Đặc biệt tìm giải pháp để đảm bảo 100% các giờ dạy Vật lý cần thiết bị dạy học, thí nghiệm thì đều được sử dụng có hiệu quả.. Thực trạng việc sử dụng các thiết bị thí nghiệm vật lí ở trư
Trang 1PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HUYỆN Ý YÊN
TRƯỜNG THCS YÊN THÀNH
BÁO CÁO SÁNG KIẾN
Khai thác, sử dụng hiệu quả thiết bị dạy học
môn Vật lý trung học cơ sở
Tác giả : Phạm Tiến Dũng Trình độ chuyên môn : Cử nhân ĐHSP Toán Chức vụ : Phó hiệu trưởng
Nơi công tác : Trường THCS Yên Thành
Yên Thành, ngày 15 tháng 05 năm 2014
Trang 2THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN
1 Tên sáng kiến: Khai thác sử dụng hiệu quả thiết bị dạy học môn Vật lý thcs
2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến : Môn Vật lý lớp 8
3 Thời gian áp dụng sáng kiến từ ngày 10 tháng 9 năm 2013 đến ngày 05 tháng 05 năm 2014
4 Tác giả :
- Họ và tên : Phạm Tiến Dũng
- Năm sinh : 1976
- Nơi thường trú : Yên Chính – Ý Yên – Nam Định
- Trình độ chuyên môn : Cử nhân ĐHSP Toán
- Chức vụ công tác : Phó hiệu trưởng
- Nơi làm việc : Trường THCS Yên Thành
- Địa chỉ liên hệ : Trường THCS Yên Thành – Ý Yên – Nam Định
- Điện thoại : 095686271
5 Đơn vị áp dụng sáng kiến
- Tên đơn vị : Trường THCS Yên Thành
- Địa chỉ : Xã Yên Thành - Huyện Ý Yên - Tỉnh Nam Định
- Điện thoại :
I ĐIỀU KIỆN HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN
Trang 31 Năm học 2013 - 2014 là năm thứ 12 thực hiện chủ trơng của ngành Giáo
dục Đào tạo là: Phải thực hiện đổi mới phơng pháp giảng dạy từ phơng pháp dạy học
"cũ - thụ động ”, “thầy đọc - trò chép” sang phơng pháp giảng dạy tích cực, chủ
động, sáng tạo theo hớng “Phát huy trí lực của học sinh, lấy học sinh làm trung tâm”
2 Chương trỡnh mụn Vật lý đó được Bộ Giỏo dục và Đại học ban hành theo
Quyết định số 03/2002/QĐ-BGD&ĐT ngày 24/1/2002 Chương trỡnh thay SGK mụn Vật lý cũng đó được triển khai từ năm 2002 với nhiều điểm mới:
Khỏc với sỏch giỏo khoa Vật lớ trước đõy, sỏch giỏo khoa Vật lớ mới khụng chỉ
là tài liệu trỡnh bày những kiến thức cú sẵn để học sinh cú thể theo đú mà trả lời cỏc cõu hỏi của giỏo viờn cũng như học thuộc lũng để tỏi hiện sau này trong kiểm tra, thi cử; trong sỏch giỏo khoa cũn cú những định hướng hoạt động tự lực chiếm lĩnh kiến thức và kĩ năng của học sinh; tạo điều kiện cho giỏo viờn thực hiện những phương phỏp dạy học tớch cực
Nhiều nội dung được trỡnh bày theo hỡnh thức "mở", nghĩa là khụng được
trỡnh bày một cỏch trọn vẹn mà để "trống"chờ sự tham gia bổ sung, hoàn chỉnh của
học sinh thụng qua cỏc hoạt động học tập dưới sự hướng dẫn của giỏo viờn Điều này khụng những buộc học sinh phải suy nghĩ sỏng tạo trong giờ học, mà cũn trỏnh cho giỏo viờn chỉ sử dụng SGK dạy chay, kiến thức mang tớnh ỏp đặt
3. Năm học 2013-2014 cũng là năm học mà Sở Giỏo dục và Đào tạo Nam Định chỉ đạo đồng bộ cỏc giải phỏp để nõng cao chất lượng giỏo dục trong đú nờu cao giải phỏp:
- “ Khai thỏc sử dụng hiệu quả thiết bị dạy học Phỏt triển năng lực sỏng tạo của học sinh”. (1)
- “Chỳ trọng việc dạy học thực hành cho học sinh, tự làm và sử dụng đồ dựng dạy học cho giỏo viờn, ứng dụng cụng nghệ thụng tin Tăng cường rốn luyện kỹ năng sử dụng TBDH, phõn tớch hiện tượng cho học sinh, liờn hệ thực tế phự hợp với nội dung bài dạy” (2)
