết thị trường tài chính tiền tệ Điều tiết các quan hệ kinh đối ngoại

1 Sự phát triển nh y v t v l c l ng s n xu t ảy vọt về lực lượng sản xuất ọt về lực lượng sản xuất ề lực lượng sản xuất ực lượng sản xuất ượng sản xuất ảy vọt về lực lượng sản xuất ất

1 Sự phát triển nh y v t v l c l ng s n xu t ảy vọt về lực lượng sản xuất ọt về lực lượng sản xuất ề lực lượng sản xuất ực lượng sản xuất ượng sản xuất ảy vọt về lực lượng sản xuất ất

Giáo dục – đào tạo được tăng cường làm cho tố chất cơng nhân được nâng cao

Sự phát triển nhảy vọt về LLSX

3 Những nét mới trong sự phát triển của CNTB hiện đại