Nhận xét này không chỉ đem đến cảm giác sở hữu đầy thương mến cho dòng sông quê hương mà còn thể hiện niềm tự hào sâu sắc khi mặc nhiên đặt sông Hương ngang hàng với những dòng sông đẹp
Trang 1BÀI 7: AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG?
A KIẾN THỨC CHUNG
Giới thiệu
Từ xưa đến nay, thiên nhiên luôn là một nguồn cảm hứng vô tận với các nhà thơ, nhà văn tìm đề tài sáng tác Nếu như những thi nhân, văn nhân trung đại hướng tâm hồn mình với mây, hoa, tuyết, nguyệt, cầm, kỳ, thi, tửu – những thú vui tao nhã ở đời thì những tác giả hiện đại lại hướng ngòi bút của mình về những cảnh sắc thiên nhiên của đất nước Và sông nước chính là một trong những cảnh thiên nhiên tươi đẹp ấy Dòng sông với dòng nước chảy, với lịch sử hình thành cũng như những đặc điểm độc đáo về địa lý đã khơi gợi trong lòng các nhà văn những cảm xúc dạt dào nhất khiến họ phải cầm bút và sáng tạo nghệ thuật Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường là một tác phẩm như thế Tác phẩm ra đời từ chính sự thôi thúc trước cái đẹp của nhà văn
Tác giả Hoàng
Phủ Ngọc Tường
Vị trí: Một trong số những nhà văn viết kí hay nhất của nền văn học Việt Nam hiện nay
(Nguyên Ngọc)
Phong cách
Kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trí tuệ
và trữ tình; giữa nghị luận sắc bén và suy
tư đa chiều
Nhà văn Nguyễn Minh Châu từng viết: “Trong đời
sống văn học, những nhà văn có tài năng, người thì đóng góp một cách viết, người thì đóng góp một cách sử dụng ngôn từ… nhưng trên tất cả anh phải cho người đọc thấy được cái riêng của anh”
Khi tìm đến kí của văn học Việt Nam hiện đại, ta
sẽ bắt gặp một đỉnh cao là Nguyễn Tuân nhưng dù
là người đến sau, Hoàng Phủ Ngọc Tường vẫn tạo cho mình những nét riêng để không bị che khuất bởi đỉnh cao ấy
Lối hành văn hướng nội, súc tích, mê đắm và rất mực tài hoa
Tác phẩm
Ai đã đặt tên cho
dòng sông?
Vị trí Là một tác phẩm tiêu biểu trong sự nghiệp sáng tác của Hoàng Phủ Ngọc Tường
Tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật độc đáo của ông
Hoàn cảnh sáng tác
Tác phẩm được viết năm 1981 bằng tình yêu, sự gắn bó hơn nửa cuộc đời với
mảnh đất, cảnh vật, con người xứ Huế Tác phẩm được in trong tập bút kí cùng tên năm 1986
Chủ đề: Tình yêu, niềm tự hào tha thiết của nhà văn trước vẻ đẹp của thiên nhiên và
cuộc sống con người nơi mảnh đất cố đô
Trang 3B KIẾN THỨC CƠ BẢN
Kiến thức cơ
Vẻ đẹp của
sông Hương
– biểu tượng
của cảnh sắc
Huế, lịch sử,
văn hóa Huế
Vẻ đẹp của sông Hương
từ góc nhìn địa lý – dòng sông
“thuộc
về một thành phố duy nhất”
Cách giới thiệu về dòng sông: Đoạn trích được mở đầu bằng một nhận xét mang đậm tính chủ quan về dòng sông Hương:
“Trong những dòng sông đẹp ở các nước mà tôi thường
nghe nói đến, hình như chỉ có sông Hương là thuộc về một
thành phố duy nhất”
Nhận xét này không chỉ đem đến cảm giác sở hữu đầy thương mến cho dòng sông quê hương
mà còn thể hiện niềm tự hào sâu sắc khi mặc nhiên đặt sông Hương ngang hàng với những dòng sông đẹp trên thế giới
thậm chí còn kiêu hãnh khẳng định sự độc đáo của dòng sông quê hương
Cắt nghĩa, lý giải về cội nguồn của dòng sông: Nhà văn không dừng lại ở việc ngắm nhìn
khuôn mặt kinh thành với vẻ đẹp sang trọng, cổ kính của sông Hương trong thành phố Huế,