4. Năm học 2013 – 2014 là năm học mà nghành giỏo dục í Yờn tiếp tục phỏt động phong trào tự làm đồ dựng dạy học và phỏt huy hiệu quả của việc sử dụng thiết
bị dạy học Trờn cơ sở những thành tớch đó đạt được trong cuộc thi “Thiết bị dạy học
tự làm cấp tỉnh năm học 2011- 2012” của huyện nhà đối với mụn Vật lý đú là: 1 giải nhất, 1 giải nhỡ, một giải 3 Bản thõn tụi cũng như nhiều cỏc thầy cụ giỏo trong huyện luụn trăn trở, tỡm tũi, từng bước thực hiện việc đổi mới phương phỏp giảng(1): Trớch chủ đề “Hội thi GV dạy giỏi THCS năm học 2013-2014”của Sở Giỏo dục và Đào tạo Nam Định (2):Trớch trong “Hướng dẫn giảng dạy mụn Vật Lý năm học 2013-2014” (Kốm theo cụng văn số 1103/SGDĐT-GDTrH ngày 13/09/2013 của Sở Giỏo dục và Đào tạo Nam Định).
Trang 4dạy theo yêu cầu của ngành giáo dục đề ra Đặc biệt tìm giải pháp để đảm bảo 100% các giờ dạy Vật lý cần thiết bị dạy học, thí nghiệm thì đều được sử dụng có hiệu quả
II THỰC TRẠNG
Trước đây trong khi giảng dạy các môn học giáo viên chỉ chú trọng đến khối lượng kiến thức cần truyền đạt mà coi nhẹ phương pháp học tập và nghiên cứu mang tính đặc thù của từng môn Vật lý phổ thông là môn khoa học thực nghiệm Các tri thức vật lý là sự khái quát hóa các kết quả nghiên cứu thực nghiệm và các hiện tượng diễn ra trong đời sống Không có thí nghiệm nói riêng và thiết bị dạy học nói chung, học sinh không có cơ sở để thực hiện các thao tác tư duy để tiếp nhận tri mới Do đó, mọi tri thức mà giáo viên truyền đạt đến học sinh không sử dụng thiết
bị dạy học (nếu cần) về bản chất là áp đặt Xong hiện nay một bộ phận các thầy cô giáo vẫn còn dạy chay chưa đảm bảo được yêu cầu đưa thiết bị dạy học, thí nghiệm
và các bài dạy môn Vật lý Có tình trạng này theo tôi có các nguyên nhân sau:
- Việc quản lý thiết bị dạy học ở một số trường còn thiếu sự chặt chẽ
- Nhiều trường chưa có giáo viên chuyên trách về thiết bị dạy học hoặc có thì trình độ chuyên môn chưa đáp ứng được yêu cầu
- Giáo viên dạy môn Vật lý THCS thường được đào tạo có trình độ chuyên môn
là Toán- Lý nên không chuyên sâu, do đó việc phân công GV dạy môn Vật lý cũng không được cố định hàng năm
- GV dạy Vật lí phải vất vả, mất nhiều thời gian hơn so với GV các bộ môn khác
để lắp ráp, chuẩn bị thí nghiệm và di chuyển thí nghiệm giữa các giờ học Hơn nữa,
để thực hiện một số thí nghiệm thành công và có hiệu quả cao trong một tiết học không phải là đơn giản, ngoài nhiệt tình của GV còn cần có kinh nghiệm và thủ thuật tiến hành TN
- Trong số các thiết bị đã được cấp và mua sắm thì nhiều thiết bị chưa đồng bộ,
độ chính xác không cao
Trang 5- Điều kiện bảo quản chưa tốt, chất liệu làm thiết bị độ bền kém, thiết bị điện, quang dễ bị rỉ, biến dạng, gẫy, sai hỏng
- Kĩ năng làm thí nghiệm của giáo viên còn hạn chế
- Kĩ năng làm thí nghiệm của học sinh chưa được rèn luyện
- Giáo viên chưa đầu tư thời gian hoặc chưa đủ thời gian đầu tư việc chuẩn bị thí nghiệm cho bài dạy
- Bài dạy có sử dụng thí nghiệm nhưng gọi là có chứ chưa phát huy được hiệu quả thí nghiệm
Thực trạng việc sử dụng các thiết bị thí nghiệm vật lí ở trường THCS Yên Thành cũng gặp nhiều bất cập, trường chưa có phòng học bộ môn Vật lí, chưa có giáo viên chuyên trách về thiết bị dạy học Giáo viên trực tiếp giảng dạy vừa phải soạn sắp các thiết bị thí nghiệm, vừa phải trực tiếp kiểm tra hoạt động của thí nghiệm và tự mình phải đưa ra giải pháp khắc phục, trong khi đó thời gian cho việc chuẩn bị hạn chế dẫn đến giáo viên thường bỏ qua các thí nghiệm phức tạp và khó thành công Điều này ảnh hưởng tới khả năng sáng tạo, tích cực của học sinh trong quá trình tìm hiểu và tiếp thu kiến thức, đặc biệt là việc ghi nhớ tái hiện kiến thức dẫn đến kết quả kiểm tra đánh giá học sinh không cao
