phân tâm học và văn học

Học thuyết phân tâm học biểu hiện ra cũnggần giống như vậy: một bộ máy khái niệm để tạo dựng lại tâm lý chiều sâu, và các mô hình giải mã.Nếu như thực thể văn bản và bộ công cụ lý thuyết

“Các nhà thơ và các nhà tiểu thuyết là những đồng minh quý báu của chúng ta, và các bằng chứng của họ phải được đánh giá thật cao, bởi lẽ giữa lưng chừng thinh không họ biết được nhiều điều mà túi khôn học đường của chúng ta còn chưa dám mơ tới Về kiến thức tâm lý, họ là bậc thầy của chúng ta, những kẻ tầm thường, bởi họ đã đắm mình trong những mạch nguồn nơi chúng ta còn chưa đưa khoa học lại gần được” (S.FREUD, DRG, 127)

I Đọc từ khi có phân tâm học

Phân tâm học tính đến nay đã được ba phần tư thế kỷ, tức là đã lâu hơn môn vật lý về thuyết tương đốicủa Einstein một vài năm Người ta có quyền tin rằng với tất cả mọi người tính chất phong phú, giàusức sinh sôi của các giả thuyết phân tâm học là không thể bác bỏ, rằng ngày nay không còn có ai tráchmóc cái bà già ấy là đã mặc những bộ đồ lót hấp dẫn để khêu gợi những kẻ mất hướng trong một xãhội Thanh giáo nghiêm cách

Dù người ta có vui vẻ chấp nhận phân tâm học hay không, thì Freud đã bắt nhân loại phải gánh chịu

điều mà trong Một khó khăn của phân tâm học(1917, EPA) ông gọi là “vết thương thứ ba của lòng tự

ái” của con người Copernic đã buộc con người phải thừa nhận rằng hành tinh nhỏ bé của nó không còn

là trung tâm của thế giới nữa, còn với Darwin, con người chỉ còn là một động vật may mắn hơn nhữngđộng vật khác chứ không phải là một tạo vật có nguồn gốc thần thánh; bản thân Freud đã chứng minhrằng “cái tôi không phải là chủ nhân trong chính ngôi nhà của nó” (146) Sức mạnh của những xungnăng khoái lạc trong ta lớn đến mức ta không thể tính đến chuyện thuần hóa chúng hoàn toàn, vàchẳng hơn gì ý chí, trí năng của ta cũng không giữ vai trò thống trị, bởi vì một bộ phận đáng kể nhữnghoạt động tinh thần của con người thoát khỏi sự canh chừng của ý thức Bị tước mất vị trí cao siêutrong vũ trụ và trong sinh quyển, chúng ta cũng bị mất luôn cả địa vị ấy trong lĩnh vực tâm lý mà mớiđây còn tạo ra niềm vinh quang và nguồn an ủi của chúng ta: một cái gì đó trong ta nghĩ suy và điềukhiển những hành động và tư tưởng của chúng ta mà chính ta cũng không biết được là có những hiện

tượng ấy xảy ra Việc con người cảm thấy bị xúc phạm trong niềm kiêu hãnh của nó – trong thói tự

si của nó – cũng không phải là điều quan trọng nhất trong vụ việc này, anh ta từng thấy những chuyện khác Cần phải chiến thắng bao nhiêu những chống đối, của truyền thống và của tôn giáo, để thúc đẩy

vết thương ấy mau liền sẹo

Nỗ lực của Freud ở đây và hiệu quả sự khám phá của ông là không tính xuể Phong trào phân tâm họcngay từ đầu đã kinh nghiệm rằng việc thâm nhập những bí mật của người bị tâm thần phân liệt còn dễdàng hơn là gạt bỏ những định kiến dương dương đắc thắng của các bè nhóm khoa học và thời lưu

Những kiểm duyệt của hệ tư tưởng có hiệu quả hơn và ngoan cố hơn sựdồn nén ở bên trong mỗi cá

nhân Những áp lực của gia đình, trường học, tôn giáo, thể chế, sức nặng của xã hội được tổ chứcthành chế độ kinh tế, trọng lượng của một thứ triết học mơ hồ mà người ta đặt tên là “kinh nghiệm”,hay ảnh hưởng của lương tri hợp lý và duy lý, nhưng không bao giờ lý luận; với tất cả những điều đó,chúng ta vừa là nạn nhân vừa là kẻ hưởng lợi, chúng ta là những kẻ mù quáng vì ta thỏa mãn và lànhững kẻ lợi dụng vì ta bị mù quáng Tất cả điều đó ẩn trú trong chúng ta, trong tư tưởng của chúng ta,trong ngôn từ của chúng ta

Và đây là vế thứ hai của nhị thức (phân tâm học và văn học – ĐLT) của chúng ta: văn học Chính quavăn học mà ta thức nhận được tính người của ta, nó suy nghĩ, nói năng Bởi lẽ, ngôn ngữ được rèn giũatrong các quan hệ thường ngày với cha mẹ và bạn bè chỉ để hành động: hỏi, trả lời, để mà sống Đạithể là, chỉ nhờ vào một cái gì đó như văn học (dù là văn học truyền miệng trong những kỷ nguyên vànhững nền văn minh không chữ viết) mà con người tự vấn về bản thân mình, về số phận vũ trụ của

mình, lịch sử của mình, hoạt động xã hội và tinh thần của mình Những quan niệm “cao quý” của conngười, cái nhìn thế giới của anh ta được củng cố qua tiếp xúc với các truyền thuyết – những cái cầnphải đọc -, rồi những huyền thoại tôn giáo, những sử thi thế tục, những chuyện kể gương mẫu, truyện

cổ tích, kịch, tiểu thuyết, những chuyện tâm tình xúc động, bằng văn xuôi hay văn vần Ngôn từ thôngtri cho chúng ta, chữ viết hình thành nên chúng ta Và chữ viết biến đổi chúng ta một cách thiết yếu,

bởi lẽ cái gì đã được viết ra đều đến với chúng ta từ nơi khác, xa hoặc gần trong sự vắng mặt và từ một thời gian khác, xưa kia hay vừa mới đây: không bao giờ là ở đâyvà bây giờ, ở đó nói đã là đủ.

Nhưng văn học, cũng là một cái gì khác hơn cái xác được ướp ít hay nhiều của những tư tưởng có sẵn,những tư tưởng này hình thành ở ngoài bối cảnh trực tiếp, nơi mỗi người đang vật lộn: văn học khôngchỉ là một tổng thể những diễn ngôn được ghi nhận trước chúng ta và xa chúng ta, mà còn là một diễnngôn đặc biệt Từ lâu rồi người ta đã bảo và đã tin rằng nó “hữu ích và dễ chịu”; hữu ích là do nó mangtới sự khoái lạc, dễ chịu là bởi nó vẫn cứ không dùng được để sống Diễn ngôn văn học là loại diễnngôn chênh vênh về hiện thực Đấy là cái đẹp của nó, là bi kịch của nó, và là vận may kỳ diệu của nó.Hiểu được rằng những tác phẩm tạo thành văn học dần dần lắng đọng lại để tạo nên một lĩnh vực rắnchắn và mặc cho bụi bặm bay lên trước ngọn gió của cái không cốt yếu, rồi thì dòng cát chảy xuôi sườndốc của cái thực dụng – cái mà người ta gọi là tiếng nói thông thường và văn giáo huấn – tìm ra đượcnhững lý do khiến các tác phẩm này vượt qua tác giả của chúng, thời đại của chúng, khu vực ngôn ngữcủa chúng, điều này cũng không được hoàn thành trong ngày một ngày hai Cũng như việc thừa nhậnphân tâm học, và cũng một phần nhờ văn học, việc thẩm định tính độc đáo của văn học đã thật giannan Ở đây chúng ta hãy đành lòng nói rằng cần phải chấp nhận ý tưởng về một hành

ngôn khác không chỉ nói không chính xác và cũng không đích thực cái điều mà hình như nó nói Cũng

giống như tâm thần không phải là một khối thuần nhất giản đơn với những tầng lớp và những sự phânphối các năng lực, lối viết của những tác phẩm lớn không thể được coi là sự chuyển tải một thông điệpmang một nghĩa hiển nhiên duy nhất Những từ ngữ thường ngày được tập hợp lại theo một cung cáchnào đó sẽ có được quyền năng gợi ra cái không thấy trước, cái chưa từng biết, và các nhà văn là nhữngngười trong khi viết là họ đang nói song chẳng ngờ rằng mình nói về những cái mà theo nghĩa đen “họkhông hề biết” Bài thơ biết nhiều hơn nhà thơ

Nếu ý nghĩa là dư thừa trên văn bản, thì ở đâu đó có một sự thiếu vắng ý thức Hành động văn học chỉ

lo tàng trữ trong nó một phần của cái vô ý thức hoặc của cái vô thức Nhiệm vụ mà phê bình văn họctrong mọi thời đại đã tự xác định cho mình là phát hiện ra cái thiếu vắng hoặc dư thừa đó Tóm lại, vìvăn học mang trong lòng nó cái không – ý thức và phân tâm học thì mang lại một lý thuyết về cái thoátkhỏi ý thức, nên người ta dễ dàng đi đến chỗ ghép chúng lại, thậm chí nhập chúng vào một cục Tổngthể các tác phẩm văn học cung cấp một điểm nhìn về hiện thực của con người, về môi trường trong đócon người tồn tại cũng như về cách thức con người nắm bắt môi trường ấy đồng thời nắm bắt nhữngquan hệ mà nó duy trì với môi trường ấy Tổng thể này là một loạt những diễn ngôn và một quan niệm

về thế giới: nối liền một mạch những văn bản và văn hóa Học thuyết phân tâm học biểu hiện ra cũnggần giống như vậy: một bộ máy khái niệm để tạo dựng lại tâm lý chiều sâu, và các mô hình giải mã.Nếu như thực thể văn bản và bộ công cụ lý thuyết thuộc về những phạm trù khác nhau của hiện thực(một vật liệu đối với những dụng cụ thăm dò), thì không được quên rằng cái nhìn thế giới của vănchương và sự dò tìm ra những tác động của vô thức, cùng hoạt động theo một cách thức: đó là hai kiểu

diễn dịch, hai kiểu đọc, ta hãy gọi là những cách đọc Văn học và phân tâm học “đọc” con người trong

nghiệm sinh thường nhật cũng như trong số phận lịch sử của nó Sâu hơn nữa, chúng giống nhau ở chỗ

chúng cùng loại trừ mọi siêu ngôn ngữ: không có sự khác biệt giữa diễn ngôn đề cập đến chúng và

những diễn ngôn hợp thành chúng Ta biết rằng không bao giờ ta có thể thật sự tách ra khỏi cái mà ta

nói đến, ấy vậy mà người ta tự xác định cho mình mục tiêu đạt tới những sự thật khi nói về người đang nói.

Việc khám phá ra cái vô thức đặt lại vấn đề tri thức mà chúng ta có được về tâm lý con người, cái trithức mà chúng ta sống từng giây từng phút Cái đã được viết ra và còn viết nữa, cái mà tôi đọc đã đượclàm ra mà tôi không biết bởi những năng lượng phi thường (và hoang đường): cách đọc của tôi hômnay ra sao đây? Mặt khác, phân tâm học tiến hành trên hành ngôn, nhân tố của sự thật và sự tha hóatrong những quan hệ giữa các cá nhân với nhau và trong chính nội tâm của mỗi cá nhân: phân tâm họccho biết điều gì đây về cái vùng hoạt động ưu tiên của hành ngôn, nó chính là tổng thể của văn học, ở

đó hiện thực thầm kín của cá nhân thể hiện rõ hơn bất cứ nơi nào khác? Đấy là những câu hỏi có vẻ

thực Như vậy, mục tiêu của cuộc điều tra sẽ là mục tiêu sau đây: mô tả những nguyên lý và toàn bộ những phương tiện mà phân tâm học cung cấp cho chúng ta để giúp chúng ta đọc văn học tốt hơn.

Vậy là chúng ta sẽ phải khám phá, không chỉ trong sự đa dạng, mà cả trong lịch sử của chúng, những

xu hướng khác nhau của cái mà ta có thể đặt cho một cái tên chung “tiếp cận phân tâm học đối vớitrường văn học” Bởi lẽ, mỗi xu hướng đã rộ nở vào từng thời điểm khác nhau, với những thời vận khácnhau, những cường độ không như nhau

Sau khi những ý định thử nghiệm của Freud đã được trình bày theo trình tự xuất hiện của chúng, chúng

ta sẽ chuyển qua rà soát các bước đi và những kết quả mà những thử nghiệm đó đã mang lại cho đếnthời kỳ hiện nay Mục tiêu của chúng ta sẽ đạt tới nếu như, trong một sưu tập đụng chạm đến một côngchúng rộng lớn, tất cả những trí óc tò mò đều đã có được một quan niệm ít nhiều rõ ràng về nhữngphương thức can thiệp của cái nhìn phân tâm học trước vô số dạng vẻ dưới đó văn học hiện diện sốngđộng, tích cực cho một số người mà ta mong muốn không ngừng được mở rộng

Để kết luận, chúng ta hãy nêu lại công thức của Freud, trong đó không phải là không có chút hài hước:

“Công việc phân tích là tế nhị và khó chịu; người ta không thể sử dụng nó như sử dụng một chiếc kínhkẹp mũi mà người ta kẹp vào để đọc sách và bỏ ra khi bắt đầu đi tản bộ” (NCP.201)

Vậy thì chúng ta hãy đi tản bộ để tìm kiếm nếu không phải là cái kính kẹp mũi tốt nhất để đọc cho giỏi,

thì chí ít cũng một cái kính kẹp mũi tốt để đọc cho tốt hơn.

Freud say mê đủ loại văn chương: kẻ ngốn sách đồng thời là một độc giả tinh tế Văn hóa của ông là thứ văn hóa cách đây một trăm năm người ta dạy ở các trường trung học nước áo: cổ điển, nhưng đa dạng hơn, phổ quát hơn, hiện đại hơn thứ văn hóa tương tự ở Pháp Ví dụ, những tên tuổi trở đi trở lại nhiều nhất dưới ngòi bút của ông là các tác giả đã được thừa nhận vào năm 1870: Aristophane, Boccace, Cervantès, Diderot, Goethe, Hebbel, Heine, Hésiode, Hoffmann, Homère, Horace, Le Tasse, Milton, Molière, Rabelais, Schiller, Shakespeare, Sophocle, Swift; còn về các nhà văn đương thời: Dostoievsky, Flaubert, Anatole France, Ibsen, Kipling, Thomas Mann, Nietzsche [1] , Schopenhauer, Bernard Shaw, Mark Twain, Oscar Wide, Zola và Stefan Zweig Cái mà ông rút ra từ những sự đọc của

mình, trước hết đó là những định thức thành công thức đã in dấu vào trí nhớ của ông và giúp ông điểm xuyết vào văn bản của mình các trích dẫn theo thông lệ của lối viết văn hay thuộc thời đại ông Đặc biệt đó là một hiểu biết về những động cơ thúc đẩy con người hành động, trước tiên là bằng sự tiêm nhiễm ảnh hưởng (cái vốn liếng minh triết và kinh nghiệm mà chúng ta ai cũng thâu lượm được qua tiếp xúc với những tác phẩm tiêu biểu), sau đó là xuất phát từ sáng kiến riêng của mình để học tập các thiên tài đã đi trước ông, mà không biết, trên con đường của những khám phá lớn về tâm lý học Người

ta thường thấy ông tuyên bố xác tín của mình rằng những văn bản nổi tiếng bất hủ, có thể là những người dẫn đường như: “Và hóa ra là điều này những tiểu thuyết gia và những kẻ hiểu thấu trái tim con người đã nắm được từ lâu rồi những ấn tượng của giai đoạn non nớt đầu tiên của cuộc đời để lại những dấu vết không thể xóa được [ ] (MVP, 42)

Freud sửng sốt say mê trước khả năng tiên kiến phi thường của những trí óc ấy, họ vốn không cóphương tiện để phân tích, ông cảm kích vì các phán đoán, miêu tả và truyện kể của họ, nhưng khôngchoáng váng đến mức mù quáng: ngược lại, ông bị kích thích phải tìm hiểu Đấy là sức mạnh của

những nghiên cứu của ông, của những nỗ lực đểáp dụng phương pháp khoa học của ông, phương pháp

mà ông dần dà phát hiện ra, vào cái ẩn ngữ có thể nói là chính nó đã khải thị cho ông

1 “Áp dụng” phân tâm học?

