Tạp văn Phan Thị Vàng Anh (Luận văn thạc sĩ)

Tạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng AnhTạp văn Phan Thị Vàng Anh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

TRẦN THỊ QUÝ

TẠP VĂN PHAN THỊ VÀNG ANH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Thái Nguyên – 2018

TRẦN THỊ QUÝ

TẠP VĂN PHAN THỊ VÀNG ANH

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các nội dung nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2018

Tác giả luận văn

Trần Thị Quý

Bằng sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn TS Nguyễn Kiến Thọ, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ em trong suốt quá

trình thực hiện luận văn

Xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo khoa Ngữ văn, khoa Sau đại học, cán bộ phòng quản lý khoa học trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên

đã tạo điều kiện thuận lợi cho em trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu tại trường

Xin được bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới Ban giám hiệu trường Trung học phổ thông Trần Quốc Tuấn, đồng nghiệp, bạn bè, gia đình và những người thân

đã động viên, quan tâm, chia sẻ và tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành tốt khoá học

Do điều kiện và thời gian còn hạn chế, đề tài nghiên cứu không tránh khỏi những sơ xuất và thiếu sót Tôi mong nhận được sự đóng góp, bổ sung từ phía các thầy cô, các bạn để luận văn được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2018

Tác giả luận văn

Trần Thị Quý

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu 12

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 13

5 Phạm vi nghiên cứu 14

6 Cấu trúc của luận văn 14

7 Đóng góp của luận văn 15

Chương 1: THỂ LOẠI TẠP VĂN TRONG ĐỜI SỐNG VĂN CHƯƠNG ĐƯƠNG ĐẠI VÀ NHÀ VĂN PHAN THỊ VÀNG ANH 16

1.1 Thể loại tạp văn trong đời sống văn chương đương đại 16

1.1.1 Khái niệm tạp văn 16

1.1.2 Phân biệt tạp văn với các thể loại gần gũi 17

1.1.3 Đặc trưng cơ bản của thể loại tạp văn 21

1.1.4.Vị trí của tạp văn trong đời sống văn chương đương đại 23

1.2 Nhà văn Phan Thị Vàng Anh 26

1.2.1 Vài nét về tiểu sử 26

1.2.2 Hành trình sáng tác và quan niệm thẩm mĩ 27

1.2.3.Vị trí của thể loại tạp văn trong hành trình sáng tạo và sự nghiệp văn chương của nhà văn 35

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 37

Chương 2: ĐỀ TÀI VÀ CẢM HỨNG NGHỆ THUẬT TRONG TẠP VĂN PHAN THỊ VÀNG ANH 38

2.1 Một số đề tài chủ đạo của Tạp văn Phan Thị Vàng Anh 38

2.1.1 Khái niệm đề tài 38

2.1.2 Đề tài chính trị xã hội nổi bật 39

2.2.1 Khái niệm cảm hứng nghệ thuật 49

2.2.2 Cảm hứng cảm thông, chia sẻ 51

2.2.3 Cảm hứng phê phán, phủ định 54

2.2.4 Cảm hứng suy tư, chiêm nghiệm 62

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 67

Chương 3: GIỌNG ĐIỆU VÀ NGÔN NGỮ NGHỆ THUẬT TRONG TẠP VĂN PHAN THỊ VÀNG ANH 68

3.1 Giọng điệu nghệ thuật 68

3.1.1 Giọng điệu ngậm ngùi, xa xót 68

3.1.2 Giọng điệu giễu cợt, hài hước, châm biếm 70

3.1.3 Giọng điệu triết lí, thâm trầm 75

3.2 Ngôn ngữ nghệ thuật 77

3.2.1 Ngôn ngữ mộc mạc, bình dị 78

3.2.2 Ngôn ngữ giàu hình ảnh và sắc thái biểu hiện 82

3.2.3 Ngôn ngữ sắc sảo, giàu tính biện luận 85

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 93

KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thế kỉ XXI, với sự bùng nổ mạnh mẽ của khoa học - công nghệ, thông tin

và truyền thông, con người có thể dễ dàng tìm kiếm những thông tin cần thiết qua mạng internet ở mọi lúc, mọi nơi Các tác phẩm văn học không còn giữ vị trí hàng đầu trong sự tìm kiếm tri thức và giải trí nghệ thuật như trước nữa Do công việc bận rộn nên độc giả ít có thời gian để đọc những cuốn tiểu thuyết dài

Họ thường tìm đến những thể loại có khả năng đáp ứng nhu cầu đọc nhanh, dung lượng ngắn gọn, nội dung cô đọng, dễ hiểu, phản ánh sâu sát những vấn đề của đời sống thực tại Đứng trước yêu cầu của thời đại mới, nền văn học Việt Nam đã có những cách tân đáng kể về hệ thống thể loại để phù hợp với nhu cầu nhận thức và thẩm mĩ của người đọc Một trong những thể loại được sử dụng nhiều và được yêu thích nhất hiện nay là tạp văn

1.2 Thể loại tạp văn có ưu thế trong thời hiện đại bởi tính chất ngắn gọn, có thể

chớp được một suy nghĩ, một khoảnh khắc suy tư, một thoáng liên tưởng mang đậm dấu ấn cá nhân của tác giả, vì vậy nó dễ dàng đến với người đọc trên phương diện cảm xúc cũng như nhu cầu thông tin Những năm gần đây, tạp văn xuất hiện dày đặc trên các báo như: Tuổi trẻ, Người lao động, Thanh niên, Văn nghệ,…và các trang mạng cá nhân Tạp văn cũng được xuất bản khá nhiều, có chất lượng và được người đọc đón nhận nồng nhiệt Sự nở rộ của tạp văn gắn liền với tên tuổi của nhiều tác giả nổi tiếng như Nguyễn Ngọc Tư, Trần Nhã Thụy, Tạ Duy Anh, Đỗ Bích Thúy, Phạm Quý, Nguyễn Việt Hà, Phan Thị Vàng Anh,…Điều đặc biệt là các tác giả Nguyễn Ngọc Tư, Hồ Anh Thái, Phan Thị Vàng Anh sau khi gặt hái rất nhiều thành công trên lĩnh vực truyện ngắn, tiểu thuyết đã bắt nhịp với sự phát triển của thể loại tạp văn và trở thành những

“nhà tạp văn” thực thụ Có rất nhiều tác giả không thuộc giới văn chương nhưng vẫn viết dồi dào và xuất bản nhiều tập tạp văn gây được tiếng vang Đó là họa sĩ

Đỗ Phấn với các tập tạp văn Chuyện vãn trước gương (2005), Ông ngoại hay

cười (2011), nữ đạo diễn Việt Linh với cuốn Chuyện mình, chuyện người (2008), Chuyện và truyện (2012), thầy giáo Dương Ngọc Dũng - Giảng viên

khoa Lịch sử trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí

Minh với cuốn Tạp văn Dương Ngọc Dũng,…Quả thực, thời đại này là mùa nở

rộ của tạp văn trong văn học Việt Nam

1.3 Sự nở rộ của tạp văn trong những năm đầu thế kỉ XXI là một hiện tượng

văn học đáng chú ý Khi nhắc đến những nhà văn viết tạp văn nổi tiếng ở giai đoạn này, không thể không kể đến Phan Thị Vàng Anh Tạp văn của Phan Thị Vàng Anh tái hiện sinh động những mảnh vỡ của cuộc sống dưới con mắt quan sát tinh tế của một con người từng trải và thấu hiểu lẽ đời Hiện thực cuộc sống được bóc trần, những nghịch lí xã hội được phân tích, diễn giải, bình luận hết sức sắc xảo Điểm lôi cuốn, hấp dẫn trong tạp văn của Phan Thị Vàng Anh là

“ngôn từ” cô đọng, súc tích nhưng gửi gắm nhiều suy tư cùng giọng văn châm biếm, xót xa của một trái tim nhân hậu, giàu yêu thương Chính điều đó đã chinh phục được trái tim của những độc giả thời hiện đại và khiến họ yêu mến những sáng tác của chị

1.4 Là một giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn ở trường THPT, tôi nhận thấy

rằng lâu nay học sinh chỉ được học, được nghiên cứu những thể loại văn học quen thuộc, những tác giả, tác phẩm văn học nổi tiếng thời kì trung đại và hiện đại Vì vậy, tôi mong muốn giúp các em có điều kiện tiếp xúc với những thể loại văn học mới, những tác giả văn học trẻ của thời kì đương đại để các em có cái nhìn đầy đủ, toàn diện về diện mạo của nền văn học Việt Nam

Trên đây là những lí do khiến chúng tôi chọn đề tài Tạp văn Phan Thị

Vàng Anh làm đề tài nghiên cứu của mình Luận văn xác lập một cái nhìn khái

quát về tạp văn, qua đó thấy được nét riêng độc đáo của nhà văn Phan Thị Vàng Anh trong dòng chảy của tạp văn đương đại Chúng tôi hy vọng luận văn sẽ là

một đóng góp nhỏ trong nghiên cứu khoa học, có thể làm cơ sở để gợi ra những hướng nghiên cứu mới cho các công trình sau, đồng thời cung cấp cho độc giả yêu mến Phan Thị Vàng Anh những hiểu biết cơ bản về con người tác giả và thế giới trong tạp văn của chị

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Lịch sử nghiên cứu về sáng tác của Phan Thị Vàng Anh

Sáng tác văn chương nói chung và văn xuôi nói riêng từ những năm 90 trở lại đây được kiến tạo bởi những cây bút trẻ, đặc biệt là sự xuất hiện nhiều cây bút nữ tài năng Họ là lực lượng hùng hậu để tạo nên luồng gió mới cho các sáng tác ở thế kỉ XXI Do vậy, những tác phẩm vừa mới ra đời của các nhà văn đều là mối quan tâm của độc giả và giới phê bình Phan Thị Vàng Anh là một trong số những nhà văn mà các tác phẩm vừa được xuất bản đã thu hút ngay sự chú ý của

dư luận Đã có khá nhiều tác giả, nhiều công trình nghiên cứu đánh giá về truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh

Nhận xét về tài năng của Phan Thị Vàng Anh ở lĩnh vực truyện ngắn, tác giả Huỳnh Phan Anh trong tập “Không gian và khoảnh khắc văn chương” cho

rằng: “Vàng Anh là một tài năng trẻ, một cây bút nhà nòi, một nhà văn đã sớm

định hình từ tập truyện ngắn đầu tay, một giải thưởng quốc gia dành cho nhà văn trẻ… và còn gì nữa? tất cả đều đúng, nhưng tôi không quên rằng vượt lên trên những thông tin đó, tác phẩm của Vàng Anh hay bất luận của ai khác dù bao người đã đọc tới và nói tới, vẫn còn và mãi mãi vẫn còn là một sự chờ đợi, một thách thức” [4, tr.16] Cũng tác giả này, khi đánh giá về hai tập truyện ngắn

của Vàng Anh đã khẳng định: “Hai tập truyện ra đời trong khoảng cách hai

năm, mỏng manh như nhau, bao gồm những truyện thường ngắn, có khi rất ngắn, bấy nhiêu cho một thế hệ đang hình thành, sinh sôi nảy nở, một thế giới không ngớt trở về trên trang giấy đang kêu gọi, bổ sung cho nhau, vẫn là nó

nhưng không đơn giản là nó, bởi nó luôn được vén mở, soi rọi thêm, nó luôn tìm kiếm những bến bờ và những chiều sâu mới” [4, tr.18]