Từ thực trạng trên tôi đã nghiên cứu phần mềm quản lý thiết bị dạy học, nghiên cứu tài liệu, trực tiếp xuống phòng thí nghiệm, trực tiếp quản lý, qua nhiều năm giảng dạy môn Vật lý Trao đổi với các nhóm bộ môn cũng như với giáo viên dạy bộ môn Vật lý về vấn đề “Khai thác sử dụng hiệu quả thiết bị dạy học môn
vật lí” nhằm mục đích nâng cao chất lượng giảng dạy Từ đó tôi mạnh dạn đưa ra các giải pháp “ Khai thác sử dụng hiệu quả thiết bị dạy học môn Vật lí THCS”
để khắc phục những khó khăn mà thực trạng hiện nay đang đặt ra trong công tác quản lý, sử dụng thiết bị dạy học của nhà trường cũng như của giáo viên đang trực tiếp giảng dạy môn Vật lý
III NHỮNG BIỆN PHÁP THỰC HIỆN:
1 Đổi mới công tác quản lý thiết bị dạy học trong nhà trường.
Trang 6Qua làm công tác quản lý thiết bị dạy học của nhà trường, tôi nhận thấy: Với một
số lượng lớn thiết bị dạy học của 14 môn học đã được cấp, cùng với thiết bị dạy học nhà trường mua sắm, bổ sung hàng năm, trong điều kiện phòng học bộ môn còn thiếu thốn, phòng để thiết bị dạy học còn chật hẹp thì để có thể quản lý tốt việc bảo quản, sử dụng thiết bị theo tôi cần có một số giải pháp sau:
1.1 Quản lý thiết bị dạy học bằng phần mềm.
Tất cả các thiết bị dạy học đều phải được đánh mã số và được quản lý bằng phần mềm (Có thể sử dụng phần mềm “VEMIS”) Điều này giúp cho người quản lý chỉ cần sử dụng máy tính có thể biết được:
- Chính xác số lượng, tình trạng hư hỏng hay còn sử dụng được của từng loại thiết bị dạy học mỗi môn/mỗi khối lớp
- Theo dõi được việc có hay không sử dụng thiết bị dạy học của mỗi giáo viên bộ môn một cách nhanh chóng, kịp thời
- Phát hiện kịp thời , chính xác thiết bị dạy học bị thất thoát, sai hỏng từ đó nhanh chóng tìm ra nguyên nhân, quy ra trách nhiệm cá nhân người quản lý hay sử dụng
- Giảm thiểu thời gian ghi phiếu mượn trả thiết bị dạy học cũng như thời gian ghi biên bản thanh lý, sửa chữa, thay thế, luân chuyển thiết bị dạy học nhờ phần mềm đã được tích hợp sẵn
2.2 Phân công, phân cấp quản lý thiết bị dạy học
Nếu chỉ có ban giám hiệu quản lý thiết bị dạy học thì không thể trực tiếp theo dõi, đôn đốc việc sử dụng thiết bị dạy học của giáo viên (GV) mà phải phân công quản lý theo cấp bậc:
- Ban giám hiệu chỉ đạo, quản lý thiết bị dạy học trên phần mềm đồng thời dự giờ xác suất để kiểm tra việc sử dụng thiết bị dạy học của GV
- Giáo viên phụ trách phòng thiết bị có trách nhiệm bảo quản, kiểm kê phòng thiết bị đồng thời kiểm tra bàn giao thiết bị dạy học cho giáo viên bộ môn (GVBM)
Trang 7trước và sau khi mượn trả Báo cáo kịp thời những sai hỏng, tình trạng sử dụng với ban giám hiệu nhà trường
- Tổ trưởng chuyên môn có trách nhiệm quản lý việc sử dụng thiết bị dạy học của
tổ mình thông qua việc ký duyệt giáo án (Có kèm theo đăng ký mượn thiết bị dạy học) của GVBM Đồng thời thông qua việc dự giờ thăm lóp để đánh giá việc sử dụng thiết bị dạy học của GV…
