Những biện pháp tu từ thường gặp ở lớp 11

So sánh So sánh là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác trên cơ sở quan hệ tương đồng để làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt.. trích “Tiếng hát con tàu” – Ch

Những biện pháp tu từ thường gặp lớp 11

I Một số biện pháp tu từ từ vựng:

1 So sánh

So sánh là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác trên cơ sở quan hệ tương đồng để làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt

Trong phép so sánh, cả vế A (vế được so sánh) và vế B (vế so sánh) đều xuất hiện

So sánh vừa giúp cho việc miêu tả các sự vật, sự việc cụ thể, sinh động vừa có tác dụng bộc lộ tinh cảm, cảm xúc

Ví dụ :

“Con gặp lại nhân dân như nai về suối cũ

Cỏ đón giêng hai, chim én gặp mùa,

Như đứa trẻ thơ đói lòng gặp sữa

Chiếc nôi ngừng bong gặp cánh tay đưa”

(trích “Tiếng hát con tàu” – Chế Lan Viên)

Nhờ phép so sánh tương đồng, trở vè tây bắc là trở về với cội nguồn (về suối cũ), trở về với sự sống (Cỏ đón giêng hai, chim én gặp mùa), trở về với mẹ, cội nguồn của tình yêu thương (Như đứa trẻ thơ đói lòng gặp sữa Chiếc nôi ngừng bong gặp cánh tay đưa)

“Anh bỗng nhớ em như đông về nhớ rét

Tình yêu ta như cánh kiến hoa vàng[3]

Như xuân đến chim rừng lông trở biếc

Tình yêu làm đất lạ hoá quê hương “

(trích “Tiếng hát con tàu” – Chế Lan Viên)

“Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc

Quan xanh màu lá dữ oai hùm”

(trích Tây Tiến – Quang Dũng)

Phép so sánh hình ảnh người lính với vẻ đẹp phi thường “dữ oai hùm” khiến người đọc quên đi vẻ bề ngoài gầy yếu, chỉ thấy sức mạnh của tinh thần và ý chí chiến đấu, hi sinh vì tổ quốc của người lính Tây Tiến

2 Ẩn dụ

Ấn dụ là gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng sự vật, hiện tượng khác có nét tương đồng với nó Ẩn dụ còn được gọi là so sánh ngầm vì giống so sánh ở chỗ đối chiếu hai sự vật, hiện tượng trên cơ sở quan hệ tương đồng nhưng khác ở chỗ trong phép

ẩn dụ chỉ có vế B xuất hiện, còn vế A ấn Người đọc cần căn cứ vào tính chất, đặc điểm nổi bật của đối tượng B để hiểu A Ẩn dụ tu từ có sức biểu cảm cao, tạo tính hàm súc và tính hình tượng cho câu thơ, câu văn

Ví dụ:

Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng

Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ

(Viếng lăng Bác – Viễn Phương)

Thuyền về có nhớ bến chăng

Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền

(Ca dao)

“Ðá mòn nhưng dạ chẳng mòn

Chàm nâu thêm đậm, phấn son chẳng nhoà”

(Trích “Việt Bắc’’- Tố Hữu)

3 Hoán dụ

Hoán dụ là gọi tên sự vật, hiện tượng, khái niệm này bằng tên của một sự vật, hiện tượng, khái niệm khác có quan hệ gân gũi với nó nhằm khắc sâu đặc điểm tiêu biểu của đối tượng được miêu tả và tăng khà năng khái quát cho ngôn ngữ

Ví dụ:

Áo chàm đưa buôi phân li

Cầm tav nhau biết nói gì hỏm nay

(Trích “Việt Bắc’’ – Tố Hữu)

Bàn tay ta làm nên tất cả

Có sức người sỏi đá cũng thành cơm

(Bài ca vỡ đất – Hoàng trung Thông)

4 Nhân hóa

Nhân hóa là dùng nhùng từ ngữ, hình ánh gấn với con người de gọi hoặc tả các đồ vật, con vật, cảnh vật… giúp cho các đối tượng miêu tá trờ nên sinh động, có sức sống và gần gũi với con người

Ví dụ:

Tiếng ghi – ta Ròng ròng máu chảy

(Trích “Đàn ghi ta của Lor-ca ” – Thanh Thảo)

Núi giăng thành luỹ sắt dày

Rừng che bộ đội rừng vây quân thù

(Việt bắc – Tố Hữu)

5 Điệp từ, điệp ngữ:

Điệp từ là sự lặp lại có ý thức những từ ngữ nhàm mục đích nhấn mạnh, mờ rộng ý hoặc gợi những xúc cám trong lòng người dọc, người nghe

Ví dụ:

“Môt dân tộc dã gan góc chống ách nô lệ cùa Pháp hơn 80 năm nay Một dân tộc

đã gan góc đứng về phe Đồng minh chống phát xít mấy năm nay Dân tộc đó phải dược tự do! Dân tộc đó phái dươc độc lập!”