Khi nghiên cứu về thế giới nghệ thuật của Phan Thị Vàng Anh, tác giả Huỳnh Phan Anh trong bài “Ghi nhận về thế giới nghệ thuật Phan Thị Vàng Anh” (Báo Văn nghệ Trẻ, số 1 năm 1995) nhận định: “Đọc Phan Thị Vàng Anh tức là tìm đến, làm quen cái thế giới rất gần gũi và cũng rất xa lạ của những tâm hồn trai gái với những ưu tư, những quan hệ buộc ràng, những biến cố không vượt ra ngoài cuộc sống đời thực thường ngày… Đối với họ dường như cuộc sống lúc nào cũng toát ra một mùi vị đơn điệu, buồn chán với toàn những cái nhạt nhẽo “vớ va vớ vẩn” Nhân vật của Vàng Anh khi tỉnh táo cũng như lúc điên rồ họ không hề đánh mất sự thuần khiết, ngay trong tuyệt vọng, bế tắc Vàng Anh rất tiết kiệm chữ nghĩa Cô cũng không dẫn dắt, không tạo đột biến, không gây bất ngờ, tất cả chừng như chỉ còn là những tiểu xảo không cần thiết”

[3, tr.5]

Tác giả Bùi Việt Thắng trong “Bình luận truyện ngắn”đã nhận xét: “Phan

Thị Vàng Anh có lối kể chơi vơi của trẻ con nhưng rất hóm hỉnh và trí tuệ, cây bút trẻ này luôn muốn đem đến cho người đọc những cái lạ và bản thân cũng bị cái lạ thôi miên” [70, tr.169] Ở bài viết “Tứ tử trình làng”, một lần nữa Bùi

Việt Thắng khẳng định: “Vàng Anh là cây bút biến ảo lúc nghiêm trang (Cha

tôi), lúc sắc ngọt (Kịch câm), lúc đắm đuối (Hoa muộn) Văn Phan Thị Vàng Anh là lối văn tung phá mang dấu ấn của kẻ trưởng thành không tránh khỏi sự bất thường… Đọc Phan Thị Vàng Anh ta biết được một lối nhìn đời đơn giản, một chiều, thêm một lần nữa ta tới được các thế giới bí ẩn của đời sống và con người không thôi làm ta ngạc nhiên” [70, tr.6]

Còn Tuyết Ngân trong bài “Phan Thị Vàng Anh và Trần Thanh Hà hai phong cách truyện ngắn trẻ” (Báo Văn nghệ Trẻ, số 8 năm 2001) chỉ ra điều làm

nên một Phan Thị Vàng Anh chính là “chi tiết” Tác giả viết “Phan Thị Vàng

Anh vô cùng tinh tế trong những chi tiết nghệ thuật Tác giả tìm thấy đời sống chỉ trong một cử chỉ tưởng như đơn giản Nhưng cử chỉ đó dường như là toát lên toàn bộ số phận của nhân vật” [58, tr.4]

Tác giả Nguyễn Phương Khánh trong bài “Hoa muộn – nơi mùa xuân đi

qua” trên http:// vocw.edu.vn, có nhận xét: “Hoa muộn của Phan Thị Vàng Anh

cũng tìm cách xử lý riêng qua cấu trúc câu ngắn, nhịp câu gọn, nhanh và sự thống nhất các điểm nhìn cũng như chuỗi thời gian sự kiện Điều ấy làm cho đời sống bên trong tác phẩm gắn với thực tại, với đời sống bên ngoài, hòa vào dòng chảy đời thực Tuy không phải để khuấy động điều gì, nhưng như một điệu buồn,

âm thầm, ngậm ngùi, cho một đời người, một mùa hoa Trong truyện ngắn tác giả đan xen kể và tả Có những câu miêu tả ngắn gọn mà súc tích cao, đôi khi hàm chứa chất thơ và tâm trạng, gợi cảm giác mênh mang”[43]

Hồ Thế Hà trong bài “Đặc sản truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh” (Tạp chí

Cửa Việt số 41, tháng 2 năm 1998) cho rằng: “Thế giới của Vàng Anh riêng và

lạ lắm Trước hết, nó rất ngắn, ngắn chỉ vài ba trang in mà người ta thường gọi

là truyện ngắn mi ni Ngắn nhưng lại chứa đựng nhiều ý tưởng, nhiều mối quan

hệ đời sống và tất cả lại được chứa trong ngôn ngữ và kiểu viết tình cờ, tự nhiên như không phải đó là ngôn ngữ của văn chương vậy” [32].

Trong bài viết “Khi người ta trẻ… hai mươi năm sau” của Trần Ngọc Hiếu đăng trên Tạp chí Sông Hương – Số 299 (T.01-14) đã đánh giá về truyện

ngắn của Vàng Anh: “Truyện của Vàng Anh, trong khi tưởng như đang kể

những chuyện vặt vãnh, nhỏ nhặt hay bông đùa, đặt ta đối diện với một thế giới đang mất đi ý nghĩa: những cái chết vô nghĩa, sự trả thù vô nghĩa, sự chờ đợi vô nghĩa, tình yêu vô nghĩa, những ngày đi học đi làm vô nghĩa… Văn chương của Vàng Anh là một đề nghị thẳng thắn, một khẳng định bộc trực nhưng không đến mức gây hấn, khiêu khích về quyền được khác, được lạ trong cách nhìn, cách nghĩ và cách viết”[35]

Khẳng định đóng góp của các nhà văn trẻ trong tiến trình đổi mới văn

học, Nguyễn Thị Bình rất sắc sảo nhận ra: “Nhìn chung ưu thế và tốc độ ngôn

ngữ cũng như trong sinh hoạt thuộc về lớp trẻ Vàng Anh viết cứ “như chơi”

mà lột tả thật chính xác cái nhịp điệu cuộc sống, nhịp điệu tâm lý của bao nhiêu hạng người, bao nhiêu lứa tuổi” [18, tr.17]

Phan Thị Vàng Anh luôn có ý thức trong tổ chức, sáng tạo ngôn từ nghệ thuật Chị không bằng lòng với lối viết sáo mòn của văn chương Ở mỗi truyện ngắn, người đọc nhận thấy những phương diện mới lạ, đặc sắc trong cách nhìn nhận hiện thực và nhân sinh mới mẻ Ghi nhận tài năng văn chương

của Phan Thị Vàng Anh, Tuyết Ngân viết: “Những năm đầu thập kỷ 90, văn

đàn “nổi sóng” và những truyện ngắn “Kịch câm”, “Đất đỏ” cho đến “Hoa muộn” của nhà văn trẻ Phan Thị Vàng Anh Khi đó chị mới ngoài 20 tuổi Những truyện ngắn của chị đã khiến các nhà văn lớp trước và độc giả phải bàng hoàng về giọng điệu cũng như ý tưởng mới lạ của nó”[58, tr.46]

Bên cạnh những bài nghiên cứu, phê bình, đánh giá, còn có một số công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu về truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh Chẳng hạn: Đinh Thị Hồng Hạnh với đề tài “Đặc điểm truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh” (Luận văn thạc sĩ Văn học, Đại học Sư Phạm Thái Nguyên) Hoàng Thị Thùy Dương với đề tài “Ngôn từ nghệ thuật trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh” (Luận văn thạc sĩ, Đại học Sư phạm Hà Nội 2)

Phan Thị Vàng Anh không chỉ thu hút giới nghiên cứu phê bình và người đọc bởi lối viết mới lạ, đặc sắc trong cách nhìn nhận hiện thực và một quan niệm nhân sinh mới mẻ ở truyện ngắn mà những sáng tác thơ của chị cũng mang đến nhiều cảm hứng cho người đọc và giới phê bình bởi lối viết chân thực, giản dị nhưng vô cùng sâu sắc

Nhận xét về tập thơ “Gửi VB”, tác giả Hoài Nam trong bài “Gửi VB - Người đi kiếm tìm cảm giác” trên trang http://www.tienphong.vn (ngày

05/7/2008) viết: “Gửi VB cho người đọc cái cảm giác đang đọc những phiến

đoạn, những trang rời rạc của một cuốn nhật kí Trong đó, chỗ này thì kể chuyện về những chuyến đi; chỗ kia thì nói về việc chuyển nhà; chỗ khác nữa lại ghi chép những sự vụ vụn vặt: lúc dậy sớm, lúc đến công sở, lúc về nhà, lúc đi ngủ, lúc ốm, lúc xem một em bé vẽ tranh Trong Gửi VB, đối lập với, và ở đằng sau một con người luôn gắng phát hiện những điều mới mẻ từ thế giới xung quanh, là một con người khác, cô đơn và rất nhạy cảm”[57]

Tác giả Hoàng Hưng trong bài viết “Thơ - văn xuôi của ngày thường trong “Gửi VB”” đăng trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội số tháng 10/2007, cho

rằng: “Đóng góp của “Gửi VB” cho thơ chính là ở những bài thơ - văn xuôi của

ngày thường, với sự chân thật, giản dị, tự nhiên, nhẹ nhàng, có tâm trạng, có chiều sâu”[37]

Trên báo Thanh niên số ra ngày 01/11/2016 có đăng nhận xét về tập thơ

“ Gửi VB” của tác giả N.T.T.X như sau: “Gửi VB, tên của tập thơ như một ẩn

số Giản dị nhất, và có lẽ gần đúng nhất là gửi cho một chàng trai - người đàn ông thân nhất của mình, có tên viết tắt là VB Trẻ trung nghịch ngợm hơn, là gửi cho một cái tôi thứ hai: tôi là VA (Vàng Anh viết tắt) thì anh là VB Và sâu thẳm trầm tư hơn, là À L'Infini, Gửi Vô biên Ngay từ chữ đầu của tác phẩm, Phan Thị Vàng Anh đã tạo sự phân vân, nhờ thuật sử dụng từ” [77].