Thuật ngữ áp dụng không nên hiểu một cách sai nghĩa Thường thì nó gợi ra rằng trong một lĩnh vực

nào đó người ta sử dụng các nguyên tắc và các phương tiện thăm dò thuộc một khu vực tri thức ở bênngoài lĩnh vực trên, tùy trường hợp được gọi là “khoa học cơ bản” hoặc “khoa học bổ trợ”

Cũng vậy, người ta sử dụng toán học cho tất cả các môn khoa học chính xác và kể cả (thống kê họcchẳng hạn) một vài khoa học nhân văn; hoặc giả người ta áp dụng hóa học bức xạ vào khảo cổ học, cổsinh học nhờ sử dụng các bon 14 để xác định niên đại của một dụng cụ bằng đá hay một bình gốm cổ.Nhưng, trong trường hợp chúng ta quan tâm, đó không phải là một kiểu tính toán hay một công cụ đo

đếm thuộc lĩnh vực định lượng, mà chính là một tấm lưới giải đoán nhằm giải mã những hiện tượng

thuộc về con người mà bề ngoài rất xa cách nhau (và trước hết cần phải chứng minh là chẳng phảichúng thật sự không đồng nhất) Tính độc đáo đầu tiên của lý thuyết về vô thức là đã chỉ ra rằng sựtách biệt giữa những thái độ và hành động khác nhau của con người chỉ ở bề mặt Một khi đã xác địnhđược là có sự tiếp nối giữa đứa trẻ và người lớn, “người nguyên thủy” và “người văn minh”, cái khácthường và cái thông thường, cái bệnh lý và cái bình thường, thì người ta sẽ thấy ngay lập tức chiếc hốsâu được lấp đầy, chiếc hố ngăn cách các sản phẩm như dấu hiệu tiền triệu, những chuyện kể huyễntưởng, những điều cấm kị của các cư dân Polynésie, cách tổ chức và hiệu lực của các trò chơi của bétrai hay bé gái Có một nền tảng chung – tức là cơ chế phức tạp của các xung năng, các phương thứccủa sự dồn nén, những mưu mẹo của ham muốn tình dục – cho những ứng xử lạ lùng và quen thuộccủa các loại cá nhân khác nhau, những lớp tuổi khác nhau, những tập thể người khác nhau mà người tagặp gỡ trên bề mặt hành tinh Một giấc mơ, một trò chơi, một nghi lễ, một hội kín, một huyền thoại,một truyền thuyết, một ngụ ngôn, một sử thi, một câu xướng trong trò chơi con trẻ, một tiểu thuyết,một trò đùa, ma thuật của một bài thơ, tất cả chỉ tạo nên những đối tượng nghiên cứu riêng biệt chonhững chuyên gia cứ tưởng rằng mình đang làm việc trên những chất liệu không đồng nhất Bắt đầu từthời điểm trong đó những hiện tượng người này ở một cấp độ nào đó được coi như là những hiện thựchóa của cùng một Vô thức (chữ viết hoa nhằm xác định rằng đây là nói về hệ thống chứ không phải vềmột cơ cấu cá nhân – đây không phải là dấu hiệu của sự thiêng hóa) thì việc cùng một người diễn dịchđảm trách điều này trở nên hợp thức áp dụng phân tâm học vào một lớp những đối tượng tâm thầnđặc biệt, đó chính là quan sát cách thức mà sự ham muốn biểu hiện ra qua chất liệu, bối cảnh, cơquan, thiết chế, dữ kiện văn hóa không thể phân hóa nhưng tuân theo cùng những quy luật

Từ “áp dụng” ở đây không mang cái nghĩa có thể xếp chồng lên những nghĩa mà nó nhận được ở nơikhác; đây không phải là trò chơi khắc xuất khắc nhập với một khoa học kế cận, càng không phải là lưuđầy phân tâm học đi bất kỳ nơi đâu: dù thuận tình hay miễn cưỡng, việc phân tích các quá trình vôthức có thiên hướng can thiệp ở bất cứ nơi nào có “trí tưởng tượng” hoạt động, có nghĩa là những xúcđộng, một tác phẩm hư cấu, thậm chí rộng hơn là một tác phẩm miêu tả và những hiệu quả tượngtrưng Sự phân tích này có thể tự coi là hiệu quả mỗi lần con người tự xét lại mình, và mỗi lần hoạt

động nhận thức của nó ra khỏi những định đề, khỏi vật lý học và kỹ thuật để quan tâm đến các cạnh

khía “cụ thể” của sinh tồn và của lịch sử, của xã hội và của cá nhân Nhà toán học, nhà thiên văn học,

nhà vật lý học, người kĩ sư bước ra khỏi chuyên môn của mình chỉ còn là, nếu ta dám nói như vậy,

những con người; Freud, chính ông, chiếc kính bất ly thân kẹp trên sống mũi, nhìn họ làm việc, nghiêncứu họ cả bên ngoài công việc và, chúng ta chớ quên điều này, ông cũng tự nhìn chính mình làm việc

và không hề rời mắt khỏi bản thân trong khi trí óc ông nghỉ ngơi hoặc lang thang đâu đó Chiếc kínhkẹp mũi, chẳng bao giờ có chuyện ông bỏ nó xuống, bởi lẽ ông cống hiến toàn bộ thời gian của mình

để giải mã cái văn bản của Nhân loại: tóm lại, ông không ngừng đọc! [2]

2 Một bài học đọc

Điều đáng lưu ý hơn nữa là mỗi khi đọc một cuốn sách ông không ngừng hành động như một nhà phântích: ông chăm chú lắng tai đối với điều nghe được trong văn bản viết Tuy nhiên sẽ là sai lầm khi tưởngtượng rằng ông đọc “giữa những dòng chữ”, chập chờn mơ mộng tới những gì mà điều đó gợi ra hoặclàm cho nhớ lại Không phải nhà tiên tri, cũng không phải người ôm đồm các ý tưởng – xin đọc vấn đề

này ở Sarah Kofman trong cuốn Tuổi thơ của nghệ thuật -, Freud là một nhà diễn giải, luôn luôn chú ý

đến từ, ngữ, đến câu, đến hành ngôn Người ta nói rằng ông thích trích dẫn (thậm chí thường trích dẫn

cả những định thức của chính mình): điều đó, vượt quá một thời thượng, chứng tỏ rằng ông coi

trọng chữ chứ không chỉ coi trọng “tinh thần” của những phát ngôn mà ông đề cập đến Ta sẽ trở lại

tính cách mẫu mực của thái độ ấy, lý do và những hậu quả của nó; tạm thời hãy nói rằng sự gắn bó

với bản viết đã giữ Freud khỏi rơi vào siêu hình học, khỏi sa vào một thứ chủ nghĩa thần bí không thể

đứng vững được về mặt lý thuyết Một Jung, chẳng hạn, đã không tuân thủ được tính nghiêm ngặt cẩntrọng ấy và, ngay từ trước Thế Chiến Một, đã cần phải cho Jung hiểu là Jung đã đi lạc vào một hình thứcmới của tâm lý học, hình thức này không xứng đáng mang danh hiệu phân tâm học

Về mặt đào tạo, người thầy thành Viên vừa là một bác sĩ vừa là một bác học, và ông thầy ấy bao giờ cũng từ chối không coi mình là một nhà triết học: trước tiên ngăn ông lại là những sự kiện, sau đó là những cơ cấu trong chừng mực chúng trình bày các sự kiện, tất cả các sự kiện và chỉ các sự kiện mà thôi Sự chú ý đến các chi tiết gắn liền với một cách làm khoa học quan tâm lắng nghe những lời nói chính xác của một người bệnh, thưởng thức diễn ngôn đích xác của nhà văn Bằng việc ngoại suy, người ta rơi xuống vực thẳm, trở thành người đoán mộng, nhà tiên tri, thầy bói làng Vở bi kịch Oedipe – Vua sẽ giống cái gì nếu như nó kết thúc bằng việc phát lộ sự loạn luân và một hình phạt nào đó với nhân vật chính? Điều quan trọng là Oedipe, sau khi nhận thấy mức độ nghiêm trọng của tội lỗi mình phạm phải - “một cách vô thức”, bởi lẽ lời phán truyền của thần linh không sáng sủa gì hơn một điềm triệu! – đã không đi đến tự vẫn hoặc tự cầm tù suốt đời: bằng chiếc trâm lấy trộm của Jocaste, anh ta

đã tự chọc thủng đôi mắt; để tự trừng phạt “ở cái nơi mà anh ta phạm tội”, tất nhiên, anh ta tự thiến nhưng một cách tượng trưng, bằng cách đảo ngược ngay chính hành vi của tội ác, bởi lẽ chính một cái

gì đó của người mẹ – người vợ sẽ đánh vào cái nơi sống còn nhất của anh ta, “đôi tròng mắt” và rõ ràng bằng đôi mắt đó anh ta đã thèm muốn nhan sắc phụ nữ của người mẹ – người vợ; như vậy Oedipe

đã trả cái giá đúng, là cái chết của lòng ham muốn, cốt để từ nay sống trong đau khổ và tang tóc, thay

vì – vả lại như có một khoảnh khắc anh ta đã mong làm như vậy – nhảy xuống biển, nơi anh sẽ được nếm trải ân sủng kép là gặp được mẹ và tìm được cái chết [3] … Ở đây Freud không đứng vào địa vị của

Pythie, người đã tiên đoán theo sự gợi ý của Apollon, ông đứng vào địa vị của người trợ lý của ông ta (những người Latinh sẽ nói làinterpres), của người trung gian môi giới, của người đứng giữa lời nói khó hiểu của thần linh và đôi tai của nhà tư vấn; ông đứng giữa những gì mà tác giả bi kịch tuyên bố theo nghĩa đen và những gì mà chúng ta được phép cảm nhận ở đó, khi xét đến cả những cấu trúc vô thức biểu hiện ở đó, những thôi thúc tình dục muốn mở ra ở đó một con đường bất chấp sự chống đối của kiểm duyệt.

Ý chúng tôi giờ đây không phải là thảo luận về giá trị của một cách giải mã, cũng như tính hợp phápcủa việc “áp đặt” cho một truyền thuyết được chuyển thành kịch thơ một cách đọc diễn giải theophong cách phân tích hơn là một sự chú giải các điều thần bí hoặc một sự chuyển thể mang tính ý thức

hệ Chúng tôi phải nhấn mạnh rằng đọc với chiếc kính kẹp mũi của Freud, đó là đọc trong một tác

phẩm văn học, với tư cách là hoạt động của một con người và là kết quả của hoạt động ấy, cái điều tác phẩm đó nói mà lại không để lộ điều nói bởi vì tác phẩm không biết điều đó, đọc được điều tác phẩm không nói qua cái điều tác phẩm chỉ ra và là do tác phẩm chỉ ra điều đó bằng diễn ngôn này chứ không

phải diễn ngôn khác Không có gì là vô cớ, cái gì cũng có ý nghĩa; và điều báo hiệu cho Freud, đó là

những chồi mầm của vô thức Văn bản chẳng hề biết cũng chẳng hề muốn song nó là một bản mật ước

có thể và phải được giải mã Tại sao? Trước hết, nhất định như vậy, là để giúp cho nhà phân tâm họclàm chủ được các phương pháp “diễn dịch” của mình (việc này chẳng mấy giống với công việc của mộtdịch giả theo nghĩa thông thường, như ta sẽ thấy sau này) và để bảo đảm những định đề lý thuyết củanhà phân tâm học bằng cách kiểm tra giá trị phổ biến của các phương pháp đó; điều lợi ích này là cóthực đối với sự hiểu biết mà con người có được về chính bản thân mình Nhưng trước hết, trong vấn đềliên quan đến chúng ta, để cho phân tâm học giúp cách đọc làm sáng tỏ một sự thật của diễn ngôn

văn học, trang bị cho lĩnh vực thẩm mỹ này một kích thước mới, làm vang lên một tiếng nói kháckhiến

cho văn học nói với chúng ta không chỉ về những người khác, mà còn về con người khác ở trong

Việc giải đoán dẫn đến một kiểu lợi ích hoàn toàn đặc biệt Vì đây là một công việc lao động, người tathích tự nhủ rằng việc đó sẽ được đền đáp Tính ra được trước hết là sự thỏa mãn hiểu biết (kể cả trong

ảo tưởng, phải thú thật điều này), cái niềm vui đã khám phá ra một bí mật, bất chấp những khó khăn

đã nhận biết được một nghĩa không chịu bày ra rõ ràng hiển nhiên: phân tâm học sẽ nhìn thấy ở đó

một tiếng vọng của những tò mò xa xưa của đứa trẻ đối với tất cả những gì mà trong sự im lặng của bố

mẹ và của cơ thể là có liên quan đến sự khác biệt của giới tính và của các thế hệ, đến sự huyền bí củasinh nở, đến những nguyên nhân của khoái lạc hoặc của các sự cấm đoán Niềm hoan hỉ, để không trởthành vô thức, cắm sâu gốc rễ của nó vào trong những ấn tượng lâu đời đã bị lãng quên, và chắc hẳn

là giao thoa với một niềm hoan hỉ khác còn khó nhìn thấy hơn nữa, những cái vô thức với nhau

Loại sản phẩm tưởng tượng, mà ở trung tâm của chúng sự ham muốn cho các cấu trúc của nó vận hành, không phải phong phú đến vô hạn, bởi các chủ đề của nó hạn chế ở những tổ chức cổ sơ (môi miệng, hậu môn, dương vật và những thế vật của chúng) và trong khuôn hình tam giác vừa đơn giản vừa phức tạp của Oedipe: vậy là người ta có thể tưởng tượng rằng vô thức của người đọc khai thác những thuận lợi được cung cấp để tránh né sự dồn nén, một mặt bằng cách nhận ra ở kẻ khác những ngón nghề, sự khéo léo giúp hắn lừa gạt được khớp mình tài hơn sự kiểm duyệt của chính hắn, một kiểu thông đồng, có thể như vậy, tại đó những màn kịch điển hình và những trao đổi với nhau Nguồn lạc thú thứ ba trong sự kéo dài của những lạc thú trước đó, một kiểu trạng thái chuyển di, nó dường như tự thiết lập khi quan hệ với một văn bản, thứ văn bản có khả năng gây ra những sự đồng nhất hóa, huy động những đầu tư cảm xúc mạnh mẽ, thực hiện một kiểu quyến rũ đối với cái tôi.

Sự say mê mà người ta cảm thấy đối với một cuốn sách, ít nhất là trong thời gian đọc, “thu hút mọinăng lực của tâm hồn”, như Pascal đã nói: điều đó gần như một hành vi yêu đương Dù cho người tacảm thấy điều đó một cách rõ rệt hay không, thì những mối liên hệ nảy sinh cho phép một hành động

trong hai nghĩa: vơ thức của riêng tơi biến đổi cái nhìn của tơi đối với cái tơi đang đọc và cái cuốn sáchphác ra trong bĩng tối mờ mờ nuơi dưỡng trong tơi những mộng mơ mang một màu sắc bất ngờ Tấtnhiên, đọc khơng phải là chữa bệnh; nhưng người ta cĩ thể nghĩ rằng, trong khi chữa bệnh nhà phântích mời gọi tơi và thầm lặng giúp tơi đọc cái văn bản mà lịng tin cậy của tơi viết ra trên ghế đivăng vàtặng cho cả hai chúng tơi.

3 Các sách và các bài viết của Freud

Freud đã giữ lại được rất nhiều từ những sách ơng đọc như một con người trung thực Ơng đã cảm thấynhững lạc thú của mọi người đọc, và cả những lạc thú của một độc giả am hiểu hơn, kẻ lắng nghetrong một cuốn sách cái vơ thức diễn lại những huyễn tưởng của nĩ và thẩm định cơng việc của nĩ),nhưng ngồi ra, khi đọc, ơng cịn thu lượm được những chỉ dẫn quý báu cho sự tìm kiếm của ơng, cũngnhư những bằng cớ chứng tỏ tính hữu hiệu và sự năng sản của các giả thuyết của ơng [4] Những ai cĩmột khái niệm về sự nghiệp của ơng đề biết rằng ơng đã viết về các nghệ sĩ, các nhà văn, những hiệntượng văn học, những tác phẩm đặc biệt Ngay bây giờ, chúng tơi cung cấp với sự chỉ dẫn của bản inbằng tiếng Pháp trong đĩ cĩ thể tìm đọc được tác phẩm sắp xếp theo trật tự thời gian, một danh sáchnhững cuốn sách hay những bài viết chính mà ơng đặc biệt dành cho những vấn đề này

1908 Sáng tạo văn học và giấc mơ tỉnh thức (một đầu đề hay hơn sẽ là: “Nhà thơ và trí tưởng tượng, trongEPA).

1913 Đề tài về ba chiếc rương (“Sự lựa chọn những chiếc rương,trong EPA).