ông khao khát ngược dòng không gian, tìm về cội nguồn của dòng sông nơi đại ngàn để khám phá những vẻ đẹp bí ẩn, những sức mạnh tiềm tàng được đóng kín trong phần tâm hồn sâu
thẳm của dòng sông trước khi nó về với Huế
Hành trình của sông Hương
Thượng nguồn
Bản trường
ca của rừng già
Hình ảnh
so sánh
Trường ca: là áng văn chương có dung lượng lớn, thường mang đậm cảm hứng ngợi ca
trường ca của rừng già”
khiến sông Hương hiện ra
với chiều dài, chiều rộng bao
la và dòng chảy mãnh liệt trong sự ngưỡng mộ và trân trọng của nhà văn
Rừng già: là hình ảnh của những cánh rừng đại ngàn hoang sơ, bí ẩn, mênh mông
Vẻ đẹp
đa dạng
Có lúc mang vẻ đẹp
hùng vĩ
“rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn,
mãnh liệt vượt qua ghềnh thác, cuộn xoáy như cơn lốc vào những đáy
vực bí ẩn…”
Phép điệp cấu trúc cùng những động từ giàu sắc thái biểu cảm như tái hiện âm hưởng hùng tráng, mạnh mẽ của con sông giữa những cánh rừng đại ngàn Những hình ảnh đối lập làm bật lên những vẻ đẹp đa dạng, độc
Có lúc dịu dàng, say đắm
“dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ
Trang 4quyên rừng” đáo của sông Hương khúc
thượng nguồn
Cô gái
Di gan phóng khoáng, man dại
Một bản lĩnh gan
dạ
Những cô gái bô-hê-miêng xinh đẹp và bí ẩn
với tính cách mạnh mẽ, phóng túng, ưa tự
do, ca hát, nhảy múa đã được gán cho dòng chảy hoang dã khiến cho sông Hương khúc thượng nguồn càng trở nên quyến rũ, đắm say
Một tâm hồn tự
do, trong sáng
Người
mẹ phù
sa của một vùng văn hóa
xứ sở
Sắc đẹp dịu dàng Sự dịu dàng như một cái bến bình yên
sau những thác nghềnh, sóng gió Sắc đẹp trí tuệ Sự trí tuệ sau những trải nghiệm gian
truân
Nhận xét: Nhà văn lý giải sự tương phản của sông Hương ở hai khúc thượng lưu
và hạ lưu không phải bằng những kiến thức địa lý đơn thuần mà còn bằng cái nhìn suy tư, thấm đẫm tình yêu Với cách nhìn ấy, sông Hương trong thành Huế vẫn sẽ mang vẻ đẹp bình lặng nhưng không tẻ nhạt, đơn điệu mà thâm trầm, sâu sắc Đó
là vẻ đẹp kín đáo của con người tuyệt đối không muốn bộc lộ cái quá khứ của nửa
cuộc đời đầu oanh liệt đã vĩnh viễn ở lại với những cánh rừng đại ngàn
“… hình như k hông muốn bộc lộ, đã đóng k ín lại ở cửa rừng và ném chìa k hóa
trong những hang đá dưới chân núi Kim Phụng”
Ngoại vi thành phố Huế
Cô gái đẹp nằm ngủ
mơ màng
Sử dụng một loạt động từ mang sắc thái nhân hóa, sông Hương như bừng thức sức sống trẻ trung và niềm khát khao thanh xuân
Khi chuyển dòng liên tục
Hành trình đầy gian truân để gặp
“người tình mong đợi”
Khi vòng giữa khúc quanh đột ngột
Khi uốn mình trong những đường cong thật mềm Khi vẽ một hình cung thật tròn
Khi trôi đi giữa hai dãy đồi sừng sững như thành quách
Trang 5Những câu văn dài nối tiếp nhau làm nên dòng chảy miên man của sông Hương
Vừa mạnh mẽ với những
dư vang của Trường Sơn như còn phảng phất Vừa duyên dáng với những khúc lượn vòng
mềm mại, đầy nữ tính
Phản chiếu
vẻ đẹp cảnh sắc đôi
bờ sông
Tự làm đẹp, làm mới mình trong màu xanh thẳm của sắc núi Ngọc Trản
Hiền dịu lượn quanh giữa những Vọng Cảnh, Tam Thai, Lựu Bảo để trở nên mềm như tấm lụa
Nhận lấy ánh phản quang của những ngọn đồi “sớm xanh,
trưa vàng, chiều tím” để rực rỡ, kiêu sa
Thấm vào lòng mình vẻ đẹp u tịch của rừng thông, vẻ đẹp trầm mặc như triết lí, như cổ thi tỏa ra từ “giấc ngủ nghìn