Nhìn chung, mỗi công trình nghiên cứu, mỗi bài viết đều có những đóng góp nhất định trong việc định hướng cho người tiếp nhận khi tìm hiểu về những sáng tác của Phan Thị Vàng Anh

2.2 Lịch sử nghiên cứu về Tạp văn Phan Thị Vàng Anh

Tạp văn Phan Thị Vàng Anh là cuốn sách tập hợp các bài viết đã đăng

trên các báo Thể thao – Văn hóa; Đại biểu Nhân dân; Tuổi trẻ; Tia sáng; Thời

báo Kinh tế Sài Gòn… từ năm 1988 đến 2010 “Các bài tạp văn đề cập đến những vấn đề về đất nước, con người Việt Nam với cái nhìn của một công dân

có trách nhiệm, từ chuyện tiểu tiết đến các vấn đề thời sự nóng hổi, từ chuyện vi

mô đến chuyện vĩ mô Dù viết về vấn đề gì thì sau mỗi bài viết đều đọng lại trong lòng người đọc những câu hỏi dạng câu lớn ”

Với cuốn “Nhân trường hợp chị thỏ bông” (của Thảo Hảo – tức Phan Thị Vàng Anh), người biên soạn ghi ở bìa sách là tản văn, song qua khảo cứu, chúng tôi thấy hầu hết các bài trong cuốn sách này được tập hợp và in trong tập Tạp

văn Phan Thị Vàng Anh, bởi vậy trong luận văn này, chúng tôi xem Nhân trường hợp chị thỏ bông không thuộc thể loại tản văn, mà đúng hơn phải là tạp

văn Cuốn sách sau khi xuất bản đã được đông đảo bạn đọc hưởng ứng và tán thưởng

Tác giả Mai Anh Tuấn có bài viết “Thời của tản văn” đăng trên trang Web của Khoa văn học – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn- Đại học

Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh có nhận xét: “Phan Thị Vàng Anh, ngược lại,

tạp văn phần lớn đề viết ra để lạm bàn thế sự, thậm chí là “gây sự” Duy trì nhãn quan sắc sảo trong phân tích, chất vấn, bình luận muôn mặt đời sống nhân sinh thường ngày khiến tạp văn của chị khá gần tính cách trực chiến, tiểu phẩm báo chí Người đọc nhớ tạp văn Phan Thị Vàng Anh là nhớ những mảng miếng bắt mạch, chẩn bệnh vừa tức tốc vừa chính xác các trạng huống nhếch nhác, dớ dẩn và phi lí của xã hội mà ta đang sống” [68]

Viết về cuốn tạp văn “Nhân trường hợp chị thỏ bông” của Phan Thị Vàng Anh, tác giả Thu Hà trong bài viết “Thảo Hảo với 'sức nặng' của thỏ bông” trên

trang http://giaitri.vnexpress.net nhận định: “Trong “Nhân trường hợp chị thỏ

bông”, người viết hay đi lang thang, theo sự triền miên của cảm xúc nhưng nếu

để ý kỹ sẽ thấy sự "thơ thẩn" ấy không đơn giản Nó có sự logic sắc sảo của lý trí, phân tích nhìn nhận vấn đề theo nhiều chiều” [33]

Tác giả An Sơn, trong bài viết “ Từ “chị thỏ bông” đến “người cưỡi ngựa””

(trên trang http://news.zing.vn) nhận xét: “Sau 12 năm, nhà văn Phan Thị Vàng

Anh mới lại ra mắt bạn đọc thêm một tập tản văn, cuốn Ghi chép nhỏ của người cưỡi ngựa Không còn gai góc, thậm chí cay nghiệt như ở tập đầu tiên (Nhân trường hợp chị Thỏ Bông - bút danh Thảo Hảo); Phan Thị Vàng Anh bây giờ đã đằm hơn, hiền hòa hơn khi nhìn về con người cũng như thế sự” [66]

Trên trang báo Tuoitre.vn, chuyên mục Văn hóa – giải trí, bài viết của tác giả Thúy Nga đã nhận định khái quát về cuốn “Nhân trường hợp chị thỏ bông” rằng: “Chuyện thời sự, chuyện văn hóa, chuyện ứng xử ta vẫn thấy, vẫn gặp,

vẫn đọc hằng ngày, nó trôi qua ta vùn vụt, nó chẳng làm ta suy nghĩ sâu xa Vậy

mà đọc tạp văn của Thảo Hảo, ta bỗng giật mình “ờ nhỉ”, có lúc bật cười vì một cách nghĩ cách nói chẳng giống ai, nhưng cũng có lúc lại hơi sờ sợ, hơi ngài ngại Nói thẳng, lại thẳng quá như thế, đốp chát như thế lại làm nhiều người mếch lòng mất thôi!” [61] “Người viết lẩn thẩn suy nghĩ ngược xuôi mà làm người đọc ngơ ngẩn cười, rồi lan man âu lo” [61], tâm trạng ấy rất đúng khi đọc

“Nhân trường hợp chị thỏ bông” của Thảo Hảo (Phan Thị Vàng Anh) Vốn có

cá tính mạnh, linh hoạt, Phan Thị Vàng Anh đã tạc nên “những bài viết khi bất

bình, khi giễu cợt, khi cay đắng, lúc xúc động, lúc lại đủ cả hỉ nộ ái ố đã làm nên một tiếng nói riêng Nhanh nhạy, chặt chẽ, sắc sảo (cũng có lúc hơi ngoa ngoắt một tí) và người đọc đã nhìn thấy từ đó một tấm lòng, một trách nhiệm, và

cả một tâm trạng nôn nóng của một người cầm bút”[61]

Trên trang web Vinabook.com, cũng có bài viết giới thiệu về nội dung cuốn “Nhân trường hợp chị thỏ bông”, với những khảo chứng như: “Chị quyết

liệt trong văn chương thế nào, chúng ta đều đã biết qua những tác phẩm của chị bấy nay, nhưng chị quyết liệt với lẽ nhân sinh, với cuộc sống và với con người như thế nào, thì chỉ trong tập tản văn này, chúng ta mới hiểu thấu Chị cũng là người tham lam khi đặt chân lên gần như tất cả mọi chiến tuyến mà không có nơi nào không cần tiếng súng, nếu không muốn nói là khai hỏa thì cũng là nơi cần có những cuộc quyết đấu cho ra lẽ, dù “Học phí phải trả bằng máu”, như một tựa bài viết cũng trong tập tản văn này Chị đã dám (mà theo chị, trong

những bài viết, thì không phải nhiều người Việt Nam ta làm được) nghĩ, dám nói

và dám sống đúng với con người của chị, đúng với những giá trị mà chị trân trọng, và đúng với những gì chị cho rằng mình cần phải làm trong cuộc đời, trước cuộc đời, đối với cuộc đời” [29].

Trên website vnexpress.net, chuyên mục Văn hóa/Gương mặt nghệ sĩ, có bài viết đánh giá quá trình Phan Thị Vàng Anh gắn bó với tạp văn rằng: “Sau

gần 3 năm liên tục xuất hiện trên mục Tôi xem – nghe – đọc – thấy (của) báo TT&VH, Vàng Anh tập hợp lại thành một tập sách nhỏ “Nhân trường hợp chị thỏ bông” Bạn đọc như vừa gặp lại một Vàng Anh quen thuộc của truyện ngắn, lại vừa ngạc nhiên phát hiện ra một Vàng Anh khác, nhiều màu hơn Trong 34 tản văn (thực ra là tạp văn) in trong tập này, có những cái thể hiện một Vàng Anh đầy tinh thần công dân, xây dựng, thẳng thắn và dân chủ Duyên dáng nhất, hóm hỉnh nhất, đàn bà nhất phải nhắc tới cái “Nhân trường hợp chị thỏ bông”, lấy làm tiêu đề cho cả tập” [14].

Ngoài ra cũng có một số công trình khoa học nghiên cứu về tạp văn, tản văn của Phan Thị Vàng Anh

Nguyễn Thị Hải Yến trong đề tài “Chất trữ tình trong tản văn Phan Thị Vàng Anh, Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Tư” (Luận văn Thạc sĩ, Đại học Sư

Phạm Hà Nội) cho rằng: “Đọc tản văn Phan Thị Vàng Anh người ta thấy hiển

hiện một con người có tinh thần trách nhiệm công dân, một thái độ nhập cuộc đầy xông xáo, một can dự đời sống để đời sống ít ra có thể bớt xấu đi, dù là chuyện y tế, chuyện giáo dục, chuyện văn hóa nghệ thuật hay quản lí xã hội Có

lẽ vì thế mà văn chị dù không bộc lộ trong câu chữ nhưng chất trữ tình vẫn đằm dưới mỗi trang văn… Trong tản văn Phan Thị Vàng Anh, cái tôi trữ tình được thể hiện rõ nét Đó là một cái tôi trữ tình đầy cá tính với những cảm xúc mãnh liệt, cái tôi đấu tranh không ngừng nghỉ vì một xã hội tiến bộ hơn Ở đâu đó

trong những tác phẩm của Vàng Anh ẩn chứa chân dung của một con người sống quyết liệt, tự trọng, kiêu hãnh và tràn đầy tình cảm” [74]

Bùi Ngọc Anh với đề tài “Nghệ thuật viết tạp văn qua một số cây bút tiêu biểu” (Luận văn thạc sĩ, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn) Trong công

trình nghiên cứu của mình, Phạm Ngọc Anh khẳng định: “Điểm thành công lớn

nhất của “Nhân trường hợp chị thỏ bông” nằm ở sức mạnh biện giải vấn đề một cách sắc bén của tác giả Sức mạnh biện giải này được thể hiện qua hai yếu tố: thứ nhất là con mắt quan sát tinh tường, khả năng lật lại vấn đề, thứ hai là khả năng liên tưởng và dẫn dắt vấn đề của tác giả Tất cả tạo nên sự logic, thuyết phục cho các bài viết Mạch ngầm của những bài viết ấy thường cho người đọc cảm giác như người viết đang chơi trò tung hứng, đưa đẩy câu chữ với một nụ cười hóm hỉnh luôn thấp thoáng đằng sau trang giấy” [2]

Nguyễn Đăng Kiên với đề tài “Đặc điểm tạp văn của các cây bút nữ sau năm 1986” (Luận văn thạc sĩ, Đại học Đà Nẵng) nhận xét về nội dung tạp văn

của Phan Thị Vàng Anh như sau: “Hầu hết các lĩnh vực của đời sống văn hóa,

giáo dục như: ngành giáo dục, ngành hàng không, ngành đường sắt, ngành y tế, ngành du lịch, các chuyên ngành nghệ thuật (điện ảnh, văn học nghệ thuật…), thư viện, bảo tàng… đều được Phan Thị Vàng Anh phản ánh bằng nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên, “tính có vấn đề” là điểm quy chiếu chung cho những khía cạnh, lĩnh vực đời sống văn hóa, giáo dục được soi rọi qua lăng kính thẩm thấu của nhà văn” [43] Cũng tác giả này khi đánh giá về nghệ thuật viết tạp văn của

Phan Thị Vàng Anh nhận định: “Đọc hết 73 bài tạp văn trong tập “Tạp văn

Phan Thị Vàng Anh”, chúng ta thán phục tác giả trước hết là tài quan sát, khả năng phát hiện vấn đề, sau nữa là ngôn ngữ sắc bén, giàu lập luận, chính kiến Một số bài tạp văn của Phan Thị Vàng Anh thể hiện rõ cách triển khai vấn đề đầy dụng ý nghệ thuật mà tác giả dày công xây dựng, đó chính là lối viết “vừa nâng vừa đập”, khen đó rồi lại chê đó, tạo sự bất ngờ đối với người đọc Điều làm cho người đọc ái mộ Điều làm cho người đọc ái mộ cách viết tạp văn của

Phan Thị Vàng Anh là chính bởi tác giả dám nói thẳng, nói thật, dám phơi bày những thói hư tật xấu của những thành phần trong xã hội Người viết không e

dè, hoặc không nhún nhường trước bất kì thành phần nào, dù đó là người nắm quyền cao chức trọng hay chỉ là một người nông dân “thấp cổ bé họng” [43]