(Trích “Tuyên ngôn độc lập ” – Hồ Chí Minh)

“Nhớ gì như nhớ người yêu

Trăng lên đầu núi, nắng chiều lưng nương

Nhớ từng bản khói cùng sương

Sớm khuya bếp lửa người thương đi về

Nhớ từng rừng nứa bờ tre

Ngòi Thia sông Ðáy, suối Lê vơi đầy “

(Việt Bắc – Tố Hữu)

“Con nhớ anh con, người anh du kích Chiếc áo nâu anh mặc đêm công đồn Chiếc áo nâu suốt một đời vá rách

Đêm cuối cùng anh cởi lại cho con

Con nhớ em con, thằng em liên lạc

Rừng thưa em băng, rừng rậm em chờ Sáng bản Na, chiều em qua bản Bắc Mười năm tròn! Chưa mất một phong thư

Con nhớ mế! Lửa hồng soi tóc bạc

Năm con đau, mế thức một mùa dài Con với mế không phải hòn máu cắt Nhưng trọn đời con nhớ mãi ơn nuôi”

(Tiếng hát con tàu – Chế Lan Viên)

6 Nói quá

Nói quá là biện pháp tu từ phóng đại mức độ, quy mô, tính chất của sự vật, hiện tượng được miêu tả để nhấn mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cám

Ví dụ:

“Gươm mài đá, đá núi phái mòn

Voi uống mrớc, nước sông phải cạn“

(Trích “Bình Ngô đại cáo” – Nguyễn Trãi)

“Dân công đỏ đuốc từng đoàn

Bước chân nát đá, muôn tàn lửa bay

Nghìn đêm thăm thẳm sương dày

Ðèn pha bật sáng như ngày mai lên”

(Việt Bắc – Tố Hữu)

“Con nhớ mế! Lửa hồng soi tóc bạc

Năm con đau, mế thức một mùa dài

Con với mế không phải hòn máu cắt

Nhưng trọn đời con nhớ mãi ơn nuôi”

(Tiếng hát con tàu – Chế Lan Viên)

7 Nói giảm, nói tránh

Nói giảm nói tránh là dùng cách diễn đạt tế nhị, uyển chuyên, tránh gây cảm giác quá đau buồn, ghê sợ, tránh thô tục, thiếu lịch sự

Ví dụ:

“Áo hào thay chiếu anh về đất

Sông Mã gầm lên khúc độc hành”

(Trích “Tây Tiến” – Quang Dũng)

“Bác đã đi rồi sao Bác ơi

Mùa xuan đang đẹp, nắng trên trời”

(Bác ơi! – Tố Hữu)

8 Tương phản

Tương phản là biện pháp tu từ dùng các từ ngữ biểu thị những khái niệm đối lập nhau cùng xuất hiện trong một văn cảnh nhằm mục đích làm rõ hơn đặc điổm cúa dối tượng được miêu tá

Vi dụ:

Nắng xuống trời lên sứu chót vót

Sông dài trời rộng bên cỏ liêu

( “Tràng giang” – Huy Cận)

“O du kích nhỏ giương cao súng

Thằng Mỹ lênh khênh bước cúi đầu

Ra thế to gan hơn béo bụng

Anh hùng đâu cứ phải mày râu”

(“Tấm ảnh ’’ – Tố Hữu )

“Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,

Quân điếu phạt trước lo trừ bạo;

Như nước Đại Việt ta từ trước,

Vốn xưng nền văn hiến đã lâu,

Núi sông bờ cỏi đã chia,

Phong tục Bắc Nam cũng khác;

Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời xây nền độc lập

Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên hùng cứ một phương;

Tuy mạnh yếu có lúc khác nhau,

Song hào kiệt thời nào cũng có

Cho nên:

Lưu Cung tham công nên thất bại;

Triệu Tiết thích lớn phải tiêu vong;

Cửa Hàm Tử bắt sống Toa Đô

Sông Bạch Đằng giết tươi Ô Mã”

(Bình Ngô đại cáo – Nguyễn Trãi)

II Một số biện pháp tu từ cú pháp

1 Câu hỏi tu từ

Câu hỏi tu từ là sử dụng hình thức câu nghi vấn đê khăng định, phủ định hoặc bày

tỏ thái độ, cảm xúc

Ví dụ:

Tương tư thức mấy đêm rồi,

Biết cho ai, hỏi ai người hiết cho?