1916 Một vài kiểu tính cách do phân tâm học phát hiện (trong EPA).

1917 Một kỷ niệm thời thơ ấu trong “Dichtung und Wahrheit” của Goethe (trong EPA).

1928 Dostọevsky và kẻ giết cha (bản dịch của J.B Pontalis - Lời tựa cho cuốn Anh em nhà Karamazov, Nxb Gallimard)

Trong một cuốn sách tự thuật, khi trình bày những khả năng của học thuyết của mình đối với cái màngày nay người ta gọi là những nghiên cứu liên ngành, tác giả tuyên bố: “Phần lớn những áp dụngphân tích này do những cơng trình của chính tơi mở đầu” (MVP, 79) Câu nĩi này cĩ một âm hưởngđặc biệt khi người ta giới hạn nĩ trong trường nghiên cứu văn học, bởi hiển nhiên rằng, trong lĩnh vực

này Freud đã mở đường cho mọi kiểu tiếp cận, từ nghiên cứu cảm xúc thẩm mỹ vàtính sáng tạo nghệ thuật đến việc đọc một văn bản duy nhất, thơng qua sự phân tích những thể loại, phân tích những mơtíp và phân tích những nhà văn.Chúng tơi sẽ xuất phát từ cơng trình của ơng mỗi khi chúng

tơi nghiên cứu sự phát triển của cơng trình ấy qua những người thường viện dẫn ơng, các nhà phân tíchhay các nhà phê bình văn học

Cịn cần phải cĩ vài nhận xét về cơng trình của một độc giả mẫu mực Nhận xét đầu tiên coi trọng sự quan tâm thường trực trong các bài viết cĩ tính chất lý thuyết và kĩ thuật của ơng luơn dựa vào các tên tuổi lớn và các tác phẩm lớn của nền văn học thế giới Trường hợp Oedipe đã được nghiên cứu suốt cuộc đời của Freud, trong thực tế văn học của nĩ cũng như với tư cách mặc cảm chủ chốt, kể từ bức thư gửi Fliess ngày 15 tháng 10 năm 1897 đến tác phẩm Tĩm tắt phân tâm học(1938) Nhận xét thứ hai sẽ làm rõ vấn đề là, trong một dịp đặc biệt, Freud đã tiến hành việc phân tích lâm sàng một người

bị hoang tưởng chỉ qua việc nghiên cứu cuốn tự truyện của bệnh nhân này: ơng chủ tịch Schereber nổi

tiếng (trong CPS) Nhận xét thứ ba: Chắc hẳn vì ưa thích rõ ràng đối với những tác phẩm của các nhà văn mà văn chương được dụng công kĩ lưỡng và đang phát huy công dụng nhiều hơn, nên ông có phần

ít đi sâu nghiên cứu huyền thoại và folklore (ông giao phó việc này cho Otto Rank một phần, Théodore Reik và Géza Roheim phần khác, MVP, tr.85.86) Vì vậy, những phân tích về Vật tổ và cấm kị xuất phát

từ những tư liệu dân tộc học gốc gác ít hơn là từ những kiến tạo hoặc giải thích do nhà nhân học Frazer

đề xuất.

Cuối cùng, bản danh mục ở trên đã gác sang bên một loạt tác phẩm không đề cập trực tiếp, rõ ràngđến những đối tượng “văn học”, nhưng những cống hiến của các tác phẩm đó có ý nghĩa nền tảng đối

với toàn bộ tư tưởng của Freud về quan hệ của vô thức đối với ngôn ngữ; ba trong số các tác phẩm này

có tầm quan trọng rất lớn đã được soạn thảo và công bố trước mọi công trình áp dụng phân tâm học

vào văn học, đó là những tác phẩm đề cập đến giấc mơ, sự nói nhịu và những lời dí dỏm Mọi thứ diễn

ra như thể tác giả của chúng đã học cách đọc ở các tác phẩm ấy bằng việc xác định những điều kiện

của một sự đọc sâu: chúng ta không thể làm gì khác hơn là đặt mình dưới sự hướng dẫn của ông vàcùng học theo cách của ông

III Đọc cái vô thức

“Nghệ thuật là lĩnh vực duy nhất trong đó sức mạnh toàn năng của các ý tưởng được duy trì cho đến tận thời đại chúng ta Chỉ trong nghệ thuật mới có câu chuyện rằng một người bị các ham muốn khuấy đảo đã thực hiện một cái gì đó như là một thỏa mãn; và nhờ có ảo ảnh nghệ thuật, trò chơi này làm nảy sinh những xúc cảm như do một cái gì đó có thực Thật có lý khi người ta nói về sự thần diệu của

nghệ thuật, và nghệ sĩ thì được ví như người có ma thuật” (S.Freud, Tot, 106)

Giấc mơ là “con đường hoàng đạo” dẫn đến vô thức Điều này là đúng trong lịch sử, hoặc gần đúng như

vậy, bởi lẽ Giải đoán các giấc mơ [5] là cuốn sách đầu tiên được ký tên chỉ một mình Freud – và thật lýthú khi cuốn sách này “xuất hiện” (sao mà hiếm hoi!) trên giá của các hiệu sách suốt những tuần lễcuối cùng của thế kỷ XIX Điều này còn đúng ở chỗ các giấc mơ đã giữ vị trí hàng đầu trong sự phát

triển của cuộc phân tích đầu tiên,cuộc tự phân tích của Freud: một phần đáng kể những tư liệu này là

từ người mơ mà Freud hiểu rõ hơn ai hết và ông còn nắm chắc trong tầm tay Điều này vẫn còn đúngtrong thời đại chúng ta, bởi lẽ nhà phân tích mời gọi người bị phân tích [6] nhớ và ghi những giấc mơcủa họ (về ban đêm) cũng như những mộng mơ (ban ngày) để rồi kể lại trong những buổi thăm khám

và dùng chúng làm dẫn liệu của hoạt động mở đường tiếp cận tới những ham muốn bị dồn nén

Quả thật, Freud đã nhận thấy rất sớm rằng giấc mơ biểu lộ sự trá hình của một ham muốn bị lãng quên– hoặc ít nhất là một thử nghiệm để hoàn thành – nỗi ham muốn ấy đến nẩy mầm trên việc thực hiệnmột mong ước thời sự hơn, bằng cách sử dụng các yếu tố và sự kiện của ngày hôm trước Do tự hỏi vềnhững lý do vì thế mà những mong ước thầm kín (ý tưởng tiềm ẩn) tự biến đổi để hình thành câuchuyện không đầu không đuôi đó, thành cái chuỗi hình ảnh kỳ lạ ấy, chuỗi hành động và lời nói mà tất

cả chúng ta đều biết rõ (nội dung biểu hiện), ông đã bị dắt dẫn tới chỗ xếp đặt giấc mơ vào cùng mộtchỗ với một ký hiệu, tìm cho nó một nguồn gốc, một giá trị, một ý nghĩa ngoài cái ý nghĩa là bảo đảmviệc duy trì giấc ngủ (nhu cầu sinh học) Lâu dài, toàn bộ lý thuyết về Vô thức đã tìm và đến dựa vàoviệc mô tả một vài cơ chế cụ thể Nhưng, giấc mơ mà cuộc phân tích là câu chuyện kể mà người mơmộng nghĩ ra trong trạng thái thức, ngay từ sau giây phút mà anh ta có lại ý thức; cái mà chúng ta đãnhìn thấy, nghe thấy, gánh chịu và bị bắt buộc, đôi khi thậm chí nghĩ tới, trong suốt trạng thái kém tỉnhtáo, chúng ta chỉ biết chúng qua việc chúng ta nhớ lại lúc thức giấc, chúng ta kể lại với mình cái đó,chúng ta có thể kể lại cái đó với người khác: đó là một cái gì đó đã có ghi chép lại; đó là cái mà ngônngữ học sẽ gọi là một tự sự

1 Hoạt động của giấc mơ

Một giấc mơ biểu hiện ra như một văn bản: những câu viết liên tục vạch ra một chuỗi tiếp nối các hành

vi của cảm giác, những ý tưởng cụ thể (đó là những trình bày), cả lớp mang màu sắc niềm vui hay nỗi chán chường hoặc là một tỉ lệ thay đổi giữa hai tình cảm đó (đó là xúc cảm) Chúng ta hãy thỏa thuận

với nhau rõ ràng là, đây không phải là một thông điệp của một “ai đó” ẩn kín trong thâm tâm chúng tagửi đi, đến từ những góc sâu của tuổi thơ ấu, gửi tới địa chỉ “một cái tôi” sẽ phải tiếp nhận nó, giải mã

nó và tùy tình hình có câu trả lời thích đáng; một cách nhìn đơn giản như vậy sẽ là sai lệch tất cả Giấc

mơ không nói cũng chẳng nghĩ ngợi: Freud nói quả quyết rằng giấc mơ là một hoạt động (IDR – chươngVI) Ông so sánh giấc mơ với một câu đố: “Các bậc tiền bối của chúng ta – ông nói – đã phạm một sailầm là muốn giải thích giấc mơ như một bức tranh vẽ” (trang 242) [7], trong khi những bức vẽ nhỏ biểuhiện, “có mặt ở đó” để dành cho các chữ, các âm tiết, các từ cần phải đồng nhất hóa và tập hợp thànhmột câu

Không có bất kỳ ai để đánh bức điện tín, cũng chẳng có một ai để giải mã câu đố – ngoại trừ khi việc phân tích can thiệp vào đó ở đó có sự ham muốn, rất khác với nhu cầu, nếu không sẽ có thể thỏa mãn được nó và bắt nó phải im tiếng: ấy vậy mà cái đó gào thét không ngừng ở điểm phát âm của cơ thể

và tâm lý của chúng ta, những tiếng kêu vui mừng và những tiếng kêu tuyệt vọng; có sự ham muốn luôn luôn sẵn sàng nắm lấy một cơ hội để mở ra một con đường đi đến tận những nơi mà ở đó sự ham muốn có may mắn khiến cho người ta nghe thấy tiếng nói của nó, đến tận sàn diễn ở đó nhà hát thường nhật của chúng ta biểu diễn, một nhà hát ở đó, ngay sau khi ý thức tỉnh táo ngừng việc áp đặt vào một đối tượng hoặc một mục tiêu rõ rệt, các nhân vật hoạt động một cách thường trực trong một cảnh trí nhái lại hoặc thuật lại những chuyện xưa Những kỷ niệm còn tươi rói của ngày hôm trước tiếp tục tồn tại, được sắp xếp mơ hồ tùy theo những nỗi bận tâm của người đang ngủ (quan trọng hay thứ yếu, không một ai có sự lựa chọn) và một sự thúc đẩy của vô thức – từ cái mà theo nghĩa sát sao không thể nào xuất hiện như vậy trước mặt ý thức – tới chiếm lĩnh vị trí của nhà đạo diễn bằng cách áp đặt lên cái bức tranh ấy những mảnh nhỏ của kịch bản của chính bản thân mình Lỗi lầm chủ yếu của

sự so sánh này nằm ở chỗ là mọi khung cảnh đều giả định một công chúng; trước mặt sàn diễn của giấc mơ, không khác gì trong các hành lang người ta sẽ không thể tìm thấy những khán giả cũng như các kĩ thuật viên; ngay cả chỗ ngồi của người nhắc vở còn bỏ trống, thậm chí còn như tỏa ra những làn hơi nước, những tiếng sôi lục bục, những luồng gió lùa.

Nếu như có một người có thể tiếp nhận những chuyện kể ấy, một nhân chứng của cái hoạt động cuồngnhiệt ấy, thì chúng sẽ không thể xảy ra: người ta chỉ có những bản sao lại sau khi câu chuyện đã kể;không có con đường “trực tiếp”, “những bản ghi chép” chọn lọc một cách hậu nghiệm Nói rộng thêm

ra, sự ham muốn của giấcmơ vào lúc nó biểu lộ ra thì nó cất tiếng để mà không nói gì cả Sự việc cấttiếng (việc phát âm) cần thiết với câu chuyện sau lý do tồn tại; chính là bằng việc đã nói ra (đùanghịch) mà nó hoàn thành số mệnh của nó và biết được hình thái thỏa mãn duy nhất của nó: nếu nhưngười ta muốn thổ lộ thì nó biểu hiện ra bên ngoài và trút bỏ phần cốt lõi của nó, nó không đợi chờ một

ai đó đến trả lời nó hay bổ sung cho đầy đủ Điều quan trọng đối với vô thức nằm ở trong cung cách

mà nó điều khiển các diễn viên của nó diễn xuất, cường độ giọng nói và cử chỉ mà nó yêu cầu các diễnviên thực hiện, những trò nhào lộn mà nó bắt buộc họ làm, và một cách thức nào đó co kéo kịch bảncủa chúng vốn được học thuộc lòng một cách đáng yêu Phải nhìn thấy trong nó một sức mạnh và mộthình thái không phải là một bài biện luận, một lời thỉnh cầu, một bản tuyên bố, một diễn văn khai mạcphiên tòa, và cũng chẳng hề là một tập hồi ức “Nó không hề tạo thành một bản biểu thị có tính xã hộicũng chẳng hề là một phương tiện để tự bộc lộ” bản thân Freud nói vậy (NGP, 14) Từ giấc mơ rút cụcchứa đựng ba hiện tượng tách biệt: một xung năng ham muốn (tràn ngập sự vật), một chuỗi đứt đoạnnhững trò diễn, và chuyện kể mà tôi dựng lại về sau, về cái vở kịch câm ấy, tôi (hình như vậy) đồng

thời là gian phòng, sàn diễn, cầu thang, các diễn viên, nhà đạo diễn – những ảo ảnh, những con rối,những nét khắc kỳ dị, những bóng tối…

Hãy để cho học thuyết phân tâm học cái công việc liệt kê những xung năng tình dục và để cho ngườithầy thuốc công việc mở lối cho một môn triệu chứng học; điều mà chúng ta quan tâm ở đây và lúcnày, đó là hoạt động của giấc mơ, nói cách nào đó giữa ham muốn và chuyện kể của nó – một hammuốn không thể nói ra được, không bao giờ có hình thái, mà cuối cùng “câu chuyện kể “của nó” sángtác ra [8] Bởi lẽ ở điểm này chúng ta gặp lại một hoạt động tâm lý mà chúng ta không ngừng đo đượcnhững hiệu quả Văn bản (như người ta hiểu chuyện đó bây giờ) bao gồm hoạt động ấy và do hoạtđộng ấy mà có Một loại độc đáo của hoạt động, giống như nguyên liệu được sản sinh ra từng bước quacông nghệ làm biến đổi chúng và tập hợp chúng lại để có được sản phẩm cuối cùng (đó chính là cái màngười ta gọi là hiệu quả về sau) và một loại độc đáo của bài văn, khi giải mã nó cung cấp một diễnngôn, hay đúng hơn diễn ngôn không địa chỉ, không có ý định sẵn, không có nội dung cụ thể

Cần phải cân nhắc từng cái một trong số từ ngữ: khoảng trống mà chúng khoanh vùng, bởi lẽ chúng là

âm tính, đó chính là cái khoảng không mà việc đọc sách sẽ hoàn chỉnh đầy đủ diễn ngôn văn học và ở đây tuyệt nhiên không có trò chơi chữ nào Không có người tiếp nhận rõ ràng: một cuốn tiểu thuyết của Stendhal, ý đồ cho là nói về những năm 1820 và đã thú nhận là chỉ có thể hiểu được nó “một trăm năm sau” không hề nhằm vào những người đương thời cũng như những người Pháp, đặc biệt hơn là cả chúng ta ngày nay hay một người Eskimo vừa mới biết chữ; công chúng của cuốn tiểu thuyết là Con người, hay là bất kỳ ai biết đọc Không có thông điệp: chẳng cho một ai riêng biệt, thử hỏi liệu có thể là người ta đòi hỏi hay dạy bảo bất kỳ điều gì không? Cuốn La Phèdre của Racine phải chăng muốn chứng

tỏ là niềm say mê là nguy hiểm, phải chăng đó là điều mà người ta phải chất vấn cuốn sách Nếu như

đó chỉ là chuyện ấy, nó sẽ chịu chung số phận của những cuốn chuyên luận dành cho việc giáo dục các thiếu nữ Không có người gửi đi: Bản thân Racine, phải chăng ông cho là có một mục đích khác hơn là viết một vở bi kịch hay về một luận chứng nổi tiếng? Một bài thơ không tự thu hẹp trong cái mà nhà thơ “cảm thấy”, cũng không phải vào cái mà những hình ảnh “muốn nói”, cũng chẳng trong cái “ấn tượng” mà một cá nhân như vậy sẽ phải cảm thấy khi bị đặt vào bước thăng trầm của lịch sử.