Các bài viết và các công trình nghiên cứu trên đã ít nhiều đề cập đến đề tài, cảm hứng nghệ thuật cũng như giọng điệu và ngôn ngữ nghệ thuật trong tạp văn của Phan Thị Vàng Anh Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu ấy mới chỉ đề cập đến một số phương diện nhất định trong tạp văn Phan Thị Vàng Anh, hoặc nghiên cứu về tạp văn Phan Thị Vàng Anh trong mối quan hệ với các “nhà tạp văn” khác Đến nay, chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện về Phan Thị Vàng Anh và tạp văn của chị Với mong muốn đánh giá khái quát, toàn diện, sâu sắc về tạp văn của Phan Thị Vàng Anh, chúng tôi chọn đề tài

nghiên cứu “Tạp văn Phan Thị Vàng Anh” Chúng tôi hy vọng đề tài này sẽ góp

phần làm sáng tỏ thêm diện mạo của thể loại tạp văn trong sự nghiệp sáng tác của nữ nhà văn cũng như phân biệt được nét đặc sắc của Phan Thị Vàng Anh so với những nhà văn khác khi viết tạp văn

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Như tên đề tài đã xác định rõ, đối tượng nghiên cứu của luận văn là “Tạp

văn Phan Thị Vàng Anh” Thông qua việc tìm hiểu những đặc sắc về đề tài, cảm

hứng nghệ thuật và ngôn ngữ, giọng điệu nghệ thuật để hiểu được tư tưởng sâu sắc của nhà văn

3.2 Mục tiêu nghiên cứu

Luận văn khảo sát về “Tạp văn Phan Thị Vàng Anh”, chúng tôi không đặt nhiều tham vọng đưa ra những kiến giải mới khác với nhận định của các nhà nghiên cứu trước đó mà chỉ vận dụng những thành tựu đã có để đưa ra những đánh giá có tính chất cụ thể bước đầu theo một hướng mới Hy vọng kết quả

nghiên cứu của luận văn sẽ đem lại một cái nhìn khái quát, đầy đủ hơn về sáng tác tạp văn của Phan Thị Vàng Anh, chỉ ra được đặc trưng tiêu biểu về phương diện đề tài, cảm hứng nghệ thuật và ngôn ngữ, giọng điệu nghệ thuật trong tạp văn của Phan Thị Vàng Anh, đồng thời thấy được những đóng góp của chị đối với sự phát triển của nền văn học Việt Nam đương đại

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Luận văn đặt ra những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Tìm hiểu sự phát triển của tạp văn trong văn học Việt Nam đương đại và con đường đến với tạp văn của Phan Thị Vàng Anh

- Đọc và khảo sát các tạp văn trong cuốn “Tạp văn Phan Thị Vàng Anh” (2011), Nxb Trẻ Hồ Chí Minh

- Tìm hiểu đề tài và cảm hứng nghệ thuật trong “Tạp văn Phan Thị Vàng Anh”

- Làm rõ đặc điểm về giọng điệu và ngôn ngữ nghệ thuật trong “Tạp văn Phan Thị Vàng Anh”

- Đối chiếu, so sánh với một số tạp văn của các tác giả khác để thấy được nét đặc sắc riêng trong “Tạp văn Phan Thị Vàng Anh”

- Bước đầu đánh giá và xác định được vị trí của tạp văn trong sáng tác văn chương của Phan Thị Vàng Anh; đóng góp của nhà văn Phan Thị Vàng Anh đối với thể loại tạp văn nói riêng và trong nền văn xuôi Việt Nam đương đại nói chung

4.2 Phương pháp nghiên cứu:

Trong luận văn này, chúng tôi có sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác nhau, cụ thể:

Phương pháp phân tích tác phẩm theo đặc trưng thể loại: Căn cứ đặc

trưng thể loại tạp văn từ đó đối chiếu tìm hiểu những đặc sắc về đề tài, cảm

hứng nghệ thuật và ngôn ngữ, giọng điệu nghệ thuật trong “Tạp văn Phan Thị Vàng Anh”

Phương pháp thống kê: Phương pháp này được sử dụng để thống kê các

yếu tố trong “Tạp văn Phan Thị Vàng Anh” có liên quan đến việc biểu hiện đề tài và cảm hứng nghệ thuật, ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật

Phương pháp phân tích – tổng hợp: Phương pháp này dùng để tìm hiểu đề

tài và cảm hứng nghệ thuật, ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong các tác phẩm tạp văn của Phan Thị Vàng Anh từ đó rút ra những luận điểm chính của đề tài nghiên cứu Đây là phương pháp chủ yếu trong quá trình nghiên cứu

Phương pháp so sánh: So sánh “Tạp văn Phan Thị Vàng Anh” với một số

tác giả tạp văn trước và sau đó để thấy được nét đặc sắc của “Tạp văn Phan Thị

Vàng Anh”

5 Phạm vi nghiên cứu

- Tác phẩm “Nhân trường hợp chị thỏ bông”, Nxb Trẻ năm 2005

- Các tác phẩm tạp văn của Phan Thị Vàng Anh được tập hợp trong cuốn

“Tạp văn Phan Thị Vàng Anh”, Nxb Trẻ năm 2011

- Ngoài ra chúng tôi cũng tham khảo các tác phẩm tạp văn của một số tác giả khác trong văn học Việt Nam đương đại để phục vụ cho việc so sánh đối chiếu: Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Việt Hà,…

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Thư mục tài liệu tham khảo, nội dung

luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Thể loại tạp văn trong đời sống văn chương đương đại và nhà văn Phan Thị Vàng Anh

Chương 2: Đề tài và cảm hứng nghệ thuật trong “Tạp văn Phan Thị Vàng Anh”

Chương 3: Giọng điệu và ngôn ngữ nghệ thuật trong “Tạp văn Phan Thị Vàng Anh”

7 Đóng góp của luận văn

Đây là công trình nghiên cứu về “Tạp văn Phan Thị Vàng Anh” trên cở sở đối chiếu với tạp văn của các tác giả khác Luận văn sẽ là tài liệu tham khảo bổ ích cho những công trình nghiên cứu tiếp theo về tạp văn nói chung, tạp văn Phan Thị Vàng Anh nói riêng Từ đó hiểu hơn về giá trị thể loại đã góp phần làm nên tên tuổi nhà văn

PHẦN NỘI DUNG Chương 1 THỂ LOẠI TẠP VĂN TRONG ĐỜI SỐNG VĂN CHƯƠNG ĐƯƠNG ĐẠI

VÀ NHÀ VĂN PHAN THỊ VÀNG ANH 1.1 Thể loại tạp văn trong đời sống văn chương đương đại

1.1.1 Khái niệm tạp văn

Cho đến nay, tạp văn là một khái niệm chưa được định hình rõ ràng, chưa được nghiên cứu một cách bài bản, còn lẫn lộn với nhiều tên gọi khác nhau như tản văn, bút ký, tạp bút, … Nhưng nhìn chung giới khoa học, văn học cũng đang

dần đặt sự quan tâm chú ý đến thể loại này một cách nghiêm túc

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên), khái niệm tạp văn được giới thuyết như sau: Tạp văn

là “những áng văn tiểu phẩm có nội dung chính trị, có tác dụng chiến đấu mạnh

mẽ Đó là một thứ văn vừa có tính chính luận sắc bén, vừa có tính nghệ thuật cô đọng, phản ánh và bình luận kịp thời các hiện tượng xã hội” [42, tr.294] Và

“phần lớn tạp văn mang yếu tố châm biếm, trào lộng, đả kích Có loại nhằm vào

kẻ địch với đòn “giễu cợt chết người”, đánh trúng chỗ hiểm, có loại nhằm vào khuyết điểm của người cùng đội ngũ, vạch đúng sai lầm, trào phúng thành khẩn, trị bệnh cứu người” [42, tr.294]

Từ điển Tiếng Việt của Bùi Quang Tịnh (Nxb Văn hóa Thông tin, tr 842)

đã định nghĩa: “Tạp văn: nhiều loại văn lẫn lộn”

Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như Ý (Nxb Văn hóa Thông tin, tr

1495) giải thích: “Tạp văn gồm nhiều thể tài linh hoạt như đoản thiên, tiểu

phẩm, tùy bút”

Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê (Nxb Đà Nẵng, tr 892) định nghĩa: “Tạp văn loại văn có nội dung rộng, hình thức không gò bó, bao gồm những loại bình luận ngắn, tiểu phẩm, tùy bút…”

Định nghĩa về tạp văn thực sự đa dạng, phong phú và có nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí là có những ý kiến trái chiều

Từ điển Văn học định nghĩa về tạp văn: “Tạp văn là những bài văn nghị luận có tính nghị luận Phạm vi của tạp văn rất rộng, bao gồm tạp cảm, tùy bút, tiểu phẩm bình luận ngắn gọn Đặc điểm nổi bật là rất ngắn”

Tuy vậy, từ rất nhiều các ý kiến được đưa ra, có thể tóm lược được một số đặc điểm chung của thể loại tạp văn như: Tạp văn là thể loại văn xuôi ngắn gọn, hàm súc, linh hoạt phù hợp với nhu cầu thưởng thức của độc giả hiện đại Nội dung của tạp văn khá phong phú da dạng, có thể liên quan đến các vấn đề chính trị - xã hội mang tính chính luận sắc sảo, cũng có thể là những thiên “tạp cảm” giàu cảm xúc trữ tình, mang đậm dấu ấn phong cách nghệ thuật của tác giả văn chương Tạp văn thường chớp lấy một ý nghĩ, khoảnh khắc suy tư, một thoáng liên tưởng bất ngờ, độc đáo, đậm dấu ấn cá nhân của tác giả Có nhiều ý tưởng ngầm trong một dung lượng tác phẩm ngắn

1.1.2 Phân biệt tạp văn với các thể loại gần gũi

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi thấy nhiều thuật ngữ khác có nội

hàm tương đồng với thể loại tạp văn Việc giải mã khái niệm: tạp cảm, tạp bút,

tạp kí, tản văn và tiểu phẩm nhằm làm sáng tỏ những móc xích liên quan, những

nội hàm có sự giao thoa giữa các tên gọi này Hơn thế, việc làm rõ tạp cảm, tạp

bút, tạp kí, tản văn, tiểu phẩm, và truyện ngắn là mong muốn tháo gỡ những

khúc mắc, chồng chéo về mặt lí luận, để từ đó chúng ta có cái nhìn khoa học hơn, tư duy biện chứng hơn khi đánh giá về thể loại tạp văn

Để việc làm rõ các khái niệm trên được thuận lợi và hiệu quả, thì việc cắt

nghĩa từ tạp văn là hết sức cần thiết

Theo nghĩa gốc Hán ngữ, tạp văn được ghép bởi hai từ tố: “tạp” và “văn”

Trong đó, “tạp” nghĩa là “vặt vãnh”, “tạp nhạp”, “lẫn lộn”, “văn” có nghĩa là

“đẹp”, là “văn chương”, văn học nói chung Như vậy, “tạp văn” được hiểu là thể văn ghi chép những chuyện vặt vãnh, tập hợp từ nhiều vấn đề mà nên

