Bệnh sốt rét

I/ TÌNH HÌNH CHUNG VỀ BỆNH SỐT RÉT BỆNH SỐT RÉT Trên thế giới bệnh sốt rét phổ biến ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, các vùng bị nặng là châu phi, phía bắc nam mĩ, nam Trung

4 BIỂU HIỆN BỆNH

III/ PHÒNG CHỐNG BỆNH SỐT RÉT

1 MÙA SỐT RÉT

2 CÁC BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG

I/ TÌNH HÌNH CHUNG VỀ

BỆNH SỐT RÉT

BỆNH SỐT RÉT

Trên thế giới bệnh

sốt rét phổ biến ở

các vùng nhiệt đới

và cận nhiệt đới,

các vùng bị nặng là

châu phi, phía bắc

nam mĩ, nam

Trung Quốc, Đông

dương và Ấn Độ

 Theo số liệu của tổ chức y tế thế giới hiện nay có khoảng 40% dân số tg với

2200 triệu người có nguy cơ nhiễm sốt rét ở trên 90 nước Ước tính hàng năm có 300- 500 triệu người mắc sốt rét và 1,5-2,7 triệu người chết do sốt rét

( thống kê năm 1995)

Tình hình sốt rét ở 3 nước Đông dương

(thống kê năm 1995 )

Tên nước Số ca có KSTSR

(KSTSR(+)/1000 dân)

Số chết được báo cáo (số chết /100.000 dân) Campuchia 78.374 (31) 614 (25)

CHND Lào 53.614 (14) 620 (16)

Việt Nam 100.116 (2,9) 348 (1,0)

 VN nằm trong khu vực SR lưu hành nặng của TG Công tác PC SR mạnh mẽ bắt đầu từ cuối những năm 1950, trên miền bắc VN đã đạt được những thành tích đáng kể Nhưng sau đó do các đk khách quan và chủ quan

(CT, kt suy thoái…) bệnh SR đã quay trở lại Mỗi năm có hàng trăm người chết và hàng triệu người mắc bệnh

 Đỉnh cao là năm 1991: trên 1 triệu người mắc bệnh SR, tử vong 4.646 người.

 Trong những năm gần đây, tình hình SR trên cả nước đã giảm: năm 2004 có 83.938 người mắc bệnh SR giảm 20.69% so với cùng kỳ năm 2003, tử vong 14 người giảm 46,15% Song tiềm ẩn, nguy cơ bùng phát bệnh vẫn còn rất lớn

_ Ở Bình Dương, trong 9 tháng đầu

năm 2004 số người mắc sốt rét là 522

ca, so với cùng kỳ giảm 27,9%, số ca mắc sốt rét giảm 39,3% so với cùng kỳ.

_ Huyện có người mắc sốt rét cao nhất là Tân Uyên 136 ca chiếm 26%

Không có tử vong do sốt rét Thực

hiện được mục tiêu 3 giảm: giảm

rét xảy ra.

II/ BỆNH SỐT RÉT

 Bệnh sốt rét là gì?

Bệnh sốt rét là một bệnh truyền nhiễm do KST Plasmodium gây ra, bệnh được truyền từ

người này sang người khác qua trung gian

muỗi anopheles Đây là một bệnh toàn thân,

ngoài cơn sốt rét điển hình còn có thể có các bệnh cảnh rất nặng gây tử vong.

4.Bieåu hieän

beänh 3.Nguoàn beänh

2.Vectô Truyeàn beänh 1.Maàm beänh

Beänh soát reùt

A) Cấu tạo:

 Trùng sốt rét

(Plasmodium)

thuộc lớp trùng bào tử, thích nghi kí sinh trong máu người, trong thành ruột và trong tuyến

nước bọt của muỗi

anopheles chúng có

kích thước nhỏ, không có bộ phận di chuyển và các không bào, hoạt động dinh dưỡng đều

thực hiện qua màng tế

Có khoảng 120 loài Plasmodium ký sinh ở các loài động vật có vú , bò sát và chim

Trong đóù có 4 loại KSTSR gây bệnh ở

B) Vòng đời

 giai đoạn SSVT

(ở cơ thể người)

_vòng ngoài hồng cầu

_ vòng trong hồng cầu

 giai đoạn SSHT

(ở cơ thể muỗi)

C) Sinh lý

 Dinh dưỡng, chuyển hoá:

Trong hồng cầu KSTSR chiếm dinh dưỡng bằng thẩm thấu,ẩm bào hoặc thực bào bởi chân giả

chuyển hoá cacbonhyđrat, lipit, protit, axit nhân, vitamin,chất khoáng và các chất khác như: pyruvat, coenzym A…

 Hô hấp:

Ký sinh ở hồng cầu trùng sốt rét sử dụng 1 lượng lớn oxy.Nghiên cứu ở trên KSTSR của khỉ p.knowlest, thấy HC có KSTSR

tiêu thụ oxy nhiều gấp 70 lần HC bình

thường

 Thích nghi và biến dị của KSTSR:

Trong những điều kiện bất lợi để tồn tại,

TSR có thể bị biến dị tức là thay đổi cấu trúc gen hoặc những đặc tính ly,ù hoá,

chuyển hóa … Biểu hiện đặc tính này là sự kháng thuốc của KSTSR

 Quan hệ giữa KSTSR

với hồng cầu:

_ Trong hc, TSR ăn hết huyết cầu tố, phá vỡ

cùng lúc hàng loạt hc

_Thải ra chất bã melanin rất hại đối với hc

những thể kết tụ

D) Phân bố mầm bệnh

 p.falciparum :còn

gọi là KSTSR nhiệt

đới, gặp nhiều ở xứ

•p.vivax : tỷ lệ thông thường từ 15-20%.

•Ở miền bắc VN

p.vivax chiếm cao

hơn

•Vùng đồng bằng ven

biển gặp p.vivax tới 100%

• p.malaria: ở một số vùng nhỏ hẹp miền nam VN, vùng Tây nguyên tỷ lệ gặp 2-8%, miền bắc hiếm gặp.

• p.ovale: hiếm gặp, theo Gleason (1970), Schultz(1975), đã phát hiện một số trường hợp nhiễm P.ovale ở những người lính Mỹ tham gia chiến tranh ở nam- VN.

2.Vectơ truyền bệnh

Chỉ có muỗi anopheles

mới truyền bệnh sốt rét

Trên thế giới có khoảng

400 loài anopheles,

nhưng chỉ có khoảng 60

loài truyền bệnh sốt rét

trong thiên nhiên Ở VN

đến nay đã xác định có

59 loài anopheles như:

A.minimus, A.macalatus,

A.aconitus, A.dirut…

VEC TƠ

TRUYỀN

BỆNH

VÒNG ĐỜI MUỖI SR

PHÂN BỐ MUỖI SR

A) Vòng đời muỗi sốt rét

_ Muỗi sốt rét đẻ

trứng ở dưới nước,

trứng nở thành bọ

gậy, bọ gậy phát triển

thành cung quăng,

cung quăng lột xác

thành muỗi trưởng

thành và bay khỏi

mặt nước, trú ẩn

trong chỗ tối, bụi

rậm, hốc cây, xó góc

trong nhà, chuồng gia

_ Đa số muỗi sốt rét hay đốt hút máu về ban đêm, thường

vào những giờ cao điểm từ 22 giờ đêm đến 4 giờ sáng ( chỉ có muỗi cái mới

hút máu người, khi đốt chổng đít lên )

_ Sau khi hút máu,

muỗi lại bay về nơi ẩn nấp để tiêu máu Cứ thế muỗi có thể hút máu nhiều lần, nhiều người và

truyền bệnh SR cho nhiều người

_ Đời sống của muỗi

và sự lây truyền SR còn phụ thuộc vào t 0 , lượng mưa.

Ở t 0 20-30 0 C, độ ẩm trên 60% , muỗi phát triển tốt, muỗi cái

sống khoảng 4 tuần

B) Phân bố muỗi sốt rét

 Anopheles minimus

Muỗi phân bố rộng trên cả

nước, vùng núi rừng, đồi

núi có nước chảy

Muỗi thường đẻ ở suối

nước trong chảy chậm có

ánh sáng.Nhưng cũng đẻ ở

nơi nước đọng ( ruộng,

mương…)

Phát triển mạnh vào đầu và

cuối mùa mưa

 Anopheles dirus

Phân bố từ miền tây

Thanh Hoá trở vào, ở

những nơi rừng già, rừng bằng

Muỗi đẻ ở các vũng nước đọng ở rừng ( vũng nước đọng bên suối, các hốc cây, vỏ đồ hộp, vết xe, chân thú có nước…)