Bao giờ hến mới gặp đò

Hoa khuê các, bướm giang hồ gặp nhau

(Trích “Tương tư” – Nguyễn Bính)

“Tây Bắc ư? Có riêng gì Tây Bắc

Khi lòng ta đã hoá những con tàu

Khi Tổ quốc bốn bề lên tiếng hát

Tâm hồn ta là Tây Bắc, chứ còn đâu”

(Tiếng hát con tàu – Chế Lan Viên)

“Vợ tôi không ác, nhưng thị khổ quá rồi Một người đau chân có lúc nào quên được cái chân đau của mình để nghĩ đến một cái gì khác đâu? Khi người ta khổ quá thì người ta chẳng còn nghĩ gì đến ai được nữa Cái bản tính tốt của người ta bị những nỗi lo lắng, buồn đau, ích kỉ che lấp mất”

(Lão Hạc – Nam Cao)

2 Đảo ngữ

Đảo ngữ là thay đổi trật tự cú pháp thông thường của câu nhàm nhấn mạnh tính chất, dặc điem,… của đối tượng cần miêu tả

Ví dụ

Bèo dạt về đâu, hàng noi hàng

Mênh mông không một chuyển dò ngang

Không cầu gợi chút niềm thân mật,

Lặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng bãi vàng

(Trích “Tràng giang”- Huy Cận)

3 Liệt kê

Liệt kê là sắp xếp nối tiếp những đơn vị cú pháp cùng loại (các từ ngữ, các thành phần câu) nhằm mục đích nhấn mạnh ý

Vi dụ:

“Mùa xuân đất nước mênh mông

Con tàu đi giữa muôn lòng thương yêu

Tàu qua những sớm những chiều

Nhũng sông, những núi, những đèo tàu qua…”

(Trích “Hát với con tàu ” – Xuân Quỳnh)

“Ai về ai có nhớ không?

Ta về ta nhớ Phủ Thông, đèo Giàng

Nhớ sông Lô, nhớ phố Ràng

Nhớ từ Cao-Lạng nhớ sang Nhị Hà…”

(Việt bắc – Tố Hữu)

“Sớm gõ thuyền chừ Nguyên, Tương,

Chiều lần thăm chừ Vũ Huyệt

Cửu Giang, Ngũ Hồ, Tam Ngô, Bách Việt,

Nơi có người đi, đâu mà chẳng biết”

(Bạch Đằnng Giang Phú – Trương Hán Siêu)

4 Điệp cấu trúc

Điệp cấu trúc là sự lặp lại về mật cấu trúc ngữ pháp của câu nhằm nhấn mạnh, khẳng đjnh hoặc khắc sâu nội dung hoặc hình ảnh mà tác giả hướng tới

Ví dụ:

Trời xanh đây là của chúng ta

Núi rùng đây là cùa chúng ta

Nhữngcánh đồng thơm mát

Những ngả đường bát ngát

Những dòng sông dỏ nặng phù sa

(Trích “”Đất Nước ” – Nguyền Đình Thi)

– Mình về mình có nhớ ta?

– Mình đi, có nhớ những ngày

– Ta về, mình có nhớ ta

– Ai về ai có nhớ không?

(Việt Bắc – Tố Hữu)

5 Phép chêm xem

Phép chêm xen là chêm vào câu một cụm từ không trực tiếp có quan hệ đến quan

hệ ngữ pháp trong câu, nhưng có tác dụng rõ rệt để bổ sung thông tin cần thiết hay bộc lộ cảm xúc Phần chêm xem thường đứng sau dấu gạch nối hoặc trong ngoặc dơn

Ví dụ

“Cô bé nhà bên (có ai ngờ)

Cũng vào du kích!

Hôm gặp tôi van cười khúc khích

Mat đen tròn (thương thương quá đi thôi)”

(Trích “Quê hương” – Giang Nam)