Phép loại suy giữa giấc mơ và văn bản văn học, chắc chắn là Freud đã không tạo dựng như vậy: ôngnói một ngôn ngữ khác, phần lớn ông là tù binh của một quan niệm khác về tác phẩm nghệ thuật (biết

rằng, sub spécie acternitatis, một ý tưởng sâu sắc được trình bày dưới những hình thức bề ngoài hài

hòa) Nhưng ông đã mở con đường đi tới việc viết lại giấc chiêm bao thành những từ ngữ của văn bản

và ngược lại Nhất là, ông đã cởi bỏ những quy tắc chuyển hóa, những quy tắc này được áp đặt cho cái

mà ông gọi là “những nội dung vô thức” Bởi lẽ, Freud đã kế thừa từ thế kỷ của ông một cách nhìn thựcchứng và vật thể đối với những gì được “ninh nhừ” trong cái “nồi hầm của bà phù thủy”, trong khi đóngôn ngữ hiện đại lại tìm cách xây dựng lại một tiếng nói khác, được nhấn mạnh trong diễn ngôn tuântheo lô-gích của chính nó [9] (có nghĩa là trong diễn ngôn phổ biến) Những quy tắc chuyển hóa này

hoặc những tiến trình nguyên cấp, chúng ta hãy nêu ra một cách nhanh chóng: – Chúng có bốn quy

tắc: 1) chỉ công thức hóa cái gì có thể hình dung ra (thoáng thấy và nhất là nhìn rõ): giấc mơ, giốngnhư một cuộn phim câm, có thể kể ra, nhắc lại những câu nói thực sự được phát âm nhưng nó phải chỉ

ra cái mà nó kể lại; 2) mọi đối tượng – người, địa điểm, vật – có thể tập trung nhiều đối tượng khác ởhai đầu của đường dây chuyển hóa (một tập hợp cha, anh, đối thủ, kể cả một nhân vật nữ; ngoài ra,cần có ba phụ nữ để vật thể hóa khuôn mặt người mẹ); 3) cái chủ yếu nói chung bị chuyển dịch về một

vị trí phụ trợ, và một chi tiết nhỏ nhặt lại giữ vai trò chủ yếu; 4) lớp màn tập hợp những yếu tố vô thức

tỏ ra được nhào nặn một cách nguyên cấp, cho nên phần lớn thường sơ sài, thành một kịch bản tựthuật hoặc bi kịch (mà Freud gọi là “mặt tiền” của giấc mơ) Giả định rằng người bị dồn đẩy, bị đặt dưới

sự kiểm duyệt, không được quyền cất tiếng nói rõ ràng và rành mạch, – bằng cái tiếng nói phát biểu về

sự thật, là tiếng nói của những quá trình thứ cấp như những quá trình mà Aristote đã mô tả chúng dưới

cái tên là những nguyên tắc lý tính – anh ta phải tự bày tỏ thông qua bốn đường ống ngoằn ngoèo củacái nồi chưng cất là giấc mơ – ở đầu ra, chúng ta đụng chạm tới một bài nói có vẻ là dị dạng và nhiềukhuyết tật, trên thực tế đã bị biến đổi và có những âm sắc khác đi: câu nói ẩn ý, nói một chuyện kểhiển hiện đôi khi hết sức rối rắm nhưng luôn luôn nổi tiếng là có thể giải thích được ngoại trừ đối với cáidấu vết nhỏ bé ở đó có thể đoán định ra nguồn gốc của nó, cái “rốn” của nó (Freud) Bởi lẽ, trongkhuôn khổ của tâm thần, mọi thứ phải tuyệt đối xác định rõ rệt, ở đó không có chuyện cho vấn đề mayrủi, chỉ cần tái biến hóa cái đã cho biết – nhưng dù sao vẫn cứ tôn trọng cái sẹo cũ, nó phát hiện rađiều phỏng đoán.

2 Những mưu mẹo của ngôn ngữ

Cái hình mẫu hoạt động này xuất hiện lại trong những kịch bản của mơ mộng (đó chính xác là huyễntưởng) cũng như trong những “huyễn tưởng vô thức” được dùng làm “khuôn mẫu” cho mọi hư cấu,trong đó một đề tài thỏa mãn lòng ham muốn của mình trên kiểu cách tưởng tượng bằng việc tự hình

dung điều đó cho chính mình Một vài những tác động của nó, xuất hiện lại tronglao động thi ca của ngôn ngữ, và nhân đó người ta có thể nhắc lại từ ngữ đẹp đẽ của Baudelaire nói về “một tu từ học

chiều sâu” Theo một nghĩa, những quá trình nguyên cấp tiến hành theo cùng một cách thức nhưnhững chuyển nghĩa của truyền thống tu từ học: ẩn dụ, hoán dụ, đề dụ v.v… ít nhất nếu không phải nóirằng tu từ học cổ điển, cho đến một điểm nào đó, bằng việc phân tích các hình thái của diễn ngôn, đãtìm lại được những cơ chế của ngôn ngữ mộng mị? Trong mọi trường hợp, những công thức được sửdụng nhiều nhất, biết rằng những chuyển nghĩa dựa trên một sự thay thế bằng dáng vẻ tương tự, tính

kề cận, và phụ thuộc, giữ vị trí chủ chốt trong mỗi hệ thống [10] và chính là như vậy mà sự tích tụ tiếnhành Còn về việc chuyển dịch, nó chứa đựng nhiều những ngón nghề mà các hình thái biểu đạt sửdụng (nói ám chỉ, ngoa dụ, nói giản lược, nói ngược đời, nói giễu cợt, nói lửng v.v…) Sự việc là như vậyngười ta có thể kết hợp tu từ học và việc ngôn ngữ hóa một cách cạnh khóe lòng ham muốn, khẳngđịnh khuynh hướng rõ rệt trong ngành phân tâm học Pháp hiện đại đã che giấu trong bóng tối, kiểuhình mẫu nhiệt động học của Freud (chúng ta hãy nói bằng hình ảnh: dựa cơ sở vào những nồi ápsuất), để có lợi chomột cách xử lý các hiện tượng theo ngôn ngữ học “Vô thức được cấu trúc như mộtngôn ngữ”, đó là một trong những tiên đề nổi tiếng do Jacques Lacan đề xuất – tiên đề thứ hai nói: “Cái

vô thức là diễn ngôn của Kẻ khác”, điều cho phép nghĩ rằng chủ thể (Tôi) hình thành như một diễnngôn cạn nghĩa

Nói cho đúng, học thuyết Lacan đã mở ra [11] một sự tái định hướng do sự có sự nhấn mạnh của ôngrằng phải gắn chặt sự thực hành công trình nghiên cứu giấc mơ ấy với việc coi trọng chất liệu tiếngnói Quả thực, người ta không thể hoàn toàn chỉ dựa vào những sách viết về giấc mơ, kể cả khi chúng

có nhiều hơn mức người ta vẫn nghĩ (1901: Giấc mơ và sự giải đoán giấc mơ; 1911: Việc sử dụng sử giải đoán các giấc mơ trong phân tâm học (trong TPS); 1915: hai trăm trang sách của phần hai cuốn Nhập môn phân tâm học; 1917: Bổ sung Siêu tâm lý học cho học thuyết về giấc mơ(MEY)) Có hai

cuốn sách khác [12], vẫn là ở trong bước đầu sự nghiệp của Freud, nói về những hiệu quả của vô thức

trong bài nói: Tâm bệnh học trong đời sống thường ngày (1901) và Lời nói dí dỏm trong mối quan hệ của nó với vô thức (1905).

Cuốn thứ nhất, một nửa dành cho việc phân tích những hiện tượng liên quan đến ngôn ngữ Người tagặp thấy ở đây hai đoạn nổi tiếng tái hiện lại những lý do vì sao bản thân Freud đã không thể ngay tức

thì tìm thấy một tên riêng (“Signorelli”, PVQ, 5-11) và một trong số người đối thoại của ông cái từ nước ngoài mà ông tìm cách nêu ra, “aliquis” (aliquis, ibid 13-16), cũng như một chương nói về việc quên

hẳn những thể từ và những chuỗi từ: bằng ấy cuộc phân tích gợi cảm

Đây là vấn đề gì? Nói chung, từ cái mà một cái biểu đạt – theo nghĩa ngôn ngữ học: tính vật chất âm thanh hay hình ảnh của một dấu hiệu, âm thanh hay chữ viết – chấp nhận, dưới hình thái chính xác hay dưới một hình thái gần giống, một cái được biểu đạt – một giá trị của nghĩa mở rộng, tên gọi – cái được biểu đạt ấy vào một thời điểm định sẵn, sẽ không có thể tiếp nhận được bởi ý thức và tức khắc bị đẩy lùi, tuy rằng ngữ cảnh và đoạn câu còn lại gọi nó đứng vào vị trí của nó Một nữ thanh niên áo trong một câu lạc bộ nam giới muốn gợi lại cuốn tiểu thuyết tiếng Anh mà cô ta vừa hoàn thành và nói

về Chúa Jêsu: đó không phải là Quo vadis? Đó là của Lewis Wallace… người ta đã có thể xác định là Ben-Hur; vậy mà, âm thanh Hur gần với từ tiếng Đức Hure (đồi bại) và đọc từ ấy lên sẽ có thể tưởng như là một lời mời gọi tính dục, điều trước kia là vừa trơ trẽn vừa láo xược Trường hợp những tiếng nói nhịu lại còn điển hình hơn nữa, cũng không khác đi là mấy Thay vì một lỗ hổng trong lời nói, đó là một khách không mời mà tới xuất hiện và phản ánh – sai lệch một nguyện vọng, một cuộc chiến, một nỗi lo lắng không nói ra được Một quý bà than phiền rằng chị em phụ nữ đã phải chi phí cả một kho báu tài khéo léo và sự chăm sóc để làm vừa lòng đàn ông miễn sao họ không đến nỗi quá xấu xí “lúc này – bà nói với cử tọa đang sửng sốt, miễn là họ có đủ năm ngón tay…” (nếu hiệu quả như ý muốn, người ta sẽ

có một câu chuyện vui đùa, cợt nhả!) Nói nhịu, phải; nói nhịu calami? cũng vậy Viết thư cho nhà phân tích của mình, một người Anh cho rằng những cơn chóng mặt của mình là do một luồng gió lạnh đáng nguyền rủa, nhưng thay vì “that damned frigid wave’, ngòi bút của anh ta lại ghi một cách nghịch ngợm “wife”: tội phạm chính, đó là cô vợ lãnh đạm Những sai lầm trong đọc sách cũng tương tự Một người lýnh đọc một bài thơ yêu nước: những người khác đi “chết cho tôi” trên tuyến đầu, và tôi, tôi sẽ

ở lại hậu phương nơi đây ư? “Tại sao không?” – lẽ ra là “Tại sao là tôi?” (“Warum denn nicht?” /Warum denn Ich”?) Mỗi một lần nhầm lẫn như vậy là do Kẻ khác trong diễn ngôn nội tâm hay biểu đạt ra ngoài đã nói lên sự thật về lòng ham muốn của tôi bằng cách lợi dụng cái khả năng do người biểu đạt cung cấp để thực hiện một động tác len lỏi (đó chính là nghĩa thứ nhất của từ nói nhịu) và sự việc là các ví dụ ấy được vay mượn trong cuốn sổ ghi chép của tiền ý thức – có nghĩa là vay mượn ở cái gì tạm thời nằm ngoài lĩnh vực của ý thức nhưng có thể quay lại nơi ấy – cũng không thay đổi được gì trong câu chuyện, – và trên những trò chơi của âm thanh ấy, người ta thừa biết điều đó, thơ ca không ngừng dựa vào đó để nói nhiều hơn là những gì đã nói ra; vậy là những từ ngữ có vần phải chăng là gần gũi

do tính đồng nhất bộ phận với những âm thanh và tiếng vang ấy kích thích một cái chạm nhẹ hay là một cuộc gặp gỡ của những ý nghĩa.

Tác phẩm thứ hai có tính phổ biến nhằm vào đối tượng là lời nói dí dỏm “Cuốn sách của tôi nói

về Wiz là thử nghiệm đầu tiên áp dụng phương pháp phân tích vào những vấn đề của mỹ học” sau này

Freud sẽ nói như vậy (CLP.113) Theo một cung cách có phần lộn xộn và đôi khi phỏng chừng, như mớiđây Tzvetan Todorov [13] đã phát hiện điều đó, – bởi lẽ ông đã không có trong tay những khái niệm cũngnhư những kiểu phân loại của những nhà tu từ học hiện đại được trang bị ngôn ngữ cấu trúc – Freudtích lũy một số lượng gây ấn tượng những ví dụ về những từ ngữ đẹp, với ý định công khai là thửnghiệm xem liệu có phải “những đề xuất gợi ý bởi việc nghiên cứu các giấc mơ có thực sự được khẳngđịnh bởi việc nghiên cứu tinh thần hay không” (MRI 255)

Bộ sưu tập những câu chuyện ngộ nghĩnh ấy, người ta cảm thấy là tác giả vui mừng được sáng tác và nêu ra, thậm chí bất chấp mọi lo lắng phải giải thích: ông cung cấp cho chúng ta một tuyển tập thật sự

về những câu chuyện ấy, đặc biệt là về những câu chuyện của người Do Thái, bởi lẽ những câu chuyện

ấy làm cho ông xúc động mãnh liệt Tuy nhiên, trên thực tế ngay từ bản thảo thứ nhất hoàn thành, ngay ở những trang sách đầu tiên, hình như mọi chuyện đã rõ ràng Nhà thơ Heine, trong một màn kịch đệm, đưa ra một nhân vật tiểu thị dân khoe khoang rằng một hôm anh ta được ngồi gần nam tước Rothschild, nam tước “đã đối xử với anh ta theo một cung cách hoàn toàn thân thiết của một nhà triệu phú” (famillionnaire) – anh ta nói vậy Từ này là sản phẩm của sự tích hợp, ghép nối những tính từ familier (thân thiết) và millionnaire (triệu phú; xung quanh một âm tiết chung: mil… đó là cái mà người

ta gọi là một từ ghép chung, một cách thức thông dụng và phong phú Trong chuyện này, đâu là hoạt

động của vô thức? Freud đã gắng sức giải thích với chúng ta vì sao Heine đã không sáng tạo ra một cách hầu như ngây thơ một từ thông minh kiểu đó, kể cả nếu như một cách có ý thức, nhà thơ cũng chỉ muốn có được một hiệu quả khôi hài trong cái trang sách ấy của cuốn Những quang cảnh của chuyến

đi Nói đến đặc điểm tinh thần cũng như giấc mơ giả định do một nhà tiểu thuyết hay một nhà viết bi kịch tưởng tượng ra rằng không thể nào xử lý khác với một giấc mơ được chép lại “từng từ một” trong một cuốn sổ thầm kín: cho rằng người ta có thể sắp xếp mọi mẩu nhỏ của một giấc mơ dành riêng cho một hoàn cảnh hư cấu, người ta sẽ mắc lừa bởi lẽ, kinh nghiệm đã cho thấy điều đó, giấc mơ ấy được tái hiện lại phục vụ cho một nhân vật cũng chứa đựng những ý nghĩa vô thức như một giấc mơ thực, hay rằng phần còn lại của vở kịch và cuốn tiểu thuyết (chúng ta sẽ trở lại vấn đề này sau) Nói cách khác, trong trò chơi chữ này, chúng ta sẽ gặp một kiểu tích hợp vốn không trở lại thường xuyên trong giấc mơ như những nhân vật chồng chất lên nhau hoặc những đồ vật hỗn độn (theo kiểu Chimère), nhưng kiểu tích hợp ấy giả định sự can thiệp của cùng một tiến trình: hai thành tố hoàn toàn của lời nói được tập trung lại Cách viết rút gọn được chuyển vào sự cấu tạo từ ghép có hai hiệu quả: nó phản ánh những vấn đề tài chính của nhà thơ Heine (vốn biết quá rõ được đối xử thân thiết bởi một nhà triệu phú có nghĩa là gì) và mặt khác, nó làm nảy sinh một nụ cười ở người nào đó hiểu được tầm cỡ trào phúng của câu nói đùa này [14]

3 Trò chơi chữ

Chúng ta sẽ không nhấn mạnh đến những lý do kinh tế dâm dục mà theo Freud đã bào chữa cho hiện tượng được giải tỏa nhờ tiếng cười, sự điều hòa những căng thẳng nằm ngoài vấn đề của chúng ta Chúng ta cũng không đi sâu thêm vào những tinh tế đa dạng vốn cho phép xếp bên cạnh từ hỗn hợp những từ đảo ngược, phỏng chừng, bóng gió, chơi chữ, và những nhầm lẫn khác trong lý lẽ: Todorov đã xem xét lại một cách thích đáng những phân biệt của nhà phân tâm học, ông đã sắp xếp lại trật tự vốn

từ vựng quá mức của nhà phân tâm học Dù sao, ông cũng có phần nào kết tội Freud là theo chủ nghĩa phân biệt chủng tộc và chủ nghĩa tinh hoa (op cit 314) vì đã ghi chép rằng những trò chơi chữ này trước hết là đặc tính của những người nguyên thủy, những đứa trẻ, những người mắc tâm bệnh, kể cả những người say rượu Quả thực người ta đọc được như sau.

“Đặc tính chủ yếu của từ dí dỏm, chúng ta đã tìm thấy điều đó, theo phép loại suy liên quan với việc cấu thành giấc mơ, trong một thỏa hiệp được sắp xếp bởi việc cấu tạo “tinh thần”, giữa những đòi hỏi của sự phê phán lý tính và xung năng thúc đẩy việc không chối bỏ cái niềm thích thú có trước ấy vốn gắn liền với câu vô nghĩa và trò chơi chữ” (MRT, 314).