Dưới đây, chúng tôi sẽ cụ thể hóa việc đối chứng các khái niệm/ thuật ngữ

tương đồng vừa được kể trên so với tên gọi tạp văn

Thứ hai, về thuật ngữ tạp kí Sách Từ điển tiếng Việt, Nxb Thống kê, 2003

đã dẫn: tạp kí là là sự “biên chép tạp nhạp” [73, tr.747] Tương tự như tạp văn,

tạp kí được ghép bởi hai từ tố: “tạp” và “kí” Trong đó, “kí” – nghĩa là “ghi

chép”, vì thế khi ghép ý, “tạp” + “kí”, sẽ là: thể văn ghi chép những chuyện vặt vãnh, những điều tai nghe mắt thấy Trên thực tế, tạp kí không đơn thuần chỉ mang tính lịch sử, tính thời sự, tính thông tin mà còn chứa cả tính văn học Vì

thế“nội dung tạp kí hết sức phong phú, đa dạng, nó không chỉ có giá trị sử liệu,

văn liệu mà còn có giá trị văn học, lời văn ngắn gọn, súc tích, bình đạm, nhẹ nhàng làm người ta thích đọc, nó gây hứng thú hiếu kì, mở rộng kiến văn cảm thụ” [65, tr.276] Tựu trung, nội hàm giữa tạp văn và tạp kí có những điểm giao

thoa cơ bản về đặc trưng, bản chất

Thứ ba, về thuật ngữ tạp bút Cho đến nay, hầu hết các sách từ điển vẫn

chưa có thông tin cập nhật về thuật ngữ này Tuy nhiên trong các báo, tạp chí,

người ta vẫn thường dành một chuyên mục gọi là: tạp bút để đăng tải thông tin

về những bài xã luận, bình luận; những bài vừa có nội dung chính luận, vừa có

nội dung văn học; vừa có tính chiến đấu, vừa có tính hài hước, châm biếm sâu

cay… Trong nguồn dẫn “vi.wikipedia.org/wiki/Tạp_bút” cũng đề cập: “Tạp bút

là một thể loại văn học gần giống như tạp văn hay tùy bút với mớ bòng bong, rối rắm chữ nghĩa mà người viết nghĩ gì viết nấy còn người đọc muốn tìm ‘vàng’ thì phải chịu khó ‘đãi’ chữ” [67] Khái niệm đã chỉ ra được: tạp bút là một thể loại văn học gần giống như tạp văn Như vậy, giữa tạp văn và tạp bút, có chung một

nội hàm

Thứ tư, về thuật ngữ tản văn Nói đến tản văn, chúng ta nên xét ở hai

phạm vi Ở phạm vi rộng, thuật ngữ tản văn nhằm chỉ loại văn xuôi để phân biệt với văn vần Ngược lại, ở phạm vi hẹp, nói tản văn là muốn khu biệt nó so với các thể văn khác như kịch, và thơ, ngoài ra còn có một phạm vi rộng từ tiểu

thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, kí, tiểu phẩm chính luận, thì ở đây muốn nói tản văn với phạm vi văn xuôi hẹp hơn Tuy về ngoại diên, tản văn có dung lượng khiêm tốn, nhưng nội hàm của tản văn lại lớn hơn so với kí, bởi nó chuyển tải được nhiều vấn đề lớn, nhỏ trong cùng một tác phẩm thông qua cấu tứ hết sức

độc đáo “Trong văn học cổ, tản văn bao gồm các áng văn kinh, truyện, tử, tập như Mạnh Tử, Tả truyện, Sử kí, các bài biểu, chiếu, cáo, hịch, phú, luận…Trong văn học hiện đại, tản văn bao gồm các thể kí, tùy bút, văn tiểu phẩm, văn chính

luận, tạp văn, ngụ ngôn, chân dung văn học” [42, tr.293]

Như vậy, giữa tản văn và tạp văn có mối quan hệ rất khăng khít Trở lại khái niệm được dẫn ở mục trên, ta thấy trong Wikipedia.org cũng từng xem tạp văn “là một phân nhánh của tản văn” Theo logic ấy thì tản văn là “tập lớn”, còn tạp văn là “tập con” vậy

Thứ năm, về thuật ngữ tiểu phẩm Theo Từ điển tiếng Việt, do Nxb Đà

Nẵng ấn hành năm 2007: tiểu phẩm là “bài báo ngắn về vấn đề thời sự, có tính

chất châm biếm” hoặc là “màn kịch ngắn mang tính chất hài hước, châm biếm,

đả kích” [72, tr.1230] Nếu định danh như vậy, e rằng sẽ chưa thỏa đáng khi

xem tiểu phẩm với tư cách là một tiểu loại trong hệ thống các thể loại văn học Trên thực tế, tiểu phẩm chứa đựng một nội hàm rất rộng: “văn tiểu phẩm có loại

thiên về triết lí, có loại thiên về tiểu sử, phong tục, phong cảnh, có loại nghiêng

về phê bình văn học, có loại nghiêng về phổ biến khoa học, lại có loại thuần túy trữ tình” [42, tr.442] Qua đó ta thấy, đặc trưng, tính chất và nội dung được

chuyển tải trong tiểu phẩm hết sức đa dạng, gần như trùng khít với tạp văn

Chính nhóm tác giả: Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ

điển thuật ngữ văn học (Nxb GD, năm 2007) cũng thừa nhận rằng: Tạp văn là

“những áng văn tiểu phẩm…” [42, tr.294] Ví như trường hợp Ngô Tất Tố, đa

số tác phẩm của ông đăng trên các báo trong vòng mười mấy năm, được nhiều

người gọi luân phiên bằng ba cái tên: lúc thì gọi tạp văn, lúc thì gọi tản văn và

có lúc lại gọi là tiểu phẩm Mỗi một cách gọi: tạp văn, tiểu phẩm hay tản văn thì

đều có những cơ sở thuyết phục của nó Mặc dù vậy, những tên gọi đó vẫn làm cho nhiều người hết sức băn khoăn

Bên cạnh các khái niệm trên, chúng ta cần phân biệt tạp văn với truyện

ngắn Tạp văn và truyện ngắn sự có khác nhau về đặc trưng ngôn ngữ và cách

phản ánh hiện thực Ví dụ, trong truyện xây dựng cả một hệ thống nhân vật công phu, sáng tạo trở thành những hình tượng nhân vật chuyển tải những ý tưởng sâu

xa của tác giả Còn trong tạp văn nhân vật thường gần gũi xung quanh tác giả; những ý nghĩ tình cảm, thái độ được tác giả bộc lộ khá thẳng thắn, rõ ràng chứ không quá sâu xa ẩn ý như truyện ngắn Và trong tạp văn thường không có cốt truyện, hoặc cốt truyện mờ nhạt, thường thì tạp văn xây dựng theo lối kết cấu - liên tưởng Bởi “truyện ngắn viết ra bắt buộc phải có nội dung, còn các ý tưởng mênh mông không rõ ràng, đó là bút kí hoặc tạp văn chứ không phải truyện ngắn”

Ranh giới giữa các thể loại nói trên cũng không tuyệt đối, luôn có tình trạng chuyển hóa, thâm nhập lẫn nhau Chỉ trong những cuốn sách lý luận và sách giáo khoa các nhà nghiên cứu mới phân chia thể tài một cách chính xác,

trong khi thực tế văn học luôn diễn ra những yếu tố ngoại biên, mờ nhòe, nhất là với những tác giả văn học có năng khiếu đặc biệt và sự linh hoạt cao độ khi cầm bút

1.1.3 Đặc trưng cơ bản của thể loại tạp văn

Mảnh đất đầu tiên của tạp văn thời hiện đại là báo chí Có lẽ vì thế mà cách miêu tả đời sống trong tạp văn mang tính chấm phá, tuy vậy ngòi bút tạp văn chạm vào được những hiện tượng cốt yếu của đời sống một cách bất ngờ Viết tạp văn tạo cho tác giả một ý thức về sự suy nghĩ độc lập và mạnh dạn trình bày những cảm xúc thật của mình Cũng vì sự tồn tại trên báo chí cho nên tạp văn gắn rất chặt với đời sống xã hội đương đại Hiện nay, tạp văn ngày càng được bạn đọc yêu thích bởi nó mang những nét đặc trưng riêng Khi đặt trong mối liên hệ so sánh với các thể loại tự sự gần gũi như: truyện ngắn, tiểu thuyết, ký,…ta thấy tạp văn có một số đặc trưng cơ bản như sau:

Về hình thức, tạp văn có dung lượng ngắn gọn, hàm súc Đây là đặc điểm

cơ bản và cũng là ưu thế của thể loại này Vì hình thức ngắn gọn, hàm súc nên tạp văn đáp ứng được nhu cầu đọc nhanh, đọc nhiều thông tin của người đọc hiện nay Hình thức của tạp văn tự do, phóng khoáng, không câu nệ, không nặng

nề về quy tắc, về câu chữ, về kết cấu như các thể loại văn học khác

Về nội dung, tạp văn có phạm vi thể hiện khá phong phú, đa dạng, từ những vấn đề chính trị, xã hội mang tính thời sự nóng hổi, đến những cảm xúc đời thường rất giản dị, gần gũi Những vấn đề phản ánh trong tạp văn thường được thể hiện dưới dạng một suy nghĩ, một khoảnh khắc riêng tư, một thoáng liên tưởng bất ngờ, độc đáo mang đậm dấu ấn cá nhân của tác giả

Tạp văn có sự thâu nạp nhiều thủ pháp biểu hiện của nhiều thể loại khác nhau Có nhiều trường hợp, sự giao thoa thể loại khiến cho cả tác giả và độc giả không xác định được thể loại chính xác của tác phẩm

Tạp văn có sự kết hợp giữa tính vấn đề và tính cảm xúc Tính vấn đề được thể hiện thành công qua chất giọng nghị luận, triết lí sắc sảo, còn tính cảm xúc lại được thể hiện qua giọng điệu trữ tình đằm thắm, nhẹ nhàng, thấm sâu vào lòng người, lan tỏa những cảm xúc bâng khuâng, xao xuyến, cũng có khi là giọng điệu giễu cợt, hài hước, châm biếm xót xa trước những vấn đề bất cập, những mặt trái của xã hội thời hiện đại Mặc dù tính trữ tình không phải là đặc tính nổi trội nhất của tạp văn, nhưng cùng với việc đánh giá, nghị luận về một vấn đề nào đó của cuộc sống, nó giúp nhà văn bộc lộ xúc cảm và giãi bày tình cảm của mình Điều này yêu cầu người viết tạp văn phải có tình cảm chân thành, thể nghiệm độc đáo và kinh nghiệm nghệ thuật tương đương, không được cóp nhặt chắp vá

Tạp văn có tính đa dạng về đề tài và dạng thức Đề tài của tạp văn rất rộng lớn, nó đề cập đến tất cả các lĩnh vực của đời sống như: lịch sử, hiện tại, tương lai, thiên văn, địa lý, tôn giáo, văn hóa, nghệ thuật, triết học; rộng như biển khơi, nhỏ như cây cỏ, tất cả đều có trở thành đề tài của người viết tạp văn Dạng thức của tạp văn rất phong phú, không bó buộc vào một khuôn phép Đặc biệt, có những điểm giao thoa không thể phân định với tùy bút, văn tiểu phẩm, du kí, phóng sự (thường được xếp vào tản văn nói chung)