- Nhóm trưởng chuyên môn có trách nhiệm quản lý phòng học bộ môn đồng thời tập hợp các ý kiến đánh giá, đóng góp kinh nghiệm sử dụng thiết bị dạy học của GVBM Trên cở sở đó tổ chức hội thảo theo nhóm xây dựng tài liệu sử dụng thiết bị dạy học sao cho đạt hiệu quả…
- GVBM có trách nhiệm bảo quản thiết bị dạy học trong quá trình mượn, sử dụng
Nói tóm lại việc phân công quản lý, sử dụng thiết bị dạy học trong nhà trường phải hết sức rõ ràng, theo đúng cấp bậc, chức trách, nhiệm vụ và phải có sự
hỗ trợ của phần mềm quản lý thiết bị dạy học Phải thấy được việc quản lý, sử dụng thiết bị dạy học là trách nhiệm của mọi thành viên trong nhà trường Ban giám hiệu thông qua việc quản lý thiết bị dạy học trên phần mềm và kiểm tra trên thực tế phải nắm bắt kịp thời việc bảo quản sử dụng thiết bị dạy học trong nhà trường thì việc khai thác sử dụng thiết bị dạy học mới thực sự đạt hiệu quả
2 Thực hiện nghiêm túc việc kiểm kê, bảo dưỡng, sửa chữa, mua sắm bổ sung, sắp xếp thiết bị dạy học
2.1 Kiểm kê, bảo dưỡng, thiết bị dạy học:
- Công việc kiểm kê thiết bị dạy học của nhà trường cần phải được tiến hành
ít nhất 3 lần/năm học, đó là : Trước khi vào học chính thức; Giữa năm học và cuối năm học
- Những giáo viên được phân công dạy môn Vật lý 6, 7, 8, 9 cùng vào một nhóm để kiểm kê thiết bị dạy học bộ môn Vật lý
Trang 8- Việc kiểm kê phải căn cứ vào danh mục thiết bị dạy học tối thiểu môn Vật
lý ban hành kèm theo thông tư số 19/2009/TT-BGDĐT ngày 11/08/2009 của Bộ Giáo dục và Đào tạo Trên cơ sở số giáo viên dạy và số lớp sử dụng để xác định số lượng, chất lượng thiết bị dạy học đảm bảo yêu cầu
- Trong quá trình kiểm kê cần bảo dưỡng các thiết bị dạy học để đảm bảo độ bền
và việc sử dụng tốt khi giảng dạy
- Công việc vệ sinh, bảo dưỡng thiết bị dạy học cũng cần được tiến hành ngay sau mỗi tiết dạy
2.2 Sửa chữa, mua sắm bổ sung thiết bị dạy học:
- Trên cơ sở biên bản kiểm kê thiết bị dạy học nhóm bộ môn làm tờ trình đề nghị nhà trường cấp kinh phí sửa chữa, mua sắm bổ sung thiết bị dạy học Những thiết bị dạy học nào giáo viên có thể sữa chữa được thì kịp thời sửa chữa ngay
- Giáo viên bộ môn cũng cần kịp thời cập nhật những thiết bị dạy học dạy học mới, đã được cải tiến trên thị trường mang lại hiệu quả cao trong giảng dạy để tham mưu với lãnh đạo nhà trường có kế hoạch mua sắm
2.3 Sắp xếp thiết bị dạy học trong phòng thiết bị, phòng học bộ môn:
Các thiết bị dạy học ở mỗi bộ môn cần được sắp xếp theo sơ đồ đảm bảo các nguyên tắc:
1) Nguyên tắc dễ thấy, dễ tìm, dễ lấy:
Áp dụng linh hoạt các kiểu sắp xếp ( thấp ở ngoài, cao ở trong, bé ở ngoài, to
ở trong Những đồ vụn vặt thể để trong khay như kim nam châm, bóng đèn, la bàn ) Mỗi hộp đựng đều có nhãn mác ghi tên thiết bị dạy học, sử dụng ở thí nghiệm nào, bài học nào
2) Nguyên tắc ưu tiên
Những đồ dùng thường xuyên phải dùng thì để tại vị trí dễ lấy nhất như xếp đặt ở phía ngoài, hoặc ở vị trí vừa tầm lấy
Thứ tự thiết bị dạy học cũng cần được sắp xếp theo từng chương từng bài trong SGK Dạy đến chương nào thì chuyển thiết bị dạy học của chương đó ra
Trang 9ngoài Dạy xong mỗi chương có thể vệ sinh bảo dưỡng toàn bộ thiết bị dạy học của chương đó và cất đi để năm sau sử dụng
3)Nguyên tắc an toàn
Đó là vị trí để hoá chất độc hại, hoá chất dễ gây cháy nổ , đồ dùng dễ vỡ đều phải để nơi an toàn, nhất là an toàn về điện và chống cháy
Phòng thiết bị cũng cần được trang bị bình chữa cháy và luôn ngăn ngừa hoả hạn sảy ra