Ngoài ra Freud tuyên bố rằng ông thấy dễ dàng “trong một tập hợp hỗn tạp những yếu tố tu từ học”, trong việc “kết phối các từ và các ý tưởng mà không quản ngại đến ý nghĩa của chúng “hơn là trong việc sử dụng chúng một cách lôgíc, có trật tự, nghiêm túc (189) Tựa như việc trở lại với những niềm vui ban đầu ấy cắt đứt một nhận thức nào đó về hoạt động “tiêu biểu” và tựa như một mặt Freud cho rằng sự phong phú của các biểu tượng “có thể được gán cho một bước thoái lùi cổ xưa trong bộ máy tâm lý (NCP, 29), Todorov, đến mức hiểu lầm về từ thoái lùi và gán cho nó một giá trị xấu xa [14] , kết luận về một thứ bệnh cận thị dẫn dắt nhà lý thuyết đi tới chủ nghĩa vị kỷ và chủ nghĩa vị tộc (dân tộc trung tâm).

Quả thật, và đây là một trong những bài học chủ yếu của cuộc khảo sát về những hình thái của đườngnét trí tuệ, nếu như có một khoái lạc của những trò chơi chữ, thì biểu hiện của nó phải ở con chữ: tròchơi chữ tạo ra khoái lạc Bởi lẽ, khi còn là con trẻ, chúng ta từng được tự do chơi chữ và thích thú vớichuyện đó Một trong những hình thái của tiến trình nguyên thủy, chúng ta đã nhìn thấy nó qua việc đi

từ giấc mơ đến lời dí dỏm, đó là nhầm lẫn hay đúng hơn là không phân biệt các từ và các vật, nhữnghình ảnh qua câu nói và những hình ảnh cụ thể Những sự thực vật lý thường hay hiện hữu trong ảo

ảnh ở mọi trường hợp hình ảnh của chúng được tưởng tượng ra lại không phải là tưởng tượng theo

nghĩa của hão huyền: đối với đứa trẻ, chiếc ghế là một con tàu: gian phòng là đại dương v.v… Những

thực thể qua lời nói, đối với nó không phải trước hết là cái nghĩa ló ra một cách phập phù qua một âmthanh định sẵn mà là những đồ vật vật chất thực sự, chúng chui vào lỗ tai, được viết ra với những khốihình, bước ra từ cửa miệng hay từ đôi bàn tay, liên quan đến những hoạt động của cơ thể, thâm nhậpvào một sơ đồ xúc cảm, thậm chí bám rễ sâu vào da thịt (xem phân tích của “Fort / Da”, EDP, tr 15-19)

Với những vật trong đầu và những từ ngữ giữa các ngón tay, một đứa trẻ tự xây dựng nên những thếgiới mà chúng ta coi đó là những trò chơi tốt – hay không tốt? – Có khi chúng ta tuyên bố là khó hiểu và

vô bổ Nhưng đó là tất cả với trẻ em, đó là trò chơi và là sự thiêng liêng ở đó vô thức nói, trái tim rộng

mở và miệng ngậm chặt

Và tất cả cái đó không mất gì cả – Ngược lại, cái đó mang lại – khoái lạc, hạnh phúc được tái sinhnhững thú vui tiền sử, thú vui có trước ý thức và có trước việc đo đếm thời gian Điều đó diễn ra mộtcách tự nhiên, kể cả khi phải có một cố gắng lớn, thì trong niềm hưng phấn của đứa trẻ ngây thơ (vừamới sinh), sự nhọc nhằn đối với nó là không đáng kể, bởi lẽ đời sống vật chất của nó do Người khácchăm lo Cần phải trở lại vói kích thước dâm dục, có nghĩa là giới tính theo nghĩa của Freud, của tất cảnhững trò chơi này

Sau đây là điều mà Todorov quên, sau khi đã tôn vinh Freud với cuốn “Lời nói dí dỏm” là “tác phẩm ngữ nghĩa học quan trọng nhất trong thời đại của ông”, thì lại nhận xét rằng, Freud “đã mô tả các hình thức của toàn bộ quá trình tượng trưng, chứ không phải của một chủ nghĩa tượng trưng vô thức” (op cit 316), rồi lại còn đặt vào cùng một bình diện sự giải thích phân tâm học và chú giải học Thiên chúa giáo (ibid, 320) Thật là một méo mó nghiêm trọng Bởi lẽ nói rằng cái vô thức theo kiểu Freud sẽ được tạo thành bởi các loại sơ đồ và cổ mẫu được bố trí một cách tiên nghiệm ở trung tâm của con người để tỏa sáng nhiều mức tùy theo các lĩnh vực hoạt động của người đó (nhận thức, vận động, ý nghĩa nội tại v.v… xem Gilbert Durand), đó là tái sáng chế một siêu việt, đó là chôn vùi trong “linh hồn” những ý niệm mà Platon đặt ở trên trời; và xuất hiện hình bóng bí hiểm của Jung, nhà tiên tri và nhà siêu hình học của cái gọi rất đúng là “tâm lý học những chiều sâu” Phân tâm học, học thuyết của Freud, không thể rời bỏ Vô thức và tính dục – hay nếu như ta muốn gọi bằng một cái tên khác là Ham muốn – không thể tách rời được, bởi lẽ chúng cùng nảy sinh và tạo thành một cặp đôi – trong lịch sử các ý tưởng cũng như trong lịch sử của mỗi con người Mọi sự đọc Freud mà lãng quên hay bỏ qua một trong hai từ đó hay sự kết nối của chúng thì đều là gian lận.

Để khẳng định, đây là một trích đoạn dài sẽ dẫn chúng ta quay về với khái niệm, chủ yếu đối với chúng

ta là thái độ chơi đùa:

“Mọi đứa trẻ khi chơi đùa cư xử như một nhà thơ (ngày nay chúng ta sẽ nói: nhà văn) với ý nghĩa là nó

tự tạo cho mình một thế giới, hay chính xác hơn, nó chuyển dịch những đồ vật của thế giới mà nó đang sống theo một trật tự mới phù hợp với nó [ ] Nó coi trò chơi của nó là rất nghiêm túc, trong trò chơi

ấy nó sử dụng những khối lượng xúc cảm lớn Cái trái ngược với trò chơi không phải là cái nghiêm túc,

mà là cái thực tế [ ] Không có bất cứ thứ gì ngoài những chỗ dựa ấy [do các đồ chơi có thể sờ mó được cung cấp) có thể phân biệt được trò chơi của đứa trẻ với “giấc mơ tỉnh thức” [huyễn tưởng]” (EPA 70).

Điều khẳng định là huyễn tưởng được gợi lên qua sự mơ mộng ban ngày chỉ có nguồn gốc và ý nghĩathực sự là tình dục: giấc mơ, trò chơi, tác phẩm hư cấu; huyễn tưởng là sự biến dạng đã hoàn tất của

một ham muốn bị dồn nén – và mọi ham muốn vô thức “có xu hướng tự thực hiện bằng việc thiết lậplại theo những luật lệ của tiến trình nguyên thủy những dấu hiệu gắn liền với những kinh nghiệm đầutiên của sự thỏa mãn” (VLP, 120), điều này đưa chúng ta trở lại với những mối quan hệ tính dục mà hàinhi (đứa nhỏ còn chưa biết nói) đã duy trì với mẹ nó thông qua cơ thể tính dục hóa của mẹ nó Tóm lại,chơi đùa chính là chơi lại những trò chơi đã quên lãng và bị ngăn cấm, chính là sự “thích thú” đượcnhắc lại và lặp lại những hưởng thụ đã đánh mất Chơi đùa với các cơ quan của cơ thể cũng thú vị nhưvới các đồ chơi, bạn bè, các cấu trúc cú pháp phức tạp hay các từ ngữ Và chính bởi vì là một bộ phậncủa trò chơi mà văn học một mặt nổi danh là chẳng giúp ích cho cái gì cả, mặt khác bao giờ cũngmang đến những khoái lạc khó tả.

Nhưng văn học là một trò chơi nhọc nhằn: cái nghiêm túc chủ trì việc sáng tạo ra nó càng đòi hỏi nhiềusức lực hơn, những công trình của nó phức tạp hơn Bởi lẽ đây là (tất nhiên là một cách vô thức) việcxóa đi những dấu vết của quá trình nguyên thủy bằng cách dìm sâu nó vào giữa những quá trình thứyếu vốn tỏ ra là ít hay nhiều bị lung lay Nhà văn thường thường làm việc trong một ngôn ngữ phù hợpvới các cách sử dụng ngữ pháp của đại chúng, một diễn ngôn nửa phần là hợp lý và hầu như bắt chước,

so với những điều kiện của hiện thực; nhưng nếu nhà văn đi theo những diễn đạt “tự do”, nếu anh ta cóquyền có một cái nhìn “phóng túng” về các vật, v.v… thì người ta biết rõ rằng đó là những đòi hỏi của

“nghệ thuật” Không có sự dấn thân của toàn bộ con người, không có sự vận dụng trí thông minh, mộttrình độ văn hóa của nhà văn, và cũng cả không có “một chút điên rồ”, khiến cho trước con mắt côngchúng nhà văn là một thứ trẻ con lớn tuổi hay là một tai họa không tự vệ được, thì cũng không có thể

có cái đẹp Để có hiệu quả và được biết đến, một văn bản văn học không được xuất hiện hoặc quá ưcông thức hoặc hoàn toàn đùa giỡn: văn bản cần có một tỉ lệ thích hợp giữa cái chính thức và cái ngoại

lệ mà phần lớn các độc giả sẵn sàng nhất trí dành cho tuổi ấu thơ của chính họ; họ thích những sựchênh chệch lớn và tiếp nhận chúng với niềm vui, với thiện cảm, tránh khỏi mọi lo ngại Mỗi người tựnhớ lại cái thời trong đó anh ta sống thực với những ham muốn của mình, trong đó ngôn từ làm ra thếgiới, thời gian là chiếc gậy của nàng tiên và tấm thảm bay, tóm lại, thời của ma thuật

Ma thuật, nói cách khác là “sự toàn năng của tư tưởng” từ lâu được cấu thành với nguyên tắc của sựthật ở người lớn tuổi văn minh, mà ngay cả những trò chơi với họ cũng thiếu vắng tính phóng túng và

vô tư thì chỉ còn biết có hai nơi mà ở đó còn sót lại sự tự do của điều vô nghĩa, mà ở đó tinh thần phêphán của anh ta còn tha thứ cho tình trạng trung hòa: đó là sự hài hước và nghệ thuật

IV Đọc con người

Người ta chuộng đi từ cái có vẻ ít đặc biệt nhất trong văn nghệ tới cái minh định nó tức thời nhất, từnhững nội dung phổ quát tới những vận hành bí mật của nghề viết

“Người ta thấy miền tưởng tượng là một “kho chứa” được hình thành khi có sự chuyển đổi đau đớn từ nguyên lý khoái lạc sang nguyên lý thực tế nhằm tạo ra cái thay thế cho sự thỏa mãn xung năng mà cuộc sống buộc phải từ bỏ Người nghệ sĩ giống như người loạn thần kinh, anh ta tự rút vào thế giới tưởng tượng ấy, cách biệt khỏi cái hiện thực không làm anh ta thỏa mãn Nhưng khác với người loạn thần kinh, người nghệ sĩ biết cách làm thế nào tìm lại được con đường hiện thực vững chắc Các tác phẩm của anh ta là sự thực hiện tưởng tượng những khát vọng vô thức giống hệt như những giấc mơ.

Vả chăng, giấc mơ và tác phẩm có điểm chung đều là sự thỏa hiệp, vì cả hai đều phải tránh đương đầu trực tiếp với các lực dồn nén Tuy nhiên, trái với những sản phẩm giấc mơ phi xã hội và mang tính tự si, tác phẩm sáng tạo của nghệ sĩ bộc lộ khả năng khơi gợi mối đồng cảm ở những người khác, đánh thức

và làm thỏa mãn chính những khát vọng vô thức ấy nơi họ” (S Freud, MVP, 80.)

Cho tới đây, chúng ta đã cố nhìn xem xuất phát từ những giả thiết nào, với những công cụ tiếp cậnnào, ở bối cảnh chung của các quan hệ giữa người với người nào mà lý thuyết của Freud có thể sẽ đưaviệc nghiên cứu về những vấn đề do mỹ học văn học nêu lên đến một vài kết quả; đấy chỉ là vấn đề vềnhững điều kiện của nghệ thuật, về quá trình sản sinh và hoàn thiện nó chứ không phải về những tácphẩm tạo nên nền văn học, những tác phẩm vốn đã được và vẫn đang thực sự được sáng tác và công

bố Phần những công trình phân tâm học dành cho các tác phẩm viết lại càng nhiều hơn và đáng quantâm hơn Một lần nữa, chúng ta lại thấy Freud mở đường Nhưng con người thiên tài này tuy khơi màolên toàn bộ mảng nghiên cứu, song ông lại không quan tâm với sức nặng tương ứng đến các linh cảmcủa mình Trải suốt hai chục năm, các tác phẩm của ông không chủ trương vạch lại quá trình phát triển

tư duy nghệ thuật, cũng không chủ trương chỉ ra các ưu tiên Lịch sử phân tâm học thời ông và sau ôngđược định hướng tốt hơn Tóm lại, trừ Freud ra, ở đây hình như người ta sẵn lòng xác định ba loại quantâm, ba trung tâm lợi ích được khai thác không đồng đều tùy thời kỳ, đó là: Con người, một người, vàcác tác phẩm

Người ta chuộng đi từ cái có vẻ ít đặc biệt nhất trong văn nghệ tới cái minh định nó tức thời nhất, từnhững nội dung phổ quát tới những vận hành bí mật của nghề viết Giống như nhát cắt kín đáo đánhdấu xung quanh môi trường thế kỷ, được gắn với sự phát triển của tư duy cấu trúc luận, hoặc ít ra đượcgắn với những phương pháp phân tích cấu trúc: hiện tượng luận về những trải nghiệm tâm lý đãnhường bước cho tổ hợp của những quan hệ năng động đang hợp nhất các đơn vị rời rạc mà người tatách biệt ra trong các sự kiện của nhân loại Phân tâm học không xa lạ với biến đổi mới này, nó tácđộng đến trường kiến thức và người ta đã dán cho nó nhãn hiệu “cái chết của chủ thể”, bởi vì conngười bị truất ngôi, bị tước đoạt chủ quyền mà anh ta được mặc nhiên thực thi trên thực tế bên trong

và bên ngoài con người anh ta Có nhắc lại như ở thời cổ điển cũng không thể được: “Tôi là chủ của tôi

và cũng là chủ của thế giới”, Freud, Marx và Nietzsche, các “triết gia hoài nghi” đã vượt qua khỏi chỗ

đó (xem Michel Foucault), còn các khoa học nhân văn (xem Cl Lévi-Strauss hoặc Edgar Morin) thì đang

sa vào lỗ hổng

1 Con người và biểu trưng

Chương này được đặt tên là “Đọc Con Người”, vậy thì nghịch lý ở chỗ nào? Rất đơn giản, bởi vì tên gọinày viết bằng chữ hoa, có vẻ là thứ duy nhất dùng để nhóm họp lại cái điều nằm giữa lý thuyết về bộmáy tâm trí hoạt động trong bộ nhớ mỹ học và những hiện thực hóa riêng biệt của nhà văn Một cách

cụ thể hơn, khoảnh khắc đó sẽ làm chuyển đổi toàn cảnh những phương thức tiếp cận khác nhau vềđối tượng văn học nói theo nghĩa hẹp (tức là nhà văn và văn bản) Chúng ta sẽ gặp bốn đề mục: truyện

kể mẫu, típ và môtíp, thể loại văn học, mô hình hình thức Để chốt lại ý tưởng, có thể đưa ví dụ: truyệnthần tiên, trường hợp Don Juan, truyện huyễn tưởng, sự nhấn mạnh một ẩn dụ Những phạm trù màGérard Genette (Palimpsestes [15], Seuil, 1982) muốn gọi là phạm trù xuyên văn bản, bởi vì văn bản

và nhà văn đặt chúng vào trong tác phẩm, khai thác chúng, trông cậy vào chúng với một cách thứchay một cường độ độc đáo Chúng không phải là cái đặc hữu của một thời đại, một ngôn ngữ, một cánhân hay một truyện kể duy nhất nào cả; chúng không có dấu hiệu nguồn gốc; không thể gán việcphát minh ra chúng cho một ai đó cụ thể Tóm lại, có thể nói chúng thuộc tài sản tượng trưng của nhânloại, với tất cả những đặc tính khả biến Do chúng không ngừng được lấy lại, viết lại, sử dụng lại, chúngđược ghi vào cái truyền thống, như người ta nói, đang tan biến vào màn đêm thời gian, và cũng nhưngười ta có thể sẽ nói, đang tan biến vào màn đêm cái vô thức