năm” của những vua, chúa thời Nguyễn trong khu lăng tẩm
Vạn Niên đồ sộ Tươi tắn và trẻ trung trong tiếng chuông chùa Thiên Mụ ngân nga, giữa những xóm làng trung du bát ngát tiếng gà
Nhận xét: Đoạn văn miêu tả đã cho thấy vẻ đẹp của sông Hương chính
là sự bắt bóng kì diệu vẻ đẹp của quần thể thiên nhiên thơ mộng xứ Huế Thiên nhiên Huế như nguồn phù sa tuyệt vời bồi đắp vẻ đẹp nên thơ cho dòng sông Hương – người con gái dịu dàng của mình
Giữa lòng thành phố Huế
Trong cái nhìn của hội họa, sông
Trước tiên, bức tranh sông Hương hiện ra trong một nét
thẳng thực và yên tâm khi
vào đến thành Huế
Cách miêu tả đặc sắc gợi cảm giác thanh thản, bình yên của một dòng sông đã tìm thầy chính mình, tìm thấy tình yêu của mình Sau cảm giác bình Trong nét uốn lượn tình tứ: “sông
Trang 6Hương hiện ra như một bức tranh lụa huyền
ảo với những đường nét
mềm mại, hài hòa, tinh tế
yên giữa lòng thành phố, dòng sông bắt đầu thể hiện sự duyên dáng quen thuộc của mình
Hương uốn một cánh cung rất nhẹ
sang đến Cồn Hến”
Trong một liên tưởng độc đáo, lãng
mạn của nhà văn: “đường cong ấy làm cho dòng sông mềm hẳn đi, như một tiếng “vâng” không nói ra của tình yêu”
Bức họa ấy tiếp tục hiện ra với hình ảnh những “cây đa, cây
dừa cổ thụ tỏa vầng
lá u sầm xuống những xóm thuyền xúm xít”, hình ảnh
“ánh lửa thuyền chài lập lòe trong đêm sương”
Những hình ảnh khiến sông Hương
vừa gần gũi với cuộc sống đời thường
vừa xa xăm trong cõi miên viễn của
cổ thi bởi sự liên tưởng đến câu thơ Đường thơ mộng và buồn của
Trương Kế “giang phong ngư hỏa đối sầu niên” (cây phong bên sông
cùng ngọn lửa thuyền chài nhìn nhau trong giấc ngủ buồn)
Ra khỏi kinh thành, sông Hương hiện
ra trong những nét chấm phá về những vườn cau Vĩ
Dạ
với nắng hàng cau trong trẻo tinh khôi
với lá trúc che ngang e ấp, dịu dàng
với màn sương khói huyền ảo gợi nhớ
thi sĩ họ Hàn tài hoa mà bất hạnh
Trang 7Dòng sông tiếp tục được vẽ trong hành trình miên man xa dần thành phố sau đó đã “đột ngột đổi
dòng, rẽ ngoặt sang hướng đông
để gặp lại thành phố lần cuối”
Khúc quanh ngập ngừng, tình tứ này được nhà văn liên tưởng tới
nỗi vương vấn, và chút lẳng lơ kín
đáo của tình yêu
Nhìn dòng sông trong sắc thái nhân hóa ấy, nhà văn đã cho thấy nỗi vương vấn của tình yêu trong chính lòng mình dành cho sông Hương, cũng cho thấy cái nhìn lãng mạn của cái tôi tài hoa, tài tử, tài tình
Bức tranh sông Hương còn được
vẽ bởi
một bàn tay nghệ
sĩ tài hoa trong nghệ thuật phối màu
Đó là màu xanh thẳm của chính dòng sông Màu rực rỡ của trăm nghìn ánh hoa đăng bồng bềnh trong những đêm hội trên sông Sắc
màu lung linh, phong phú của cảnh
vật bến
bờ
Từ những mảng phản quang nhiều màu sắc của núi đồi sớm xanh, trưa
vàng, chiều tím đến những biền bãi xanh biếc của ngoại ô Kim Long
Từ màu thanh khiết nõn nà của chiếc
cầu trắc in ngần trên nền trời đến sắc
tối u sầm của vầng cổ thụ, ánh lập lòe xưa cũ của ngọn lửa thuyền chài
Từ màu xanh biếc của tre trúc, của
cau thôn Vĩ Dạ đến sắc trắng mơ màng sương khói của Cồn Hến
Nhận xét: Sông Hương thực sự là một bức tranh với những
nét vẽ huyền ảo, những sắc màu thơ mộng Qua
cách cảm nhận
Chất nhạc trước hết thể hiện ở chính âm hưởng, nhịp
điệu, tiết tấu của văn bản ngôn từ Chất nhạc còn hiện ra qua cách nhà văn miêu tả nhịp điệu