Kết cấu của tạp văn rất tự do Tạp văn không kết cấu theo bố cục "khai, thừa, chuyển, hợp" như thơ ca, không phân cảnh, phân hồi như kịch, mà có lúc gần lúc xa, lúc trước lúc sau, hiện thực và lịch sử, tự nhiên và xã hội có sự giao thoa, triết lý sâu sắc có thể biểu hiện ngay trong cuộc sống hằng ngày, tình cảm nồng nàn được thể hiện thông qua tưởng tượng của cá nhân Vì tự do trong kết cấu nên khi đọc tạp văn người đọc có cảm giác tản mạn, đôi khi là lộn xộn không có trật tự Nhìn từ phương diện bề mặt, những điều mà tạp văn viết dường như vô cùng "hỗn tạp" nhưng lại rất thống nhất về chủ đề, tình cảm, tư tưởng (mặc dù hỗn tạp về tài liệu, hình thức, thủ pháp ) Đó là cái căn bản trong kết cấu rất tự do của tạp văn

Muốn hiểu rõ hơn về khái niệm tạp văn cần phải đặt thể loại này trong sự

phát triển của văn học đương đại Nguyễn Việt Hà trên trang dep.com.vn đã có

bài viết tổng kết về đặc trưng của tạp văn hiện nay: "Hiện nay hầu hết các báo,

dù lá cải hay không, thường dành một mục nuôi văn ngắn tản mạn Hoặc bình dị

"dọc đường", hoặc lãng mạn "một thoáng", hoặc gồ ghề "góc nhìn" Rồi "cà phê sáng" rồi "chén trà chiều", tạp văn được đất tha hồ cuồn cuộn chảy Tạp văn hiện nay thường được viết với dung lượng chừng 800 chữ hoặc dài hơn khoảng 1.200 chữ Mỗi bài tạp văn vừa vặn một trang hoặc một cột báo nhưng lại trình bày cái nhìn của mỗi cá nhân về tất cả các khía cạnh xã hội Có thể thời sự hoặc không, nhưng mỗi tạp văn đều ít nhiều dung chứa, trình bày tâm trạng sống của người đương thời" Quả đúng vậy, đọc “Trên tay có đá” của Nguyễn Ngọc Tư, “Thầy

cũ bán quán” của Nguyễn Việt Hà đều thấy "cái sự đời" ẩn hiện qua lăng kính của từng người Chỉ với những tạp văn riêng lẻ , cách thể hiện của người viết đã thể hiện khá rõ, có khi tạo dấu ấn mạnh mẽ còn hơn một tác phẩm văn chương Cho nên có thể coi tạp văn là "ngôn hữu tận nhi ý vô cùng" (lời hết nhưng ý chưa dứt) "Bên cạnh những hoài niệm kiểu "chăn trâu, đốt lửa", xu thế của tạp văn hôm nay là chuyển tải những vấn đề xã hội đương thời, trong đó lồng chứa

cái nhìn, thái độ sống của mỗi người cầm bút" (Đàn ông viết tạp văn của

Nguyễn Việt Hà)

1.1.4 Thể loại tạp văn trong đời sống văn chương đương đại

Tạp văn là một thể loại văn xuôi hiện đại được hình thành vào khoảng những năm 1900 Những yếu tố văn hóa, xã hội quyết định đến sự ra đời của tạp văn là: phong trào cổ vũ văn xuôi quốc ngữ, đời sống báo chí sôi động, ý thức sâu sắc về cái tôi cá nhân Người đi tiên phong trong sáng tác tạp văn phải kể đến Tản Đà, Nguyễn Văn Vĩnh, Nguyễn Bá Trác Tạp văn là những sáng tác văn xuôi được viết bằng chữ quốc ngữ và chủ yếu in trên báo chí sau tuyển chọn

in thành tập

Trước năm 1986, thể loại tạp văn Việt Nam cơ bản vẫn đang trong trạng thái định hình chứ chưa thực sự phát triển rầm rộ như những thể loại khác Khi

đó, tạp văn không được chú ý và thường bị coi là thể loại “đi ngoài lề” của đời sống văn học Chỉ từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI (tháng 12/1986), tạp văn mới thực sự là mùa bội thu Chỉ sau gần 30 năm tính từ mốc đổi mới, ở nước ta xuất hiện khá nhiều cây bút viết tạp văn chuyên và không chuyên Tạp văn thực sự đã khẳng định được vị trí đứng xứng đáng trong đời sống văn học đương đại

Ngày nay, cùng với tiểu thuyết và truyện ngắn, tạp văn được xem như một thể loại văn chương được mùa vì đáp ứng được nhu cầu của độc giả Độc giả của thế kỉ XXI có nhu cầu thưởng thức văn chương đa dạng, mang đậm hơi thở nhịp sống thời đại song lại không có nhiều thời gian dành cho những áng văn dài, những tác phẩm đồ sộ Vì vậy, tạp văn với dung lượng ngắn, nội dung súc tích viết từ những xúc cảm chân thật và tinh tế của tác giả về cuộc sống thường nhật tỏ ra rất phù hợp với độc giả hiện đại Trong đời sống văn chương đương đại có khá nhiều tác giả đã tìm đến tạp văn như một thể loại sáng tác chính trong

sự nghiệp và đã để lại dấu ấn đẹp trong lòng người đọc Năm 2005, khi quyển

Tản mạn trước đèn của nhà văn Đỗ Chu nhận giải thưởng văn học của Hội Nhà

văn Việt Nam, văn học Việt Nam mở ra thời kì tạp văn nở rộ: Tản mạn trước

đèn (Đỗ Chu), Nhân trường hợp chị thỏ bông (Thảo Hảo), Ngẫu hứng sáng, trưa, chiều, tối (Tạ Duy Anh), Ngày mai của những ngày mai (Nguyễn Ngọc

Tư) Trong bài báo Tản văn – “món ăn nhanh” gây tranh cãi” (Lam Thu) đăng

trên báo VN.Express tháng 7/2015 có viết một đoạn: “Tản văn, tạp văn, tùy bút

hay đoản văn trước đây xuất hiện lác đác, nhưng trong một thập kỷ trở lại đây, thể loại này ngày càng nhiều Chỉ riêng Nhà xuất bản Trẻ đã in tới 46 cuốn trong ba năm Sáu tháng đầu năm nay, đơn vị này phát hành 18 đầu sách tản văn, với 32.000 bản được in ấn tại Hà Nội Trung bình, mỗi đầu sách tản văn in 2.000 bản” [68] Ngắn gọn, nhẹ nhàng, giàu cảm xúc có lẽ là ưu điểm chính

khiến tạp văn thu hút được người đọc thời hiện đại trong cuộc sống hối hả, còn nhiều bận rộn.

Văn học phản ánh đời sống xã hội của một dân tộc, tạp văn lên ngôi trong

sự lựa chọn của cả người viết lẫn người đọc không phải là một điều trùng hợp ngẫu nhiên Tất cả là do xã hội đã khiến con người nảy sinh nhu cầu sáng tác cũng như thưởng thức tạp văn Trong đời sống kinh tế thị trường nhiều cạnh tranh, đua chen, hằng ngày, hàng giờ có biết bao vấn nạn đang xảy ra, có bao bức xúc cần bày tỏ và tất cả đều cần được phản ánh kịp thời Nếu đợi những bộ tiểu thuyết, những truyện dài hơi ra đời để tái hiện toàn bộ bức tranh xã hội đó thì quá lâu, khi đó vấn đề sẽ mất đi tính thời sự Hơn nữa, trong thời buổi hiện đại cái tôi càng ngày càng được coi trọng, trong bất kỳ sản phẩm nào cũng đòi hỏi phải có dấu ấn, phải có sự khác biệt nên tạp văn trở thành không gian lý tưởng nhất để người viết thể hiện cái tôi ở mức độ nổi bật nhất Ngoài ra, tạp văn còn đáp ứng được nhu cầu giãi bày tâm tư của người viết Viết tạp văn đơn thuần là nói lên nỗi lòng, nói lên suy nghĩ riêng, cảm xúc hoàn toàn không bị kiểm soát bởi áp lực của nguyên tắc sáng tác, cũng không bị chi phối bởi thi pháp hay qui định Vì vậy, tạp văn trở thành phương tiện đắc lực khi cảm hứng viết tuôn trào mà người viết chưa có sự chuẩn bị, ngay lúc đó họ ghi lại cảm xúc như việc viết một trang nhật ký hay một ghi chú riêng trong sổ tay, và thế là thành tạp văn, nhất thời, ngẫu hứng nhưng lại tâm đắc

Viết tạp văn trở thành một lựa chọn, một xu hướng trong sáng tác văn chương từ người không chuyên cho đến các nhà văn, nhà thơ chuyên nghiệp Vì hầu như tác giả nào cũng ít nhất một lần viết tạp văn Nhiều tác giả đã gây dựng được tên tuổi của mình từ thể loại tạp văn như: miền Nam có Nguyễn Ngọc Tư, Phan Thị Vàng Anh, miền Bắc có Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Trương Quý Trong khi Nguyễn Ngọc Tư có chất giọng riêng về đời sống miền Tây Nam Bộ thì Phan Thị Vàng Anh lại thể hiện chất trí tuệ, sắc sảo với từng khía cạnh của đời sống hiện đại Nguyễn Trương Quý cung cấp hiểu biết về Hà

Nội đương thời thì Đỗ Bích Thúy đưa người đọc về miền sơn cước xa xôi Nhiều cây bút trẻ cũng chọn tạp văn như một thể loại để khằng định tên tuổi của

mình như: Nguyễn Ngọc Thạch, Phan Ý Yên, Cấn Vân Khánh

Tạp văn tựa như một “mảnh đất mới màu mỡ” cho nhiều người thử sức Ngay cả những người không thuộc ngành văn chương như: nhà sử học Cao Huy Thuần, nhà khảo cổ học Nguyễn Thị Hậu, họa sỹ Phan Cẩm Thượng, nhạc sỹ Dương Thụ, đạo diễn điện ảnh Việt Linh đều là những cây bút tạp văn rất thú

vị Tuy nhiên, tạp văn là thể văn dễ viết nhưng khó hay Họa sỹ, nhà văn Đỗ

Phấn đã có lần tâm sự: “ Viết mấy chục năm mới nghiệm thấy, sa vào cái thể văn

ngăn ngắn be bé tưởng không đâu vào đâu ấy hóa ra cần phải có một nội lực chữ nghĩa kinh người thì may ra mới viết được gọi là tàm tạm” Vì vậy, để

khẳng định mình ở thể loại tạp văn, các nhà văn đã phải lao động rất nghiêm túc

và không ngừng nghỉ

Với tốc độ phát triển nở rộ cả về số lượng tác phẩm, số lượng người đọc,

số lượng người sáng tác, chứng tỏ tạp văn đã chiếm một vai trò quan trọng trong đời sống văn học đương đại Mảnh đất tạp văn có lẽ chính là nơi lưu giữ những giá trị tinh thần để nuôi dưỡng tâm hồn, xúc cảm con người trong cuộc sống hiện đại