Hai vấn đề nổi lên khi nói về những giá trị chung đối với nhân loại Nếu thấy người ta có vẻ như quênchỉ rõ các nhân tố tư tưởng cụ thể xác định nên thời gian và phạm vi ảnh hưởng của văn hóa, các nhà

sử học, nhất là nhà sử học mác-xít nghiêng về nghi ngờ một quan điểm ý hệ, liền bác bẻ: thứ “nhânloại” đó là cái gì vậy? Mặt khác, nếu anh tìm kiếm những “giá trị chung”, anh sẽ giết chết tính độc đáo

làm nên cái giá của tác phẩm nghệ thuật, các nhà văn học thuần túy sẽ phản kháng như vậy; họ longại thấy ngay cả ý tưởng về cái đẹp thông qua tính đặc sắc của thiên tài cũng bị xem xét lại, nhưng

họ quên mất rằng theo họ sự khác biệt là ở vấn đề “phong cách”, cách xử lý đề tài hơn là về nội dung(mà họ liên hệ với con người của thời nhân loại cổ điển dễ dàng hơn là với con người của thời vật chấthữu tính) Chúng tôi sẽ không quay trở lại những cuộc công kích diễn ra công khai nhiều lần ấy nữa, trừkhi đáp ứng cách lập luận như vậy; với những cuộc công kích đó, dễ dàng chỉ ra cho họ cái nguồn gốccủa họ – phân tâm học cáo giác họ như những kẻ chối cãi [16]; chỉ cần một vài từ để hiệu chỉnh là đủ.Trước khi phát triển khả năng kỹ thuật, cái làm nên Con người chính là sự xuất hiện ước muốn ngoài lề,phụ thêm vào cái nhu cầu Đứa trẻ sinh ra non nớt, cần phải quan tâm đến nó trong suốt thời gianmười hai năm trước khi nó đủ khả năng tự sống sót được Có lẽ bí mật những tình cảm gắn bó đặc thùcủa đứa trẻ là ở chỗ đó; những gắn bó đòi hỏi phải có chế định về cấm kỵ loạn luân – đây là điểm duynhất qua đó đời sống tâm lý sâu thẳm được gia nhập vào một câu chuyện chỉ liên quan chút ít với cáiLịch sử chung, bởi vì tất cả tự diễn ra giữa đứa con và cha mẹ Cái Vô thức vận hành một cách hiểnnhiên bằng thứ ngôn ngữ tuân theo những điều kiện về không gian và thời gian, còn các quá trình sơkhởi thì lại mang tính “phi lịch sử”, chúng không biết tới thời gian có tính định hướng (quá khứ – hiệntại – tương lai) Mặc dù cái siêu tôi tích hợp những yếu tố riêng vào mỗi cơ cấu văn hóa, nhưng hoạtđộng của nó lại phụ thuộc vào một cơ chế bất di bất dịch; cái ấy được hình thành từ những xung năngcũng ổn định như cái nền tảng sinh lý; còn cái tôi thì với nghị lực độc lập bền bỉ, tác động và bảo vệcác phương tiện thực hành mà nó trông cậy để xác định vị trí cho mình trước thực tế Kể từ nhữngtiếng vang đầu tiên của Malinowski, cuộc tranh luận “tính văn hóa” của phân tâm học đã diễn ra daidẳng và các nhà xã hội học ngày nay công kích “thói duy phân tâm học” (như một sự ứng dụng ởphương Tây) nhiều hơn là công kích vào lý thuyết về Vô thức Về phía phân tâm học, sự nghi ngờ củacác chuyên gia văn học đối với chủ nghĩa Freud gắn với thành kiến chung chống lại những môn khoahọc không phải là lịch sử (với nhiều biến cố) và ngữ văn; người ta tiếp tục gợi lên rằng động cơ và ýnghĩa của khát vọng có nguồn gốc tính dục là ít nhiều làm mất phẩm giá, mất nhân tính; đôi khi nhândanh một thứ chủ nghĩa duy lý quá đà và với một nhiệt huyết của kẻ ngu dân, người ta chế giễu mọimưu toan nhằm thoát khỏi việc nhắc đi nhắc lại tâm lý và tiểu sử một vị thánh, vốn chỉ rặt nói về Niềmsay mê, Giá trị, Lý trí bằng ngôn ngữ Aristote, người ưa thích nói rông dài về cái Thần bí và Vinh quangcủa một vị Thần mà ta không chạm tới được bởi vị Thần đó là thiêng liêng, hoặc để cho vị Thần đó vẫn

là thiêng liêng… Nghiêm trọng hơn, người ta sợ cái ý tưởng cho rằng các Văn bản có thể không có mộtnghĩa (tốt) cố định mãi mãi (“việc đời được chia sẻ tốt hơn chăng”?) nhằm đảm bảo sự cao thượng củachúng ta cũng như tạo thuận lợi cho những giải thích lòng vòng của chúng ta Và người ta ghê tởm phảigắng trang bị một cỗ máy khái niệm “mới”; với sự trợ giúp của cỗ máy đó, công cuộc nghiên cứu Vănhọc có lẽ sẽ tiến bộ, một Văn học vốn hiến dâng làm nơi sùng tín cất giữ những khái niệm và tư tưởngvĩnh hằng: cái nơi cất giữ đó gần đây có lẽ chuyển thành bãi rác công cộng, thậm chí thành nơi quànxác chết

Những người ủng hộ một nhân học thực chứng phỏng theo chủ nghĩa hành vi hay chủ nghĩa duy vậtlịch sử trước kia, cũng như những người vẫn gắn bó với quan niệm nhân văn của sự kiện văn học, thảyđều chối từ nguyên lý về hoạt động tượng trưng hóa không tuân theo các quy luật về trao đổi đơnthuần và có quy tắc Quan điểm phân tâm học khiến họ phát hoảng vì nó buộc họ không được suy nghĩbằng ngôn từ mã hóa nữa, thậm chí còn không được hình dung rằng con người là chủ nhân các mã

“của họ” Quả thực là tiện lợi nếu thế chỗ cái so sánh bằng cái được so sánh của nó; cũng không kémphần xác thực rằng tính tương đương tạo nên lý thuyết về ký hiệu (và những việc làm mang tính chất

“ký hiệu học”) lại vô giá trị ở kiểu loại tượng trưng và rằng cần chấp nhận chữ diễn dịch (interpréter)khi định từ bỏ chữ dịch thuật (traduire) Về thực thể Cái vô thức, đối với một chủ thể không bao giờ tồntại, thì ở nơi mà người ta tin là có nó, ngôn từ được tuôn ra vô tận bởi ý nghĩa mà nó hứa hẹn – cái ýnghĩa chỉ xấp xỉ đạt được, chỉ gần vượt qua được trong cuộc sống thường ngày (và theo cách tạo thỏamãn trong bối cảnh siêu mã hóa của kỹ thuật) Sự can thiệp của người nói và của người nghe ở môi

trường thông điệp giả làm rối nhiễu toàn bộ hiệu quả của ngôn ngữ, về nguyên tắc được dành để traođổi thông tin Một chút ẩn dụ làm sai lệch nghĩa trong xu hướng sa đà không sao dừng lại được, vậylàm thế nào để ẩn dụ trở thành trung tính?

Chúng ta hãy lấy ví dụ câu đố nổi tiếng mà Oedipe đã giải được Con quái vật Sphinx – mà người Phápbảo là giống đực, người Hy Lạp và La Mã cho là giống cái, người Ai Cập thì lưỡng lự về giới tính của nó,chúng ta hãy cứ chấp nhận rằng điều đó không quan trọng -, quái vật hỏi “con vật nào buổi sáng đibằng bốn chân, buổi trưa đi bằng hai chân, còn buổi chiều đi bằng ba chân”; Oedipe, người khônngoan, đoán ra đó là “Con Người”, trải qua các giai đoạn trẻ con, người lớn, rồi về già phải chống gậy.Nhà huyền thoại học [17] diễn giải lại theo kiểu mã vũ trụ như sau: Con người giống như Mặt trời (mọc,thiên đỉnh, lặn), vua-pharaon là một vị thần Nhà phân tâm học sẽ nói: hẳn rồi, nhưng chúng ta cũngđọc thấy: đứa bé con, đứa trẻ vô giới tính giai đoạn ẩn tàng [18], cậu thiếu niên, trong đó, thành phầnthứ ba đồng thời vừa là cây gậy tình cờ trên đường đập vào ông bố, vừa là cái dương vật để sở hữu bà

mẹ (Oedipe đã tỏ rõ điều đó), lại còn là cục phân thải ra để nịnh mẹ nữa, kể cả đứa trẻ được ông bốđón nhận và chờ đợi, cuối cùng, một thành phần mà người ta có thể bị tước đoạt và thế là v.v Đối vớingười dựa trên các nền tảng lý thuyết Freud, toàn bộ việc hình thành yếu tố tượng trưng đều nằm dướidấu hiệu của cái này, bởi vì, luôn luôn có một cái khác để thay thế, để đưa vào trong hàng loạt cácđiều thêm thắt

Sự giải thích không ngừng được lấy lại và bắt đầu lại, nó bất tận như sự phân tích trị liệu Và cũnggiống như sự phân tích đó, người ta chỉ tạm ngưng giải thích khi đạt được sự thỏa mãn tạm thời, trongmọi trường hợp tạm thời, về một cái gần như tạm thời, bởi vì, rốt cục thì vào cuối câu chuyện, cả haiđều sẽ vấp phải cái công thức không rõ ràng về ham muốn nguyên thủy, cái rốn của huyễn tưởng Đểthuận tiện, người ta thường dừng việc giải thích và phân tích ở một trong những cách trình bày chínhtắc, nhấn mạnh theo sự phát triển của bộ máy tâm thần và người ta gọi tên là huyễn tưởng nguyênthủy, bởi lẽ có sự trở lại tí mẹ, cảnh tượng nguyên thủy, quyến rũ, thiến hoạn ở giới hạn cuối cùng, bất

kỳ biểu tượng nào cũng được ghép vào một trong những sản phẩm sơ khởi ấy; chính vì vậy, chẳngnghĩa lý gì khi nói về cái vô thức tập thể [19]: tất cả những điều cá nhân khởi thảo ra và những lời lẽkhông khác mấy của quần chúng (vox populi) phao truyền đi đều có căn nguyên ở đây, nếu không nói

là cấu trúc của nó nằm ở đây Cũng chính vì vậy, lợi ích của việc đọc các văn bản văn học theo kiểuphân tâm học không dừng lại với việc giải mã, mà cùng với việc giải mã, nó thống kê ra và gỡ nútnhững sợi chỉ tạo nên trò chơi biến đổi; chúng ta không cần giữ lại cái phương trình ẩn dụ (còn gì vô vịhơn một sự bằng nhau? cuối cùng thì luôn luôn = 0!), mà nên giữ lại chính quá trình ẩn dụ và chặngđường ẩn dụ hóa như thế Không phải là kiểm kê biểu tượng, mà là sự vận hành quá trình tượng trưnghóa Biểu tượng không phải là chìa khóa, đó là lao động

2 Huyền thoại, cổ tích và truyền thuyết

Hãy tiếp tục giả thiết rằng, khái niệm phân tâm học đem đến cái gì đó khiến cho cuộc tiếp xúc củachúng ta với các nền văn học thế giới được sáng tỏ hơn, làm sáng rõ hơn, phong phú hơn Địa vị nàovinh dự ấy, hãy bắt đầu từ những câu chuyện mang tính tượng trưng mà các bộ tộc, tộc người, dân cư,các nền văn minh vẫn kể cho nhau nghe, những câu chuyện trong đó có thuật lại cuộc phiêu lưu củanhân vật chính (người hoặc con vật), thời “ngày xửa ngày xưa”; nhân vật đó là yếu tố tiết lộ chất kếtdính của nhóm, nhưng trên hết nó thể hiện nguồn gốc tập quán mang sức mạnh luật pháp Từ nhữngđiều quy định chặt chẽ không thể không tuân thủ đến những lời khuyên đơn giản về đạo lý các dân tộc,toàn bộ lĩnh vực luật pháp gọi là “tự nhiên” đều tìm thấy sự biện minh trong những văn kiện kiểu nhưvậy; đó chính là cái Người xưa gọi là “luật bất thành văn”, còn ngày nay chúng ta cảm nhận đó như làphần chính yếu của các phong tục tập quán truyền thống, khó mà xác định được những gò bó về tưtưởng của các phong tục đó Từ bao thế hệ, người ta chỉ còn thấy trong những câu chuyện này rặt

những “chuyện đời xưa” kể cho bọn trẻ con nhằm thỏa mãn tính hiếu kỳ của chúng – cịn bọn trẻ thìđịi kể chuyện để từ đĩ rút ra một cách vơ thức quyền được hưởng những huyễn tưởng của chúng ởmiệng của người kể chuyện trong gia đình Phần đơng các truyện kể này, vốn được trích từ những tậpvăn cổ nhất hoặc ở nguồn truyền khẩu, đã được thể loại bi kịch hay anh hùng ca, thậm chí cả nhữngtiểu thuyết đầu tiên khai thác Chúng lấy những tên khác nhau tùy theo bối cảnh văn hĩa nhìn nhậnchúng tới ghi danh (bằng trí nhớ và bằng chữ viết) như: huyền thoại (mythe) ở những tơn giáo đa thần,truyền thuyết (légende) ở những tơn giáo nhất thần, anh hùng ca gia đình (saga) và sử thi trung đại(geste) ở những tín ngưỡng thờ cúng một anh hùng dịng họ hay dân tộc, truyện cổ (conte) bi thảmhay tuyệt vời (truyện thần tiên) dành cho cơng chúng cĩ tiếng là ngây thơ và phàm tục Chiều kích,ngơn ngữ, sự tinh tế của chúng thay đổi vơ biên Tất cả chúng đều cĩ những điểm chung ban đầu nằmngồi lề nền văn học chính thức với tiêu đề danh mục văn học dân gian hoặc văn học cổ, sau đĩ vàtrước hết được dịch phĩng chiếu vào một quá khứ ít nhiều xác định (“Cĩ một lần…”), dàn cảnh mộtngoại hình huyễn tưởng mà mức độ trau chuốt thi ca của nĩ khơng cĩ vẻ gì quá lơi cuốn với độc giảphương Tây hiện đại [20].

Nếu cĩ một sơ đồ tổng quát, cĩ thể khoanh sơ đồ đĩ lại bằng cuộc đấu tranh của nhân vật chính chốnglại những thế lực thù địch cho đến lúc thắng lợi, sau đĩ, kết cục cĩ thể là hoặc nhân vật được thầnthánh hĩa (cái chết vì đã vi phạm điều cấm, tiếp theo là sự thay hình đổi dạng hoặc hĩa thân thànhthần), hoặc dẫn tới bản năng giới tính sinh sản (“Họ lấy nhau và cĩ rất nhiều con”) – sơ đồ được gọi là

sơ đồ thụ mơn bởi vì người ta bắt gặp nĩ ở tất cả các nghi lễ trưởng thành [21] Cho dù cĩ sự sai biệtnhỏ đĩ, nhưng việc thụ mơn thực sự hay mang tính nghi lễ đều bắt buộc người trẻ tuổi phải bắt chướcmột kiểu tái sinh cần mẫn, kiểu chinh phục hay kiểu tu khổ hạnh; trong quá trình diễn biến đĩ, conngười học hỏi được cách chấp nhận những khước từ mà thực tế sẽ áp đặt cho; đấy là một thiết chế xãhội nhằm hội nhập các thành viên của nhĩm vào quy chuẩn (đơi khi là quy chuẩn của tầng lớp tinhhoa, nhưng điều này chẳng hề làm thay đổi sự việc) Cịn các truyện kể, cho dù chúng cĩ được kịchtính hĩa hay khơng, và thậm chí chúng cĩ được diễn trên sân khấu đi chăng nữa, thì chúng cũng chỉđĩng vai trị niềm vui thích: ngay cả nếu cái ý thức cần phải rút ra bài học kinh nghiệm thì các lớp dướisâu vẫn thích thú hồn thành những huyễn tưởng được khêu gợi

Chúng ta sẽ khơng trở lại những đĩng gĩp của Freud vào lĩnh vực liên quan đến huyền thoại Oedipe[22]- nĩ đã thành “mặc cảm” của những điều mà ơng sắp đặt thành nhiều lớp kịch bản tiêu biểu gọi làcác huyễn tưởng khởi nguyên Nhận xét về huyền thoại là của ơng: “Huyền thoại là những thứ cịn sĩtlại đã bị biến dạng của các huyễn tưởng ham muốn của tồn thể các dân tộc, những giấc mơ lâu đờicủa nhân loại non trẻ” (EPA, 79) Ơng tra vấn chất liệu mà các nhà dân tộc học cùng thời cung cấp choơng (Vật tổ và Cấm kỵ, 1912) [23] Ơng đã khích lệ một số người trong số các mơn đệ đầu tiên của ơnghãy đẩy mạnh nghiên cứu theo hướng ấy Người ta làm quen trước hết một nghiên cứu của KarlAbraham: Giấc mơ và huyền thoại (1909) tập trung quanh huyền thoại về Prométhée; của Otto Rank:Huyền thoại về sự ra đời các anh hùng (1909), nghiên cứu này chứng minh rằng mọi sứ mệnh anhhùng đều được tiền định bằng một sự trắc trở khi ra đời (cơ thể dị dạng, cha mẹ “bất bình thường”,v.v…)[24]; các cơng trình của Géra Roheim, nhà dân tộc học đồng thời là nhà phân tâm học, về nhữngngười bản xứ ở Mélanésie và về các huyền thoại gần với chúng ta hơn (Castor và Pollux, Danạdes)[25]