dòng chảy của sông Hương
Trang 8của âm nhạc, sông Hương đẹp như
một điệu slow chậm rãi, trữ tình, sâu lắng
Chất nhạc của dòng sông cũng được thể hiện qua những âm thanh của chính dòng sông
và cảnh sắc đôi bờ
Đó là âm thanh gợi cõi vô thường, huyền hoặc của tiếng chuông chùa Thiên Mụ ngân nga tận bờ bên kia
Âm thanh nồng ấm thân yêu của những xóm làng trung du bát ngát tiếng gà
Âm thanh không lời của một tình yêu e ấp
Âm thanh của chính dòng sông được ví như người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya với tiếng nước rơi bán âm của những mái chèo khuya
Âm thanh được gợi ra trong những liên tưởng đến nền âm nhạc cổ điển Huế - một giá trị văn hóa đặc sắc của cố đô được sinh thành và tồn tại trên chính dòng sông
Nhận xét: Sông Hương thực sự như một bản nhạc êm
đềm giữa lòng thành phố Huế Nhận xét: Những so sánh, nhân hóa đặc sắc, những liên tưởng mang đậm chất trữ tình khiến sông Hương hiện ra thủy chung và tình tứ giữa thành phố quê hương; vừa dịu dàng, mềm mại như bức tranh lụa huyền ảo, vừa tha thiết, đắm say như một bản nhạc êm đềm
Vẻ đẹp của sông Hương từ góc nhìn lịch sử
Sông Hương
là bản anh hùng ca hào hùng, bi tráng; là
Dòng sông biên thùy xa xôi trong đất nước của vua Hùng, thuở mang tên
là Linh Giang – dòng sông thiêng Dòng sông viễn châu, dòng sông ở chốn xa xôi nhất của Tổ quốc Đại Việt
đã tham gia vào những trận chiến oanh liệt vệ quốc trong Dư Địa Chí của Nguyễn Trãi
Dòng sông soi bóng kinh thành Phú Xuân của người anh hùng Nguyễn Huệ trong thế kỉ XVIII
Dòng sông đã sống hết lịch sử bi tráng của thế kỉ XIX với máu của bao
Trang 9chứng nhân của những biến thiên lịch
sử
cuộc khởi nghĩa Dòng sông đã góp sức mạnh trong trong hai cuộc chiến vệ quốc vĩ đại thế
kỉ XX – Cách mạng tháng Tám và Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân
1968 Nhận xét: Cùng với Huế, sông Hương đã trở thành một nét son trong lịch
sử Đảng, lịch sử dân tộc Sông Hương là dòng
sông của thời gian ngân vang
Hình ảnh cho thấy những chiến công oanh liệt trong lịch sử dân tộc giấu mình dưới dòng chảy êm đềm, bình lặng của
sông Hương
Sông Hương còn là
sử thi viết giữa màu cỏ
lá xanh biếc
Cách miêu tả tinh tế làm hiện ra những sắc thái khác nhau cùng tồn tại trong một dòng sông vì
Sử thi còn được gọi là anh hùng
ca, là thể loại gắn
với những chiến công
Sông Hương vì thế vừa sử thi, vừa trữ tình; vừa là thiên anh hùng ca hào tráng,
vừa là khúc tình ca tươi mát, dịu dàng “còn non, còn nước, còn dài, còn về, còn nhớ…”
Phải chăng khi viết những dòng sử thi giữa màu cỏ lá xanh biếc, nhà văn nghe vọng về từ trong sâu thẳm của câu hò Huế (của Ưng Bình Thúc Dạ Thị) mang chứa nỗi niềm của con người vùng đất cố đô: “Chiều chiều trước bến Vân Lầu/ Ai
ngồi, ai câu, ai sầu, ai thảm/ Ai thương, ai cảm, ai nhớ, ai trông/ Thuyền ai thấp thoáng bên sông/ Đưa câu mái đẩy chạnh lòng nước non…” (“Ai” trong câu hò này là vua Duy Tân
giả dạng thường dân ra ngồi câu cá ở Phú Vân Lầu, chờ gặp Trần Cao Vân để mật bàn quốc sự)
Còn màu cỏ lá xanh biếc lại là sắc màu của sự sống đời thường, của tình yêu và
sự bình yên
Vẻ đẹp của sông Hương từ góc nhìn văn hóa
Dòng sông của
âm nhạc
Là người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya
Là nơi sinh thành ra toàn bộ nền âm nhạc cổ điển của Huế
Là cảm hứng để Nguyễn Du viết lên khúc đàn của nàng Kiều Dòng
sông của thi
ca
Với cách viết liên văn bản, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã làm sống dậy những
vần thơ biếc xanh của Tản Đà về Huế: “Dòng sông trắng – lá cây xanh” (bài
Chơi Huế)
Nhà văn cũng làm sống dậy một sông Hương hùng tráng bất tử trong thơ
Trang 10Cao Bá Quát “trường giang như kiếm lập thanh thiên” (Sông dài như kiếm
dựng trời xanh)
Tinh tế hơn, tác giả cảm nhận trong không gian Huế và dòng sông Hương nỗi quan hoài vạn cổ”, nỗi buồn “trời, non, nước” bãng lãng trong thơ Bà Huyện Thanh Quan
Đặc biệt, nhà văn gợi lại dòng sông Hương Giang “nước trong veo” với những “phận Kiều” đã được Tố Hữu đề cập đầy chất nhân đạo trong những
trang thơ Từ ấy (bài thơ Tiếng hát sông Hương)
Dòng sông gắn với những vẻ đẹp của phong
người xứ Huế
Màn sương khói trên sông Hương là màu áo điều lục, một sắc áo cưới của các cô dâu trẻ trong tiết sương giáng
Vẻ trầm mặc sâu lắng của sông Hương cũng như một nét riêng trong vẻ đẹp tâm hồn của người xứ Huế: rất dịu dàng và rất trầm tư
Cái tôi của
Hoàng Phủ
Ngọc Tường
Cái tôi say mê kiếm tìm cái đẹp và luôn gắn bó với thiên nhiên
Trong mẩu kí Ai đã đặt tên cho dòng sông, cái tôi tác giả gắn kết, hòa nhập thật sự với sông nước, trời mây, cây cỏ, ngàn thông Những trang kí của
Hoàng Phủ Ngọc Tường mang đến cho người đọc những miền không gian xanh thẳm, ẩn chìm những vết trầm tích văn hóa từ thiên nhiên Sự hòa nhập với thiên nhiên khiến nhà văn đã viết nên những trang văn vừa giàu lượng thông tin, vừa mượt mà, đẹp như một bài thơ
Cái tôi yêu quê hương đất nước và luôn hướng về cội nguồn
Bằng tấm lòng yêu thương, gắn bó với quê hương đất nước, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã trân trọng, tự hào về bề dày lịch sử văn hóa Huế và tâm hồn của con người ở vùng đất cố đô Hoàng Phủ Ngọc Tường miêu tả sông Hương và không gian Huế với tình yêu nồng thắm, với trái tim thi sĩ đa cảm,
đồng thời bằng con mắt của một họa sĩ tinh tường Nhà thơ Ra-xun Gam-đa-tốp đã từng bình luận: “Nếu nhà thơ không tham gia vào việc hoàn thành
thế giới thì thế giới đã không được đẹp như thế này” Bằng những trang viết tài hoa, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã góp phần tạo một thế giới Đẹp và
Thơ
Cái tôi uyên bác, tài hoa
Hoàng Phủ Ngọc Tường tỏ ra am hiểu tường tận những gì mình viết (chiều sâu)
Với xứ Huế, dường như nhà văn hiểu sâu sắc từng cành cây ngọn cỏ, tường tận từng tên đất, tên làng
Với sông Hương, nhà văn thông thuộc từng khúc cong, từng dòng nước, chỗ ngềnh thác cuộn xoáy, chỗ phẳng lặng như một mặt hồ yên tĩnh
Với vốn kiến thức uyên bác trên nhiều lĩnh vực, nhà văn cung cấp cho người đọc một lượng thông tin lớn về địa thế, dòng chảy của sông Hương, về lịch sử, về văn hóa, văn học nghệ thuật (chiều rộng)
Nghệ thuật So
sánh
Hoàng Phủ Ngọc Tường đã ví những khúc quanh của dòng Hương như những đường cong mềm mại và hơn thế nữa như
“một tiếng vâng không nói ra của tình yêu” So sánh cái hữu hình của dòng sông với một trạng thái cảm xúc nội tâm của con người, quả là “xưa nay hiếm”
Nhà văn so sánh “chiếc cầu trắng của thành phố in ngần trên nền trời, xa trông nhỏ nhắn như những vành trăng non”