3 Biên soạn tài liệu hướng dẫn sử dụng thí nghiệm theo danh mục thiết bị dạy học tối thiểu (đã được cấp).
Thực tế cho thấy với cách viết SGK môn Vật Lý đang ban hành, cùng với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay thì hầu hết các thầy cô giáo dạy môn Vật
lý đều mong muốn có sử dụng thiết bị dạy học, thí nghiệm trong giờ dạy Bởi vì nếu không có thiết bị thí nghiệm thì giáo viên sẽ phải vất trong việc thuyết trình mô tả thí nghiệm, kiến thức học sinh lĩnh hội mang tính áp đặt, hiệu quả dạy học không cao Xong với những khó khăn như đã trình bày ở trên nhất là về thời gian chuẩn bị thí nghiệm cũng như kỹ năng sử dụng thí nghiệm của giáo viên và học sinh đều hạn chế thì việc đảm bảo 100% các giờ dạy Vật lý cần thiết bị dạy học, thí nghiệm đều được sử dụng có hiệu quả không hề đơn giản Do vậy việc biên soạn tài liệu hướng dẫn sử dụng thiết bị dạy học môn Vật lý sẽ giúp giáo viên khắc phục phần lớn khó khăn này
3.1 Nội dung tài liệu
Mỗi một môn Vật lý lớp 6, 7, 8, 9 cần có 1 bộ tài liệu hướng dẫn sử dụng thí nghiệm riêng được soạn theo từng bài SGK, trong đó:
- Liệt kê chi tiết các thiết bị thí nghiệm cần chuẩn bị trong mỗi thí nghiệm
- Có sơ đồ lắp ráp thí nghiệm được chụp bằng ảnh thật
- Có nhận xét ưu khuyết điểm của từng thí nghiệm
- Có lưu ý khi sử dụng thí nghiệm
- Có kinh nghiệm và thủ thuật để tiến hành thí nghiệm thành công
- Có phần bổ sung để GV dạy bổ sung kinh nghiệm sử dụng thí nghiệm đó theo từng năm
Trang 103.2 Vớ dụ:
Vớ dụ 1: Bài 3 Chuyển động đều – chuyển động không đều (mụn Vật lý
lớp 8)
Tờn thiết bị Sốlượng Sơ đồ lắp rỏp
Máng nghiêng 2
đoạn
1
Bánh xe Macxoen 1
Bút dạ (phấn màu) 1
thực hành đo đại cỏc đại lượng Vật lý
ngang bằng
c) Lưu ý khi sử dụng:
- Trớc khi thực hiện thí nghiệm để đo đạc cần kiểm tra điều chỉnh cho máng
đúng vị trí
- Chuyển động của tâm bánh xe không thẳng mà bị lệch dần về một phía là do pháp tuyến của mặt phẳng chứa mặt phẳng của 2 thanh không nằm trong mặt phẳng thẳng đứng
- Chuyển động của bánh xe trên máng nằm ngang nhanh dần hoặc chậm dần
là do máng cha nằm ngang
- Để điều chỉnh vận tốc trục bánh xe, điều chỉnh máng nghiêng ở chân đế phía đầu máng nghiêng
- Khi điều chỉnh thấy phù hợp mới thực hiện đo đạc
- Trong khi thực hiện đo, các động tác phải đồng thời : mắt nhìn, tai nghe, tay đánh dấu Tay cầm bút nên dịch chuyển theo chuyển động của trục bánh xe để đánh dấu vị trí trục bánh xe đợc chính xác hơn