Ngồi những đĩng gĩp này, cần phải kể thêm các nghiên cứu gần đây hơn của Marc Soriano (chủ đềcác cặp sinh đơi ở những truyện thần kỳ, Truyện kể Perrault, Gallimard, 1968), của Bruno Bettelheim(Phân tâm học các truyện thần tiên, Laffond, 1976) và của bản thân tơi [26] cũng như những nhận xétmang tính lý thuyết của Didier Anzieu [27], của nhà sáng lập phân tâm học tộc người GeorgesDevereux [28], của người khởi xướng một “câu chuyện phân tâm học” Alain Besançon [29] và củangười khởi xướng phân tâm học xã hội Gérard Mendel [30]

3 Típ và môtíp

Khó mà phân biệt được các công trình về những truyện kể “nguyên thủy” ấy với những nghiên cứudành cho một bên là các môtíp thấy có ở khắp nơi, bên kia là các nhân vật điển hình minh họa cho,như người ta nói, một khía cạnh của kiếp người

Otto Rank chú ý đến, chẳng hạn, Môtíp loạn luân (1912) ở những tác phẩm văn học và truyền thuyết:cái “môtíp” này đã từng hay vẫn là câu chuyện về Oedipe, do Ernest Jones nhận ra khi đem so sánhHamlet và Oedipe [31] Tương tự, các nhận xét chung của André Green về cảnh tượng (Con mắt thừa,

đã trích dẫn) dựa trên sự phân tích cuộc chạm trán giữa Oedipe với con Nhân sư, sự phân tích Orest kẻgiết mẹ, sự phân tích về Othello Khi Sarah Kofman đặt tên một đoạn trong cuốn sách Bốn tiểu thuyếtphân tích (Galilée, 1973) của mình là “Judith”, bà muốn trao cho nhân vật nữ này một chiều kích mà cô

ta vốn không có được trong vở bi kịch của Hebbel, từ vở kịch này, Freud đã chỉ ra vấn đề luôn luônđược gợi nhắc trong nghệ thuật và văn học dân gian, đó là vấn đề “cấm kỵ về trinh tiết” Một trườnghợp phức tạp hơn trường hợp của Don Juan, nhân vật đã trở thành đối tượng cuốn sách của Otto Rank[32], bởi lẽ típ đàn ông đó sắp xếp các giá trị hoàn toàn theo vô thức (thói tự si, sự xuống cấp đạo đứccủa đối tượng, các yếu tố đồng tính luyến ái) với những dữ liệu gắn với lịch sử xã hội (giai cấp quý tộcphong kiến) và với lịch sử tư tưởng (chủ nghĩa vô thần báng bổ)

Cũng cần trích dẫn cả những bài báo như bài báo của Catherine Clément về hiện tượng lưỡng tính

“Huyền thoại và dục tính”, Những tấm gương soi của chủ thể), bài của Fernand Cambon về Cô gái kéosợi trong một số bài thơ và truyện cổ tích Đức (Litt., 23, 1976), và bài của Roger Dadoun về ma cà rồng(“Hiện tượng bái vật trong các phim kinh dị”, NRP, 2, 1970), thậm chí cả những số tạp chí như Số phậncủa những kẻ ăn thịt người hoặc Những kẻ tự si (NRP, 6, 1972 và 13, 1976) – nhằm chỉ rõ một số conđường được vạch ra ở các lĩnh vực này vốn rất giống với một khu rừng rậm

Chính bản thân Freud có thể đóng góp cho danh hiệu đó Trong một tiểu luận nhỏ có tên là Môtíp ba cáitráp (1913), ông nhắc lại vở bi kịch Gã lái buôn thành Venise của Shakespeare; trong kịch, cô Portia bị

bố bắt phải cưới một trong ba người đến cầu hôn, người nào tìm thấy ảnh của cô, mà bức ảnh đó lạikhông giấu ở tráp vàng, cũng chẳng ở tráp bạc, nó được cất trong cái tráp bằng chì Sau khi cự tuyệtcách giải thích theo típ các tinh tú (Mặt trời – Mặt trăng – Sao chổi), ở đó ông thấy trong không gianbầu trời một tia chiếu soi rọi những động cơ vô thức, Freud bèn so sánh đối chiếu cái “môtíp một ngườiđàn ông lựa chọn một trong ba người đàn bà” ấy (EPA, 89) với sự lựa chọn tương tự của Vua Lia, sựphán xét của Pâris, các truyện cổ tích Chiếc gương thần và Cô Lọ lem (trong truyện có ba chị em): cáitráp bằng chì, cô gái câm, bà tiên thứ ba, cô gái nghèo khổ, người em gái gặp rủi ro, đấy là bấy nhiêu

bộ mặt của thần Chết – hay thần mệnh số Atropos [33] Đấy cũng là những bộ mặt của “ba mối liên hệkhông thể tránh khỏi của đàn ông với đàn bà”, con vật giống cái, bạn gái thân thiết, người đàn bà hủydiệt và chung quy lại, đấy là “ba hình thái thể hiện chính hình ảnh người mẹ trong cuộc đời: người mẹvới tư cách là mẹ, người tình mà người đàn ông lựa chọn theo hình ảnh của người mẹ ấy, và cuối cùng,Đất-Mẹ là người sẽ lại tiếp nhận đứa con trở về” (103) Xin nhớ rằng, sở dĩ môtíp xứng đáng với cái tênnày, ấy là do nó không phải là toàn bộ cốt truyện của kịch hay tiểu thuyết: văn học dân gian rất giàucác tình tiết loại này, chúng được hòa vào một lớp rộng lớn hơn, và chúng có khả năng cho văn họckhai thác

Cũng có thể dẫn ra một tiểu luận khác nhan đề Một số típ tính cách do phân tâm học nêu ra (1916).Freud viện dẫn văn học để minh họa các mẫu ứng xử phổ quát, đó là khuynh hướng tưởng mình là

“một ngoại lệ” và tự cho mình đang gánh chịu một điều xúc phạm tự kỷ nguyên lai nên được quyền trảthù những người khác một cách hoàn toàn hợp pháp (ví dụ vay mượn từ vở kịch Richard III) và sự rối

loạn tinh thần mang tính bệnh lý sau khi đạt được những ham muốn từng đeo đẳng quá lâu (Phu nhânMacbeth, hoặc cô Rebecca của vở Romersholm của Ibsen).

Vậy là người ta có thể đi từ nghiên cứu bệnh học tâm thần thường nhật nhất đến những gương mặt lớn

mà lý thuyết về ham muốn xoay xung quanh: Erôs và Thanatos, hay là “biển nguồn” (chủ đề truyệnThalassa của Sandor Ferenczi [34]; người ta có thể gợi nhắc Con Quỷ, giống như Freud đã nhắc tới nótrong Chứng loạn thần kinh quỷ quái ở thế kỷ XVII (1923) Thậm chí người ta đã có thể nghĩ tới nhữngcông thức hay những chiều kích nhận thức của chúng ta xuất hiện như những khái niệm phổ quát: cácyếu tố vũ trụ Gaston Bachelard ưa thích; nhưng đấy là một cách lạm dụng ngôn từ Bachelard là mộtbậc thầy về phê bình, các bài giảng về thi ca của ông là những áng thơ đích thực – với danh nghĩa làthơ chúng sẽ đòi một sự bình chú [35] Nhưng Bachelard không dùng cái từ “phân tâm học” theo nghĩa

cụ thể hay chính xác (“Khi ông nói về cái vô thức trong phê bình văn học, ấy là trong thực tế, phần lớnthời gian ông nói về cái tiền ý thức, thật trái ngược với Jung [người ông ưa thích nhất] cũng như vớiFreud, có nghĩa là [ ] về những hệ lụy không được nhìn nhận của mối chủ tâm hiện thời”, bài vở trongtay, Vincent Therrien khẳng định [36], ông quan tâm tới hiện tượng luận của tưởng tượng bằng lời; qua

sự tương đồng, không một phương pháp phân tâm học nào có thể diễn giải khác đi sự thầm thì củanước, lao xao của gió, cuồng nhiệt của lửa cũng như lời lẽ mềm dẻo hay sự nổi loạn của đất “Phân tâmhọc vật liệu”, dự án này dựa trên sự ngộ nhận Dù sao Bachelard cũng còn kết hợp mối quan tâm đọctốt với sự lo lắng phải vượt qua được tính tức thời của cái nghĩa đen của từ và “phê bình mới” phải chịu

ơn ông vì không cần ầm ĩ mà ông cũng đã kêu gọi được nó phải đọc lý thuyết Vô thức: tác phẩmLautréamont của ông (Corti, 1939) đã làm thay đổi không thể đảo ngược được chân trời nghiên cứu củachúng ta, nhất là về thi ca

4 Thể loại văn học

Bởi vì tuy Freud đã mở đường theo hướng truyện hư cấu, song ông lùi bước trước thi ca, mặc dù chínhông là người luôn luôn trích dẫn các nhà thơ Nhưng những nghiền ngẫm nghĩ suy của ông đã dẫn dắtcác nhà phân tích và phê bình phải đặt câu hỏi về ý nghĩa của các hình thức lớn ấy của văn học màngười ta gọi là các thể loại Bắt đầu bằng thể loại kịch, một nghệ thuật làm-cho-thấy và làm-cho-nói;cảnh sân khấu không được dàn ra song song một cách ngây thơ với cảnh của giấc mơ, hay một cáchrộng hơn, cảnh của Vô thức

Ngoài những công trình của André Green đã khảo cứu ở trên, còn một cuốn sách nữa cũng quan trọngkhông kém cần nêu ra, đó là cuốn Chìa khóa cho tưởng tượng hoặc cảnh tượng khác (Seuil, 1969) củaOctave Manoni Trong cuốn sách có một tiểu luận nói về “ảo tưởng khôi hài” (tr 161-183); ảo tưởng đó

có thể theo phương thức xác tín rằng khán giả gắn bó với cái mà họ xem (“chúng ta nên biết rằng điều

đó không đúng, có như thế thì các hình ảnh của vô thức mới thực sự tự do”, 166), cũng như gắn bó vớinhững hiện tượng đồng nhất và phóng chiếu mà trong đó cái tôi tự si là nơi chuyên hữu [37], và trong

đó tác động giải phóng của chúng tăng gấp đôi nhờ sự củng cố phòng vệ của chúng ta (176); các thểloại biểu diễn phi “cổ điển” đã được xem xét lại một cách sắc sảo: múa rối, xiếc, phim, thoát y vũ, trò

hề Phụ lục của sách so sánh “kịch và sự điên rồ” thông qua quá trình sân khấu hóa tự phát của các

“diễn viên của thực tại”, các loại diễn viên tồi và các loại ma ám khác Mannoni là một nhà phân tíchsay mê sân khấu; Charles Mauron trước hết là một nhà phê bình, song ông quan tâm đến dữ kiện hìnhthức nghệ thuật kịch ít hơn là đến nội dung vở hài kịch: cuốn Phê bình phân tâm học thể loại hài (Corti,1963) của ông nêu lên vấn đề các nhân vật truyền thống và các tình huống kinh điển Hài kịch là cảnhtượng diễn ra sự đảo ngược những biểu hiện gây lo hãi thành những hình ảnh ngoa dụ về chiến thắng:khi cậu thanh niên đầu tiên chế nhạo lão già, liền có sự trả miếng ở cảnh tượng bi kịch, trong đó cậucon trai bị đè bẹp bởi ý chí, lời nói, hay đơn giản chỉ bởi cái tên của ông bố Giả thiết cơ sở căn cứ vàohai thể thức: toàn bộ vở kịch bao hàm một nhân vật trung tâm (không nhất thiết phải là nhân vật chủ

chốt) lă người thể hiện câi tôi vô thức; “nhđn vật” đó chịu đựng câc hănh vi gđy hấn trong bi kịch vă lă

kẻ phạm phải câc hănh vi ấy trong hăi kịch Sơ đồ theo mặc cảm Oedipe được lập dựa trín sự khâc biệtgiữa câc thế hệ vă giới tính, có thể tham khảo thím câc giai đoạn tiền Oedipe của đời sống tđm thần(Harpagon lă một ông giă có quan hệ tình địch với con trai, nhưng tính hă tiện lă một loại ứng xử gắnvới hiện tượng cắm chốt thuộc thời kỳ hậu môn) Câc kịch bản kịch mục hăi gắn với việc hình thănhhuyễn tưởng, trong đó kịch bản lă những kết tinh bị tầm thường hóa vă xuyín tạc đi của huyễn tưởng:đấy lă mặt trâi của huyền thoại [38]

Về tiểu thuyết, chúng ta không tham chiếu nhiều nữa; có nhiều điều để nói nhưng có ít thứ để đọc, bởi

vì có một tâc phẩm quan trọng của Marthe Robert, đó lă Tiểu thuyết của câc khởi nguyín, khởi nguyíncủa tiểu thuyết (Roman des origines, origines du roman, Grasset, 1972, Gallimard tâi bản 1977) Với kỹnăng thănh thạo, Marthe Robert [39] tìm câch định nghĩa thể loại vă câi thần của tiểu thuyết Khi đòihỏi có “hạt nhđn nguyín thủy” trong tiểu thuyết, bă đê đến với một nghiín cứu lđm săng của Freud cótín lă Tiểu thuyết gia đình của những người loạn thần kinh (Le Roman familial des nĩvrosĩs), công bốnăm 1909 trong cuốn sâch của Rank về sự ra đời của câc nhđn vật

Đó lă một cđu chuyện hoang đường, bịa đặt, nhưng ly kỳ, ai ai cũng tự kể cho mình trong thời thơ ấu

vă nói chung người ta đê kìm nĩn nó lại (trường hợp bị thần kinh thì nó sẽ trở lại) Trong cđu chuyện ấy,đứa trẻ dần dần bị truất địa vị hăng đầu độc tôn trong nhă Nó đứng trước “nỗi niềm hổ thẹn không thểgiải thích nổi vì sinh ra đê chẳng ra gì, kĩm may mắn, không được yíu thương” Nó kiếm cớ để “thanvên, để tự an ủi vă để trả thù” (46) Nó giả bộ không công nhận bố mẹ mình nữa, không thừa nhận họ

lă bố mẹ của nó Nó tự tạo ra câc bố mẹ khâc cho mình Nó hình dung nó lă con của một ông hoăng vẵng bố ấy đang tìm kiếm nó: giai đoạn đầu lă giai đoạn “đứa con được tìm thấy”; tiếp theo, người tahiểu rằng chuyện năy bao hăm cả lỗi của người mẹ: giai đoạn hai lă giai đoạn “đứa con hoang” Xuấtphât từ cđu chuyện năy vă nhấn mạnh đặc tính lưỡng phđn của nó, Marthe Robert phđn biệt hai loại

mơ mộng trẻ con: loại mơ mộng của đứa trẻ kỳ diệu, nó luôn luôn mong đợi ông vua bố của nó, loại mơmộng của đứa trẻ thực tế, nó sẽ dùng những người khâc (câc phụ nữ) để “đạt đến” bằng bất cứ giânăo: loại Hoăng tử Bĩ vă loại Rastignac Điều dẫn dắt bă phải nghĩ tới hai guồng chỉ lớn của thể loạitiểu thuyết, tùy thuộc huyễn tưởng vay mượn con đường lăm như thể lă hay phô băy câi của nó nhưthế (69): Danh sâch liệt kí chi tiết câc khuynh hướng chia ra “câi Bín kia” vă “Câc mảng đời”, đem

Tất cả điều đó sẵn săng phản tư lại; tuy nhiín, nghiín cứu về tính lêng mạn có thể truy nguyín từ mộttâc phẩm khâc của Freud, cuốn Das Unheimliche (rất cần lăm quen với thuật ngữ không dịch mă tathường hiểu lă Chuyện dị kỳ đâng lo) Cuốn sâch từ năm 1919 năy đê xâc lập một số điều kiện mă mộttâc phẩm bình thường hay xĩt về mặt kỹ thuật được gọi lă tâc phẩm huyễn tưởng phải tuđn theo

“Unheimlich sẽ lă tất cả những gì lẽ ra phải được che giấu, nhưng lại tự bộc lộ ra” (EPA, 173) Nó lă câikhiến ta sững sờ trong khi ta có thể dễ dăng phât hiện nó thật lă thđn quen, nó lă câi trở về với ta từbín ngoăi, nhưng nó đang lă bộ phận ở bín trong Tóm lại, nó lă một thứ bị dồn nĩn bỗng nhiín bật trởlại, trong đời sống thường nhật cũng như trín vũ đăi nghệ thuật Tuy nhiín, đối với chúng tôi có một sựkhâc nhau cơ bản, ấy lă: “Trong hư cấu có nhiều việc không phải lă unheimlich, mặc dù nếu những việc