1.2 Nhà văn Phan Thị Vàng Anh

1.2.1 Vài nét về tiểu sử

Phan Thị Vàng Anh sinh năm 1968, là con gái của nhà thơ Chế Lan Viên

và nhà văn Vũ Thị Thường Tốt nghiệp Đại học Y Khoa, trở thành bác sĩ đa khoa, song Phan Thị Vàng Anh lại chọn cho mình con đường văn chương Một tài năng trẻ, một cây bút nhà nòi sớm định hình ngay từ tập truyện đầu tay, Phan Thị Vàng Anh đã và đang trở thành cây bút sáng giá của văn học Việt Nam đương đại, góp phần tạo nên diện mạo mới cho văn chương từ sau 1986 Phan Thị Vàng Anh đến với văn học đầu tiên là làm thơ, viết nhiều và viết rất tự

nhiên Vàng Anh viết truyện in báo Khăn Quàng Đỏ Ngay sau khi tốt nghiệp

Đại học Y Khoa, Vàng Anh cho xuất bản tập truyện “Khi người ta trẻ” và tập truyện lập tức gây dư luận Cuốn này được tặng thưởng của Hội nhà văn Việt Nam năm 1994 Phan Thị Vàng Anh từng được đánh giá “là một cây bút truyện ngắn biến ảo, lúc trang nghiêm, lúc sắc ngọt, lúc đắm đuối Văn Phan Thị Vàng Anh là lối văn tung phá mang dấu ấn của kẻ trưởng thành ” “Vàng Anh có sự

tư duy chính xác tư duy của nàng nhanh như tia chớp, sắc như dao và nhọn hoắt như một cây kim ”

Chị là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1996; uỷ viên Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam, trưởng Ban công tác nhà văn nữ kiêm Trưởng ban Văn học Trẻ - Hội Nhà văn Việt Nam, hiện làm việc tại NXB Trẻ, chi nhánh phía Bắc Hiện chị đang sinh sống và công tác tại Thành phố Hồ Chí Minh

Trong suốt quá trình lao động, cống hiến cho văn học nghệ thuật, chị đã nhận được nhiều giải thưởng cao quý như: Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam

cho tập truyện "Khi người ta trẻ" năm 1993, giải nhất truyện rất ngắn của tạp chí Thế giới cho tác phẩm "Hoa muộn" mới 1995, giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội

năm 2007

1.2.2 Hành trình sáng tác và quan niệm thẩm mĩ

Phan Thị Vàng Anh là một cây bút nữ trẻ tài năng của Văn học Việt Nam đương đại được đánh giá cao ngay từ khi mới xuất hiện Cho đến nay, dù số lượng tác phẩm xuất bản không nhiều nhưng cái tên Phan Thị Vàng Anh vẫn gây ấn tượng Chị được xem là thành quả của văn học giai đoạn sau năm 1975 Đặt những tác phẩm của Phan Thị Vàng Anh trong dòng chảy văn xuôi thời kì đổi mới sẽ thấy được những nét riêng biệt mà nhà văn đã đóng góp cho văn học

1.2.2.1 Hành trình sáng tác

So với các nhà văn khác, Phan Thị Vàng Anh có xuất phát điểm nhiều lợi thế hơn, đó là chị được sinh ra trong gia đình có truyền thống văn chương nghệ

thuật: Vàng Anh là con gái của nhà thơ Chế Lan Viên và nhà văn Vũ Thị Thường Vì thế, ngay từ nhỏ đã được sống trong bầu không khí văn chương của gia đình và chịu ảnh hưởng, hấp thu những tinh hoa của môi trường đó Khi trưởng thành, dù đã chọn con đường Y học (chị học và tốt nghiệp Đại học Y khoa), nhưng duyên nợ văn chương vẫn đeo đuổi Vàng Anh như một cái nghiệp

Và khi Phan Thị Vàng Anh cầm bút sáng tác, thì ngay từ những truyện ngắn đầu tiên đã thu hút sự chú ý của đông đảo độc giả và giới nghiên cứu phê bình

Phan Thị Vàng Anh thử nghiệm đầu tiên với thể loại truyện ngắn Ngay từ tác phẩm đầu tay chị đã gặt hái được thành công Nhiều người đã khẳng định

đây là một cây bút xuất sắc của văn xuôi đương đại.Tập truyện ngắn Khi người

ta trẻ (1993) vừa ra mắt đã đã được nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt

Nam Hai năm sau đó (1995), Phan Thị Vàng Anh cho ra mắt tập truyện ngắn

Hội chợ Khi tập truyện ngắn này được xuất bản đã góp phần khẳng định thêm

tài năng của Vàng Anh ở thể loại không phải là mới mẻ này Trong khoảng thời gian hơn 10 năm sáng tác, Phan Thị Vàng Anh đã có hơn 45 truyện ngắn Ngoài hai tập truyện đầu tay là “ Khi người ta trẻ” (1993) và “Hội chợ” (1995), nhiều truyện ngắn của Vàng Anh được tập hợp lại trong tập “Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh” (xuất bản năm 1999)

Tập “Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh” khi tái bản lần thứ nhất có 45 truyện (được tập hợp từ những truyện được viết từ trước trong những năm đầu 1990) Khi đọc tập truyện này, người đọc sẽ có cái nhìn bao quát nhất về những truyện ngắn đã có của Phan Thị Vàng Anh Mỗi câu chuyện là những lát cắt ngẫu nhiên và tươi mới từ cuộc sống Tác giả luôn có cách kể rất giản lược, tập trung vào những chi tiết đắt có sức chứa lớn về nội dung tư tưởng Những trạng thái tâm lí của nhân vật được vẽ bằng những đường nét tỉnh táo, đôi khi giễu cợt khiến người đọc cảm thấy đau đớn vì quá xác thực Nhân vật chính trong các truyện ngắn của Vàng Anh thường là những người trẻ mang tâm trạng vừa hồn nhiên, vừa bất an, hoang mang trước cuộc sống hiện đại Nguyễn Khải đã từng

so sánh Phan Thị Vàng Anh với Nguyễn Huy Thiệp – một cây bút truyện ngắn

nổi tiếng và gọi nữ nhà văn là “Nguyễn Huy Thiệp mặc váy”

Sau truyện ngắn, Phan Thị Vàng Anh thử sức với thể loại tản văn, tạp văn Trong khoảng thời gian từ 2002 đến 2016, Phan Thị Vàng Anh xuất bản 3

tập tạp văn, tản văn: Nhân trường hợp chị thỏ bông, Tạp văn Phan Thị Vàng

Anh, và Ghi chép nhỏ của người cưỡi ngựa

Từ năm 2002, Phan Thị Vàng Anh tham gia cộng tác cho một số báo như: Thể thao Văn hóa, Đại biểu Nhân dân, Tuổi trẻ, Tia sáng, Thời báo Kinh tế Sài Gòn…Những bài viết hay ý kiến bình luận của nhà văn trên những trang báo này khiến người đọc thích thú vì cách phân tích sắc sảo, hài hước và sự hiểu biết sâu sắc về văn hóa xã hội Phan Thị Vàng Anh qua những bài tản văn được đăng trong mục “Tôi nghe, đọc, thấy” của báo Thể thao Văn hóa liên tục các năm

2002, 2003, 2004 và đặc biệt là cuốn “Nhân trường hợp chị thỏ bông” (lấy bút danh Thảo Hảo) khi vừa xuất bản đã gây xôn xao dư luận Tạp văn Phan Thị Vàng Anh luôn đem đến những phát hiện mới lạ, luôn dẫn dắt người đọc đi theo một lối rẽ bất ngờ, thú vị Khi xuất bản tuyển tập 70 bài viết (từ báo) trong “Tạp văn Phan Thị Vàng Anh” độc giả lại một lần nữa được thưởng thức những trang viết đầy ắp tư duy và sự thông minh, sáng suốt, trí tuệ của một người đọc rộng, hiểu nhiều, biết tư duy độc lập và lí giải vấn đề theo hướng riêng: vừa khúc chiết, vừa bất ngờ, hài hước Có thể nói mỗi một bài viết của Phan Thị Vàng Anh đều có khả năng làm người đọc say mê, thích thú bởi tài lập luận, dẫn dắt vấn đề và cách sử dụng từ ngữ rất tự nhiên, thoải mái mà vẫn tinh tế, khôn khéo của một người am tường và làm chủ được chữ nghĩa

Phan Thi Vàng Anh xuất hiện và nổi tiếng ở lĩnh vực văn xuôi Tuy nhiên

đó là sự bắt đầu có ý thức, còn thực tế nếu xét về sáng tác đầu tiên thì bài thơ nổi tiếng “Mèo con đi học” mới là sản phẩm có từ thời thơ ấu Bài thơ đã được tổ chức Liên hợp quốc về văn hóa, khoa học giáo dục UNESSCO trao giải thưởng

Quan trọng hơn bài “Mèo con đi học” có 4 câu, từ ngữ ngộ nghĩnh, với thể loại lục bát quen thuộc, giản dị trở thành kí ức tuổi thơ của mỗi học trò Ai cũng nhớ, cũng biết bài thơ này, nhưng ít ai biết tác giả của nó khi sáng tác chỉ là cô bé 8,9 tuổi chơi trò chữ nghĩa chứ vẫn chưa hiểu thơ là gì

Phải rất lâu sau đó, Phan Thị Vàng Anh mới có duyên hội ngộ với thơ Lúc này đương nhiên là chị đã có ý thức và cảm nhận về thơ sâu sắc.Tập thơ

“Gửi VB” năm 2006 ra đời nhắc mọi người về khả năng thơ đặc biệt của Phan Thị Vàng Anh Nữ nhà văn lại một lần nữa thu hút được sự quan tâm của độc giả và giới nghiên cứu, phê bình Tập thơ “Gửi VB” được Hội nhà văn Việt

Nam trao giải thưởng thơ năm 2007 Tập thơ “Gửi VB” được các nhà phê bình

đánh giá là tập thơ của những cảm xúc, ý nghĩ về đời thường, nhưng giản dị mà tinh tế Trong tập thơ, tác giả sử dụng một giọng điệu đặc biệt, tưởng như lạnh lùng, dửng dưng mà chất chứa đầy nỗi niềm, tâm tư khó lí giải hết Một trong

những điểm nổi bật của tập thơ là cách mô tả và “phát hiện lại” những trạng thái

cảm xúc của đời sống một cách tinh nhạy Tác giả đôi khi đưa ra một chi tiết nhỏ, hay một hình ảnh đơn giản nhưng hiện thực lại được tái hiện sinh động, chân thực đến mức ngạc nhiên Phan Thị Vàng Anh dường như đã kế thừa được phần nào từ sự sắc sảo, trí tuệ của cha mình – nhà thơ Chế Lan Viên Nhưng nét khác biệt là Vàng Anh thiên về sự nhẹ nhàng, khơi gợi cảm xúc bằng việc chọn lọc và đưa ra các chi tiết tinh tế, đơn giản mà sống động Phan Thị Vàng Anh đã chọn cho mình cách làm thơ như ghi nhật kí của những con người thời hiện đại Thông qua những truyện tưởng như vụn vặt, nhỏ bé, quen thuộc vẫn diễn ra hàng ngày ấy, nhà thơ đã phát hiện ra những mối liên hệ, những điều sâu kín, có

ý nghĩa với mình, với cuộc đời

Tóm lại, hành trình văn chương của Phan Thị Vàng Anh xuất phát rất tự nhiên và tất yếu từ chính gia đình mình Tuy nhiên, đi trên hành trình văn chương và gặt hái được những thành công là nhờ chính tài năng, sự nỗ lực không ngừng và sự nghiêm túc trong hoạt động nghệ thuật của nhà văn Gia