Phát triển mạnh vào mùa mưa

 Anopheles sundaicus

Phân bố ở ven bờ biển miền nam tới

Campuchia

Mùa phát triển: cuối mùa khô, đầu mùa mưa

Ngoài ra còn có một số muỗi truyền bệnh thứ yếu:

A subpictus,A.jeyporiensis, A.maculatus,

A.aconitus, A.lesteri,

A.sinensis, A.campestris

3 Nguồn bệnh

 Chủ yếu là bệnh

nhân sốt rét

 Ngoài ra còn có

những người mang

KST lạnh ( người

mang KSTSR mà

không có biểu hiện

của bệnh sốt rét)

4.BIỂU HIỆN BỆNH

TK Ủ BỆNH TK PHÁT BỆNH TÁC HẠI BSR

1.Thời kỳ ủ bệnh

Thời gian ủ bệnh của từng loại KSTSR như sau:

 P.falciparum : trung bình 12 ngày

 P vivax: trung bình 14 ngày

 P.ovale: trung bình 14 ngày

 P.malariae: trung bình 21 ngày

2 Thời kỳ phát bệnh

a) Cơn sốt rét điển hình

gồm : rét run, sốt nóng và hạ sốt

 Rét run:bệnh nhân rét run toàn thân, da tái nhợt, lạnh toát, nổi “da gà” ở trẻ em có thể bị co giật Giai đoạn này có thể kéo dài 1-2 giờ

 Sốt nóng: bệnh nhân thấy ớn lạnh, cảm giác

nóng tăng dần lên, toàn thân thấy nóng rực

Nhiệt độ cơ thể tăng 390-400 C, bệnh nhân thở

nhanh, hơi thở nóng ấm, nhức đầu dữ dội đôi khi mê sảng, li bì, co giật, nôn mửa

 Hạ sốt: bệnh nhân ra nhiều mồ hôi, nhiệt độ cơ thể giảm dần, bệnh nhân cảm thấy nhức đầu, khát nước, miệng đắng, sau đó bệnh nhân thấy dễ chịu, thân nhiệt trở lại bình thường.

_ P falciparum: 36- 48 giờ, sốt cách nhật ác tính

_ P.vivax: 48 giờ, sốt cách nhật

_ P ovale: 48 giờ, sốt cách nhật

_ P.malariae: 72 giờ, sốt cách nhật 2 ngày

b)Sốt rét ác tính :

Do P falciparum gây ra, không có chu kỳ

rõ.Đây là loại SR rất nặng có nguy cơ tử

vong vì suy chức năng các cơ quan quan

trọng :

 SRAT thể não ( 83,5%):

_ Sốt chuyển sang kiểu sốt liên tục hoặc dao động, cơn sốt kéo dài 24-36 giờ hoặc 2- 3

cơn/ngày (sốt chồng cơn)

_ Rối loạn tâm thần thoáng qua

_ li bì, lú lẫn hay vật vã

_ Nhức đầu dữ dội

_ Đái dầm tuy chưa hôn mê

_ Nôn thốc tháo

_ Thiếu máu nặng tăng nhanh

 SRAT đái huyết sắc tố, suy thận:sốt,

vàng da niêm mạc, đái ra nước tiểu màu cà phê ( nâu đen)

_ Mất ngủ trắng đêm ngay từ đầu.

_Vã mồ hôi đầm đìa.

3 Tác hại của bệnh sốt rét

 Đối với sức khoẻ:

_Gan, lách to do phải xử lý xác hồng cầu,

_ Thận tổn thương tương tự như lách

_ Thiếu máu nặng và xuất huyết làm thiếu oxy và dưỡng chất đến tất cả các mô trong cơ thể, nên ở một mức độ nào đó toàn thân đều bị tổn

_Người bị SR nếu không được điều trị hoặc điều trị không đúng dễ chuyển sang SRAT, SRĐHCT và dẫn đến tử vong

_Trẻ em bị mắc SRT: còi cọc, chậm lớn, kém

thông minh Nếu bị nặng có thể chết do SR

_ Phụ nữ có thai bị BSR dễ dẫn đến các tai

biếntrong sản khoa như: sẩy thai, đẻ non, tử

vong cả mẹ lẫn con

 Đối với KT-XH:

_BSR còn gây ảnh hưởng rất lớn tới sưc khoẻ

cộng đồng, ngoài ra nó còn gây tổn thất đáng kể và ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển KT-XH

địa phương

III/ PHÒNG CHỐNG BSR

1.Mùa sốt rét:

_Là mùa có tỷ lệ phát bệnh cao, phụ thuộc vào mùa phát triển của muỗi truyền bệnh chủ yếu, vào hoạt động con người Muỗi SR phát triển phụ thuộc vào t0 và nguồn nước cho muỗi sinh sản Vì vậy mùa SR nói chung là mùa khô và mùa mưa, nhưng còn phụ thuộc vào sinh thái muỗi

_Ở miền bắc VN, Bắc Lào tháng 6,7,8 là mùa

_ Vì vậy MSR là đầu và cuối mùa mưa ( tháng 4,5 và 9,10).ở miền nam VN,Nam Lào,

Campuchia MSR là cả năm vì t0 > 200 C, những tháng có nhiều SR hơn cả là tháng có mưa

nhiều, phù hợp với sinh thái của A.dirut ( 6-

ù

2.Các biện pháp PCSR

A) Ngăn chặn không cho muỗi sinh sôi phát

vào ao hồ, bể nước để diệt bọ gậy và cung

quăng

_ Phun hoá chất diệt

muỗi, dùng hương xua muỗi, hun khói, sử

dung cành lá xua

muỗi…

B) Không để MSR đốt người

_ Bắt buộc phải ngủ màn, tốt nhất là nằm màn có tẩm hoá chất Permethrin hoặc Fen do na._Mặc quần áo dài khi canh gác, làm việc ban đêm, sinh hoạt dã ngoại ở trong trường Nếu có điều kiện có thể dung kem xoa bôi : DEP, DMP, DETA, lên những phần da bị hở hoặc dùng tấm choàng có tẩm Permethin để

chống muỗi đốt

C) Uống thuốc phòng

_Những người đi từ vùng lành vào vùng SR lưu hành nặng trong thời gian ngắn (đi

công tác ngắn hạn, đi du lịch…) phải được uống thuốc: Mefloquine để phòng BSR

_Những người đi từ vùng lành hoặc vùng SR lưu hành nhẹ vào vùng SR lưu hành nặng trong thời gian dài ( di dân, cán bộ công

tác dài ngày…) uống: Chloroquine

Thuốc kí ninh (có chất quinine) chữa SR

được chế từ vỏ cây canhkina có nguồn gốc từ Châu mĩ

D) Chẩn đoán và điều trị BSR

Khi bị mắc BSR phải được điều trị sớm và đúng phác đồ

Một số loại thuốc điều trị SR:

_Viên phối hợp Sulfadoxin và Pyrimethamin

_Viên SR CV-8 là thuốc phối hợp điều trị SR

chưa biến chứng, tỷ lệ khỏi bệnh cao,ít tái

phát

Một số bài thuốc nam điều trị SR

_Cách bào chế:

Lá thường sơn bỏ cuống, sống lá (để phòng nôn), tẩm dấm hoặc rượu, rồi sao từ 3-7 lần, hạt cau già và thảo quả không sao, tất cả tán bột mịn để uống hoặc làm viên

Mỗi ngày uống 10g với nước đun sôi để

nguội, uống đón cơn trước 2 giờ, lúc no

Kiêng kỵ: phụ nữ có thai không được dùng

Bài 2:Lá na

_ Lá na 20 lá

_ Cách bào chế:

Rửa sạch giã nhỏ thêm nước sôi lọc kỹ phơi

sương 1 đêm cho uống, đồng thời lấy lá na giã đắp vào huyệt nội

quang, có thể thêm 1 nhánh tỏi càng tốt,

uống thuốc lúc no để

 Bài 3: Chữa SR lách to

_Cây chó đẻ răng cưa :50g

_ Vỏ khế hoặc vỏ cây quất hồng bì: 20g

Sắc uống mỗi ngày 1 thang

 Bài 4: Chữa Sr dai dẳng lâu ngày

_Quy bản( sao ròn): 200g

_ Hùng hoàng( AS2S3): 50g

_ Hà thủ ô: 200g

_Cách bào chế:

3 thứ tán mịn, trộn đều hoàn với mật ong làm thành 500 viên mỗi ngày uống 10-12 viên chia 2 lần trong ngày

 Bài 5: Cúc áo hoa vàng: trị SR cơn

_ Cây lá 20g sắc uống khi lên cơn

E) Nâng cao thể trạng:

_ Bảo đảm ăn uống dinh dưỡng tốt

_ Tập luyện thể dục thể thao nâng cao sức khoẻ