đó diễn ra trong cuộc sống thì chúng có thể lă như vậy [hêy nghĩ tới câc truyện thần tiín], vă hư cấu cósẵn nhiều phương tiện nhằm gđy hiệu quả unheimlich vốn không có trong cuộc sống” (206) Như vậy,Freud nghiín cứu câc hiện tượng mí tín, ma quỷ, đồ vật vô tri mă lại có sinh khí, chuyện kể củaHoffman Người cât (xoay quanh việc thiến hoạn) vă ông kết luận về ba mẫu ví dụ rất rõ răng: chuyệnCâi tay bị chặt cụt vă hóa thănh xâc ướp của Kho bâu của Rhampsenit khiến chúng ta lạnh toât người;chuyện kể của Hauff mang tín đó lại đưa chúng ta mắc văo bẫy hư ảo, cho ta cảm nhận một sự khiếp

sợ thú vị, con ma mă Oscar Wilde xui khiến trong chuyện Con ma ở Canteville lăm chúng ta buồn cười

vì tâc giả nói về nó bằng giọng đùa cợt [40]

5 Các mô hình khác

Các thể loại dù lớn, dù bé đều không phải là lĩnh vực duy nhất mà ở đó, phân tâm học can thiệp vàonhững khía cạnh về hình thức vốn ít nhiều được mã hóa từ những điều bắt gặp trong không gian mỹhọc Cách đây chừng mười lăm năm, các nhà phân tích quan tâm tới vấn đề này đã nghiêm túc nhận ratính cấp thiết phải tham gia vào một thứ phân tâm học về hình thức Có thể lấy ngày diễn ra Hội nghị ởCerisy năm 1962 làm mốc (các báo cáo của Hội nghị đã được nhà xuất bản Mouton công bố năm 1968

có tên là Trao đổi về nghệ thuật và phân tâm học), chủ yếu nhờ có Nicolas Abraham và JaninChasseguet-Smirgel [41] Henri Lafon trong bài “Thấy mà không được thấy” (Thi pháp học, 29) đã pháthiện ra cái ảo ảnh ngầm ẩn ở một bản đúc chuyện kể thế kỷ XVIII Còn bản thân tôi, trong cuốnGradiva theo nghĩa đen, tôi đã thử chứng minh lối viết của W Jensen chuyển chỗ một “cái nhìn bái vậtgiáo” lên các đồ vật như thế nào

Từ một phía khác và ở một tinh thần hoàn toàn khác, nhất thiết phải đề cao những công trình của hainhà lý thuyết [42] Jean-François Lyotard [43] và Jacques Derrida[44] Chúng ta đã nhắc tên họ đây đó.Vốn là những triết gia theo nghĩa hiện đại nhất của danh hiệu này, tư tưởng của họ được hình thànhtrong quá trình thực hành văn bản Họ làm việc tuy ở ngoài lề phân tâm học, nhưng lại ở trong lề cácvăn bản Freud và của diễn ngôn văn học Không thể tóm tắt những phân tích của họ trong khuôn khổhạn hẹp như thế này, vì vậy, chúng tôi xin chuyển việc tóm tắt đó cho độc giả

V Đọc một người

“Chỉ có một trong hai điều xảy ra: hoặc chúng ta đã diễn tả thành bức biếm họa thực sự khi gán cho một tác phẩm nghệ thuật vô hại những ý đồ mà ngay cả tác giả của nó cũng không dự cảm được – do

đó một lần nữa chứng minh việc tìm thấy những cái ta tìm kiếm và bản thân ta tin chắc vào đấy thật là

dễ biết bao [ ] hoặc tiểu thuyết gia có thể hoàn toàn không biết đến những diễn tiến và ý đồ ấy nên anh ta thực lòng phủ nhận đã biết chúng, tuy nhiên, chúng ta đã không tìm thấy trong tác phẩm của anh ta bất cứ thứ gì vốn không có ở trong đó Chắc chắn chúng ta khai thác cùng một nguồn, chúng ta nhào trộn cùng một thứ bột, mỗi thứ theo phương thức riêng của chúng ta” (S Freud, DRG, 241-242)

Từ bây giờ chúng tôi sẽ giới hạn lại đối tượng cho rõ hơn, đó là nhà văn và tác phẩm Để bù lại, sẽ phảiphân biệt về góc độ tiếp cận Suốt năm mươi năm sau khi công bố những tác phẩm lý luận quan trọngđầu tiên của Freud, hầu như chỉ có các nhà phân tâm là nghiên cứu văn học

Họ làm điều đó vì bận tâm đến tác giả Do vậy, từ khoảng mười lăm năm nay, một số phê bình văn họchình thành theo lối phân tích tâm lý có xu hướng đánh giá cao những giá trị vô thức mà diễn ngôn vănhọc đưa vào trong tác phẩm

Sự phân chia kép đó vẫn chưa đủ Trong số những người từng nhắm tới và nay vẫn luôn nhắm tới tácgiả, người ta nhận thấy mối quan tâm đã được dịch chuyển từ con người cá nhân (cứ cho là: thiên tài

và chứng thần kinh của anh ta) sang nhà văn Có hai thái độ cùng song song tồn tại: hoặc người taquan tâm đến toàn bộ sáng tác nổi tiếng của người sáng tạo cũng như những chứng cớ bên ngoài vềcuộc đời người đó nhằm vạch ra bản tiểu sử đầy đủ nhất của anh ta; hoặc người ta lựa chọn chỉ nghiêncứu các tác phẩm văn học nhằm lọc ra cái đặc sắc ngầm ẩn của một tác phẩm, so sánh tác phẩm đóvới những nguyên lý do tác giả lập nên Ngoài ra, có một số độc giả kỳ cục “nghe” các tác phẩm, thậmchí không đếm xỉa gì khác ngoài việc chúng là những tác phẩm nằm trong toàn bộ một sự nghiệp vănchương; song ở đấy người ta vẫn có thể đặt một bên là thái độ nhằm giải mã ý nghĩa tượng trưng củamột tác phẩm, và bên kia là thái độ hướng tới quan sát chính hoạt động của cái vô thức trong văn bản

Vậy thì đây là nhãn dán trước khi làm cho bản trình bày trở nên tinh tế: bệnh lý học; phân tâm học tiểusử; phê bình phân tâm học; phân tâm học văn bản, mà đối tượng nghiên cứu của chúng là tính hiệnthực của một văn bản hoặc việc hiện thực hóa một tình thế đặt ra trong văn bản Lẽ dĩ nhiên giản đồnày đáp ứng trước hết cho ước muốn trình bày sáng sủa, bởi vì phần lớn các nghiên cứu chồng chéohai hay nhiều trục và đưa ra ở các hướng rẽ của chúng một số nhận xét vốn có thể tìm được chỗ ở nơikhác.

1 Bị lôi kéo vào thứ mình đọc

Từ tất cả những điều chúng ta đã nói ở các chương trước có thể suy ra rằng, đọc theo kiểu phân tâmhọc không so được với các kiểu đọc khác Đọc phân tâm học đòi hỏi phải có sự đầu tư của cá nhânngười đọc Không những cần kỹ năng thành thạo lý thuyết Freud, chẳng hạn phải hiểu biết thấu đáo vềlịch sử thời đại hoặc về ngôn ngữ, mà còn đòi hỏi một sự đầu tư vô thức Trong toàn bộ phương pháp đó

có một phần về huy động cảm xúc mà cường độ ở đấy cực mạnh Các hiện tượng bóp méo quy kết chođộc giả có vẻ trầm trọng lên từ thực tế những thái độ kháng cự hoặc nhiệt tình hăng hái: một phản ứngchuyển dịch ngược [45] có thể xuất hiện, các quá trình hình thành sự thỏa hiệp có trong chúng cái mà

từ đó khơi mào cho phản ứng dây chuyền hoặc xây dựng nên bức tường mù quáng thực sự

Người ta biết các nhà phân tích chỉ là nhà phân tích bởi họ đã thực hiện cuộc phân tích cụ thể củariêng họ (đôi khi được gọi là phân tích “chuyên môn”) nhằm duy trì sự tiếp xúc tương đối tự do với vôthức của họ và chế ngự các phản ứng của họ trước sự chuyển dịch của bệnh nhân Mặt khác, khi cuộcphân tích chuyên môn kết thúc thì nó cũng không làm dứt được tình trạng tự quan sát ráo riết; nó đượckéo dài thành cuộc tự-phân tích ít nhiều mang tính thường xuyên (và định kỳ được kiểm tra đối chứngvới một đồng nghiệp) Cuộc tự-phân tích này đạt mức tập luyện tốt nếu có sự tu chỉnh thường xuyêncủa học thuyết Công tác lâm sàng tự hoàn thiện trong việc lấy lại thăng bằng và đặt vấn đề xem xétlại những khái niệm đã học Mọi nhà phân tích đều vừa là nhà thực hành vừa là nhà lý thuyết Chính vìvậy, một số nhà phân tâm học đòi hỏi phải có luật cho ai đó có kiến thức mà muốn vận dụng nhữngcông cụ của Freud Cần phải là nhà phân tích – có lẽ trong thực tế, là người được phân tích thôi thìkhông đủ chăng? – để một mặt có được sự “chú ý bồng bềnh” càng ít bị bó buộc càng hay [46], và mặtkhác, để có quyền hội nhập và sắp xếp những khái niệm mà sự tiếp thu chúng thực sự chuyển sangviệc lý thuyết hóa chung, còn việc lý thuyết hóa này lại chuyển sang thực hành [47]

Dĩ nhiên, nếu có được những nhà phân tâm học đoạn tuyệt với mọi đòi hỏi khắt khe của việc đọc vănhọc và những nhà phê bình có thời gian rảnh rỗi để làm phân tích thì đấy sẽ là điều lý tưởng Cần phải

là một nhà hiện thực chủ nghĩa và phải biết chấp nhận việc thông thường chỉ gặp được một sự thiếuhụt kép Ngoài ra và xin nhớ cho: không một phương cách nào làm nổi rõ được chân lý Hãy lấy mộttrường hợp cụ thể Người ta vẫn biết cái đoạn trong cuốn sách Tự thú, Rousseau kể lại rằng ông ta đãtrưng ra trước các mỹ nhân dạo chơi trong vườn ở Turin “cái vật kỳ cục” chứ không phải là “cái vật tụctĩu” Khi đọc đoạn văn ấy với tư cách nhà phân tích [48], Guy Rosolato tuyên bố rằng Jean-Jacqueschứng minh “là người đầu tiên, mặc dù ông phủ nhận” và rằng ông đã nói dối chúng ta về chuyện đó.Bằng chứng là: khi trở lại miền Savoie, trên đường đi ông kiếm tiền bằng cách “phô ra trước những kẻhiếu kỳ một cỗ máy thủy lực làm ông mê mẩn, một đài nước của Héron, một cái máy phun tia nướctuyệt vời” Đấy là chưa kể trước đó ông đã từng đánh đổ bình nước lên váy của cô De Breil khi dọn bàn

ăn cho cô [49]… Lần theo sợi dây nghiên cứu tiểu sử tâm lý [50], Pierre-Paul Clément quả quyết tin vàonhà văn: ông ấy phô mông ra vì đấy là chỗ ông đặc biệt ưa thích Bằng chứng là: những cái đét vàomông để cười không thể quên được của cô Lambercier và cô Goton trẻ trung… Vậy thì: đằng trước hayđằng sau? Dối trá hay thú nhận chân thành? Làm sao quyết định được điều đó? Ai dám cả gan nói rằngnhà phân tích có lý chống lại nhà phê bình, vì lẽ mỗi người đã có sự lựa chọn của mình trong lúc hiểu rõnhững luận cứ mà người kia dựa vào? Các ví dụ cụ thể chỉ có thể đem lại một câu trả lời nước đôi, được

chỉnh sửa lại cho hợp với hoàn cảnh, trường hợp Mỗi độc giả sẽ lựa chọn tùy ý hoặc là cái anh ta ưathích hơn (và làm sao có thể trách cứ được anh ta về điều đó?), hoặc là cái tương ứng sít sao nhất vớithực tiễn thói quen của anh ta (có thể hiểu là thói quen đọc sách), hoặc nữa là cái hòa nhập tốt nhấtvới quãng thời gian đọc hiện tại của anh ta, với cách nhấn đặc biệt từng từ Còn gì nữa nhỉ?

Các yếu tố trả lời dường như cho phép trao giải thưởng nào đó cho công trình của một người khôngphải nhà phân tích tâm lý (tuy nhiên người đó được giả thiết không phải là người hoàn toàn mù tịt vềphân tâm học) đã hiện rõ trong thớ chẻ chia tách được gợi nhắc ở trên, một người hoặc nhiều văn bản.Rosolato dễ dàng hợp với giả thiết về sự chối bỏ hơn bởi vì công việc thực tiễn khiến ông hàng ngàyphải đương đầu với những ấn tượng kiểu như vậy, và còn bởi vì, do được đảm bảo chắc chắn về quyềnlực của mình, nếu không muốn nói là về tính tự chủ bản thân, ông ít do dự hơn nhà phê bình trong việcxem xét xem văn bản có tính chối bỏ hay không: nếu như thường xuyên có biểu hiện một người phântích chối bỏ (anh ta đã từng bộc lộ, anh ta sẽ tự bộc lộ ra), song phải có can đảm mới quyết định đượcrằng một phát biểu bằng văn bản là đáng nắm lấy mặt sau, vì việc kiểm tra (tế nhị) hoàn toàn thuộcphận sự của độc giả xuất phát từ một số nhất định các phát biểu Hơn nữa, nhà phân tích tâm lý vốnquen “bàn về” con người – những người chỉ có thể đúc rút lại thành các lời nói qua phương pháp loạisuy và dù sao đi nữa, họ có thể sản sinh vô tận những lời nói khác; nhà phân tích vật lộn với cả nhữngkháng cự đang diễn ra trước mặt hoặc đang âm vang trong anh ta; anh ta tác động tới cả hai, trongkhông gian biệt lập của buồng làm việc Còn nhà phê bình thì không có công chuyện gì với những conngười sống động, mang tính thời điểm và khó lường trước; anh ta làm việc với những diễn ngôn quenthuộc, bất biến; anh ta hoàn toàn đơn thương độc mã làm toàn bộ công việc phân tích, đưa ra cho vănbản các câu hỏi và trả lời mà chúng sẽ còn trở lại với anh ta, mặt khác, anh ta đồng thời vận hành cả

ba thứ: nguồn gốc vô thức của văn bản, những tác động của cái vô thức của nhà phê bình, sự hiện hữuthường xuyên của vị độc giả của riêng anh ta, nhà phê bình Đây là yếu tố cơ bản: giữa quyển sách, cáibàn và bài nghiên cứu phân tích được viết ra không có sự bí mật như giữa chiếc đivăng và ghế phôtơi.Nhà phê bình miệt mài với phân tâm học văn bản làm việc với cái mọi người đều đã biết, đã thấy, anh

ta công bố công trình của mình bằng văn bản, mỗi người đều có thể phán xét về văn bản đó Anh tamạo hiểm, chắc chắn là những mạo hiểm vô biên so với những mạo hiểm của nhà phân tâm, bởi vì tuyanh ta không có quan hệ gì đến số phận tương lai của một con người, song theo cách nào đó anh ta lại

có quan hệ đương nhiên với chất lượng thành tích của mình về phê bình và do đó, với sự định giá nănglực của anh ta Anh ta thường xuyên phải chịu sự kiểm soát, điều đó khiến anh ta phải thăm dò, nghiêncứu một cách “nghiêm túc” và “quang minh chính trực” nhất mọi khía cạnh của những giải thích màanh ta sẽ cả gan đưa ra trước sự kiểm soát của nhiều người khác, cả nhà phê bình lẫn nhà phân tâm

2 Phân tích tâm lý tác giả: những bậc tiền bối vĩ đại

Vấn đề ở đây không phải là vội vàng giải quyết dứt điểm trận cãi vã vô cớ và bột phát Bối cảnh phântích trước một sự kiện văn học không hề có điểm chung với bối cảnh phân tích tâm lý trị bệnh, ngay cảkhi hiện tượng dồi dào của văn học phân tích dành cho nghiên cứu các nghệ sĩ đến một lúc nào đó cóthể sẽ đem lại sự thay đổi

Chúng ta sẽ không sa đà về những đóng góp của Freud Một sự đóng góp liên quan đến kỷ niệm thờithơ ấu trong cuốn sách Dichtung und Wahrheit của Gœthe (1917) xứng đáng được lưu ý: người ta tựhỏi tại sao nó lại có mặt trong các Tiểu luận về phân tâm học ứng dụng (tập sách của MarieBonaparte), nếu không vì dựa vào tên tuổi uy tín của Gœthe; vấn đề đấy là về nhà văn vĩ đại nhất viếtbằng tiếng Đức, nhưng đấy cũng có thể là về người hàng xóm cùng cầu thang với bạn Freud quan tâmđến một kỷ niệm của nhà thơ từ hồi ông này bốn tuổi (ông đã từng ném bát đĩa của nhà qua cửa sổ đểngầm phản đối việc mẹ đẻ thêm em trai) trong viễn cảnh của ký ức – màn chắn [51], so sánh nó vớidăm bảy chứng cớ tương tự của những bệnh nhân của ông Phần đóng góp mang tên Một kỷ niệm thời