đình và sự nổi tiếng của cha mẹ là chỗ dựa nhưng cũng là áp lực nếu nhà văn coi sáng tạo văn chương là sự lựa chọn hay vận mệnh của mình Sự nổi tiếng của cha mẹ có thể là điều kiện thuận lợi cho truyền thông, cho sự quảng bá tên tuổi

và dễ làm công chúng quan tâm, chú ý ngay khi xuất hiện; nhưng cũng sẽ khiến mọi người đối chiếu, so sánh và khắt khe hơn khi đánh giá Phan Thị Vàng Anh

đã tìm kiếm cho mình một lối đi riêng, độc lập thể hiện cái tôi cá nhân, không phụ thuộc vào số đông hay người khác Vàng Anh cũng không tự tạo áp lực cho mình, không cố tình chứng minh hay tuyên bố gì qua tác phẩm Coi văn chương như một cuộc dạo chơi, vừa tuân thủ “luật chơi”, vừa tự thưởng thức sự trải nghiệm thú vị với trò chơi, nên ở Phan Thị Vàng Anh không có tư thế nhập cuộc hay dấn thân quyết liệt như các cây bút trẻ khác Có lẽ đó cũng là lí do nữ nhà văn không viết nhiều và tập trung vào sáng tác Có khi tác giả im ắng một thời gian, có khi bất ngờ xuất hiện với một dáng vẻ mới, một thể văn mới Trong bối cảnh sôi nổi của văn học đương đại, Phan Thị Vàng Anh nổi lên như một “cơn gió lạ”, không trùng với bất kì tên tuổi nào Cho đến thời điểm hiện nay, vẫn chưa thể khẳng định hay tổng kết về sự nghiệp văn chương của Phan Thị Vàng Anh Phía trước nhà văn vẫn còn là một chặng đường dài, với tài năng ấy, với niềm đam mê văn chương ấy người đọc có quyền hy vọng vào những điểm đến

xa hơn Tuy nhiên, căn cứ vào những thành quả đã có, có thể khảng định Phan Thị Vàng Anh là một trong những tác giả tiêu biểu có nhiều đóng góp tích cực cho văn học nước nhà thời kỳ đổi mới

1.2.2.2 Quan niệm nghệ thuật

Mỗi một nhà văn khi đến với nghề viết hay trong quá trình sáng tạo nghệ thuật cũng đều trăn trở để tìm cách làm cho tác phẩm văn chương của mình hấp dẫn và mang đậm dấu ấn sáng tạo độc đáo của cá nhân Trong mỗi giai đoạn phát triển của văn học, không chỉ nhu cầu của người đọc mà chính sự nỗ lực sáng tạo và khát vọng đổi mới của những người viết đã làm nên sự thay đổi cho đời sống văn chương Văn học Việt Nam giai đoạn sau 1975 đứng trước yêu cầu

đổi mới cho phù hợp với tình hình mới Sau những nỗ lực của những người đi tiên phong đầy tâm huyết, tài năng như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Khải, Phạm Thị Hoài, Lê Lựu, Bảo Ninh,…là sự xuất hiện của rất đông những cây bút trẻ trung Họ là những người của thế hệ mới, không phải trải qua thời kì chiến tranh bi hùng với rất nhiều đau thương, mất mát như thế hệ cha anh

đi trước Quan niệm của họ về cuộc sống, về văn chương - nghệ thuật rất khác

so với thế hệ trước Phan Thị Vàng Anh là một cây bút đại diện của thế hệ mới cùng thời với những tên tuổi được dư luận chú ý như: Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Xuân Hà, Trần Thanh Hà, Lưu Minh Sơn…Cái mới ở đây không chỉ căn cứ vào tuổi tác mà chủ yếu ở quan niệm sáng tác và những biểu hiện mới khá nhất quán trong tác phẩm Đầu tiên là cách tiếp cận hiện thực và phát hiện vấn đề mới của hiện thực cuộc sống Phan Thị Vàng Anh không có những tuyên bố nhưng nhà văn đã ý thức về sự khác biệt của thế hệ mình Sự khác biệt đó thể hiện ở cách nhìn nhận hiện thực và các vấn đề của cuộc sống khác với thế hệ đi trước Đối với họ, những chuyện tưởng như “vớ vẩn”, “tầm phào” lại là những chuyện

họ chú ý quan tâm, những vấn đề bị coi là “nông cạn, bồng bột” thì họ lại sống chết thực hiện nó Phan Thị Vàng Anh dường như không cố ý tìm đến những xung đột hay các vấn đề quan trọng được xã hội quan tâm; nhà văn thường chú ý những chi tiết lạ, mới nảy sinh trong cuộc sống và trong ý thức của thế hệ mới

mà chưa ai quan tâm cắt nghĩa hoặc chỉ nhìn nhận nó một chiều Cách lựa chọn

đề tài hay việc chú ý khai thác các chi tiết có vẻ ngẫu nhiên đời thường để xây dựng nên tác phẩm của Vàng Anh khác lạ với nhiều người Nó không đối lập hay cự tuyệt với cách khai thác đề tài này hay cách viết của những người đi trước, nhưng nó khẳng định thái độ của một thế hệ đã khác trước Đó là cách tiếp cận đầy bản lĩnh của Phan Thị Vàng Anh cũng như của những người trẻ, chấp nhận cả những thử thách hoặc sự phán xét của số đông Việc lấy cái tiểu tiết để khái quát lên đại cục phụ thuộc vào khả năng quan sát và sự phân tích sắc sảo của người viết Về cơ bản, Phan Thị Vàng Anh đã làm được điều này vì

những tác phẩm của nhà văn luôn gợi mở về một vấn đề mới từ cuộc sống và làm người đọc phải suy nghĩ, trăn trở

Phan Thị Vàng Anh luôn chú ý đến hành vi ứng xử hoặc biểu hiện của nhân vật và thông qua đó là sự nhận thức về cuộc sống Quan niệm về con người của nữ nhà văn không giống với các nhà văn đi trước: Giai đoạn văn học trước

1975 chú ý khai thác con người với những phẩm chất ưu tú, với tư cách đại diện cho cộng đồng, cho dân tộc Giai đoạn văn học sau 1975 như một sự bù trừ cho văn học thời kì trước, các nhà văn quan tâm đến con người đời thường, con người cá nhân bình dị Phan Thị Vàng Anh chịu sự cộng hưởng chung của bối cảnh thời đại, nhưng nhà văn không tập trung cho vấn đề đạo lý hay sự nhận thức Nhân vật của Phan Thị Vàng Anh không đem đến những xung đột tư tưởng hay nhận thức về những nghịch lý cuộc sống Nhân vật của Vàng Anh xuất hiện ngẫu nhiên, nói về một chuyện gì đó cũng rất ngẫu nhiên nhưng đó lại

là sự hiện diện tự nhiên của cuộc sống Các nhân vật của Phan Thị Vàng Anh cũng không đại diện cho một tầng lớp hay tư tưởng, họ chỉ mang đến một điều

gì đó rất tiểu tiết nhưng có thực trong cuộc sống Nhà văn luôn chọn cách đi bên

lề để quan sát, chứng kiến những điều tưởng như chỉ bên lề cuộc sống: chuyện

về một nỗi buồn vớ vẩn không lý giả được, chuyện về nỗi cô đơn ngay khi đang

ở giữa chốn đông người… Cách đặt vấn đề cố ý không nghiêm túc ấy lại đem đến rất nhiều suy nghĩ về con người trong cuộc sống hiện đại Phan Thị Vàng Anh là nhà văn có biệt tài về quan sát và quan tâm đến con người qua những ứng xử đời thường Trong tác phẩm, các chi tiết như giọng nói, cách đưa tay, hay nụ cười, ánh mắt của nhân vật được môt tả ở trạng thái tự nhiên mà bản chất Con người đời thường trong quan niệm văn chương của Vàng Anh chính là

sự tồn tại tự nhiên của hiện thực cuộc sống Tác phẩm của Phan Thị Vàng Anh không mang đến nỗi bi quan, tuyệt vọng về cuộc sống, cũng không làm người đọc phải phẫn nộ hay lạc quan tin tưởng, nhưng có khả năng dẫn dắt đến những vấn đề rất mới trong cái quen thuộc thường nhật Ngòi bút của Phan Thị Vàng Anh không thuộc dạng khai thác về kinh nghiệm sống, hay vốn sống mà nhà văn

chỉ muốn nêu lên những cảm giác hay một trạng thái rất mới mà mình ngẫu nhiên phát hiện, cũng không quan trọng nó là tiểu tiết hay vụn vặt, nặng nhẹ Khả năng phát hiện và khả năng cảm nhận về những đổi thay tinh tế đang diễn

ra hàng ngày trong cuộc sống, trong nhận thức và xúc cảm của con người, theo Phan Thị Vàng Anh là điều quan trọng nhất Có lẽ, nữ nhà văn coi đó là minh chứng rõ nhất để thấy rằng con người đang sống, đang tồn tại Nhà văn ít nói về những diều đã kết luận, ít quan tâm đến những sự việc của quá khứ; nhà văn nhạy bén với những chuyển động tinh vi của cuộc sống Đây là nét riêng làm nên sự độc đáo, trẻ trung cho phong cách viết của Phan Thị Vàng Anh

Vì đặt vấn đề trong diễn biến, trong trạng thái chuyển động nhiều chiều, nên Phan Thị Vàng Anh ít khi đi sâu tới cùng số phận nhân vật, không khẳng định hay áp đặt tư tưởng, tính cách cho nhân vật Nhà văn chỉ để nhân vật thông qua một hành động hay một cách ứng xử ngẫu nhiên nào đó mang đến một hình ảnh thực của cuộc sống đương đại Phan Thị Vàng Anh thường đi sâu vào một trạng thái tâm lý hay một góc tâm trạng, tinh thần nào đó của nhân vật Đằng sau những phát hiện mới tưởng như mỉa mai, giễu cợt là những cảm xúc yêu thương

và đau đớn chân thực về cuộc đời

Đạo diễn Lê Hoàng đã từng nhận xét: “Là một nữ nhà văn nổi tiếng nhưng số tác phẩm của Vàng Anh không nhiều Chỉ những ai gần gũi mới biết con trai chế tạo ngọc trai vất vả như thế nào, làm và kiên trì thế nào thì Vàng Anh viết chữ cũng như thế Có cảm giác nàng cầm bút, bò trước tờ giấy, viết loạt câu sau đó lùi ra ngắm nghía rồi xông vào viết câu sau Cho nên tác phẩm của Vàng Anh, theo tôi, là loại tác phẩm duy nhất trên đời khiến cả người sáng tác lẫn người đọc đều kiệt sức Vàng Anh không nên làm nhà văn mà nên làm thợ kim hoàn Nàng chạm trổ, đánh bóng, mài giũa và đục đẽo trên từng trang giấy như một nghệ nhân già khó tính, cáu gắt, khinh người, khiến người ta nể

nhưng người ta tránh xa.” (Vàng Anh – Báo Nhân dân số ra ngày 25/11/ 2013)