BÀI GIẢNG LÝ THUYẾT TÀI CHÍNH TIỀN TỆ

Nội dung của môn học Hoạt động của hệ thống tài chính: thị tr ờng tài chính và các trung gian tài... Sự ra đời của phạm trù tài chính Phân công lao động xã hội  Chiếm hữu về tư liệu s

LÝ THUYẾT TÀI CHÍNH TIỀN TỆ

TS.Cao Thị Ý NhiPhó trưởng Bộ môn LTTCTT&TCC

Email: nhicy@neu.edu.vn

Nội dung của môn học

 Hoạt động của hệ thống tài chính: thị tr ờng tài chính và các trung gian tài

Tµi liÖu tham kh¶o

 Frederic S Mishkin, TiÒn tÖ, Ng©n hµng

Bài 1

đại c ơng về tài chính tiền tệ

i TiÒn tÖ

1 Sự ra đòi của tiền tệ:

Hình thái giá trị giản đơn (ngẫu nhiên)

Hình thái giá trị toàn bộ (mở rộng)

Hình thái giá trị chung

Hình thái tiền tệ

Bản chất của tiền tệ

 Theo quan điểm của K.Mark

Tiền tệ là một hàng hoá đặc biệt, được

chấp nhận làm phương tiện thanh toán, trao đổi hàng hoá và dịch vụ

 Theo quan điểm của các nhà kinh tế học

“Tiền tệ khác của cải và khác thu nhập”

3 Lòng ham muốn về tiền là gốc rễ của

mọi điều xấu xa.

2 C¸c chøc n¨ng cña tiÒn

Theo quan điểm của K.Mark tiền tệ có 5 chức năng:

- Thước đo giá trị

- Phương tiện thanh toán

- Phương tiện trao đổi

- Phương tiện cất trữ

- Tiền tệ thế giới

Sự phát triển của hệ thống tiền tệ

 Hoá tệ

 Tiền phù hiệu

 Tiền điện tử

Kh¸i niÖm tÝnh thanh

kho¶n/tÝnh láng

 Khái niệm: Là tính dễ chuyển hoá thành tiền mặt nhanh nhất.

 VÝ dô: S¾p xÕp theo thø tù gi¶m dÇn

theo tÝnh thanh kho¶n cña c¸c hµng ho¸ sau:

– Sæ tiÕt kiÖm

– Cæ phiÕu

3 C¸c phÐp ®o l îng tiÒn cung

øng

 M 1 = C + D : tiÒn mÆt ®ang l u hµnh +

tiÒn göi thanh to¸n, tiÒn göi kh«ng kú h¹n

 M 2 = M 1 + tiÒn göi kú h¹n mÖnh gi¸ (sè

d ) nhá

 M 3 = M 2 + tiÒn göi kú h¹n mÖnh gi¸ lín

 Khèi tiÒn tÖ më réng L = M 3 + giÊy tê cã gi¸ kh¸c nh tÝn phiÕu kho b¹c, th ¬ng

phiÕu, hèi phiÕu ® îc NH chÊp nhËn

4 Chế độ tiền tệ

 Khái niệm: là ph ơng thức mà một quốc gia thực hiện việc phát hành và quản lý l u thông tiền tệ

 Chế độ tiền tệ bao gồm 3 yếu tố

– Bản vị tiền tệ: cỏi gỡ làm cơ sở định giỏ đồng tiền?

– Đơn vị tiền tệ

 Tên đồng tiền

 Tiêu chuẩn giá gả

Sự ra đời của phạm trù tài chính

 Phân công lao động xã hội

 Chiếm hữu về tư liệu sản xuất

 Sự phát triển của nền kinh tế hàng hoá

 Sự ra đời của các mô hình nhà nước thúc đẩy sự phát triển hoạt động tài chính

Bản chất của tài chính

 Khái niệm

Tài chính là các quan hệ kinh tế trong

phân phối tổng sản phẩm xã hội dưới

hình thức giá trị, thông qua đó tạo lập và

sử dụng các quỹ tiền tệ, nhằm đáp ứng yêu cầu tích luỹ và tiêu dùng của các chủ thể trong nền kinh tế

Phân biệt tài chính và tiền tệ

 Tài chính là sự vận động độc lập tương đối của tiền tệ với chức năng phương tiện

thanh toán và phương tiện tích luỹ trong

lĩnh vực phân phối, nhằm tạo lập và sử

dụng các quỹ tiền tệ.

 Tiền tệ là vật ngang giá chung trong trao

đổi hàng hoá với các chức năng vốn có của nó: thước đo giá trị, phương tiện trao đổi và phương tiện tích luỹ.

Chức năng của tài chính

 Chức năng phân phối

 Chức năng giám đốc

C¸c nguån th«ng tin tham kh¶o

 Thêi b¸o kinh tÕ ViÖt Nam

Cấu trúc của hệ thống tài chính

NSNN (TCC)

TCđối ngoại

(TCQT)

TTTC và các tổ chức TC trung

gian

Chức năng và vai trò của hệ thống tài

chính

 Chức năng: Tạo ra các nguồn lực tài

chính và dẫn vốn (chu chuyển nguồn lực tài chính )

 Vai trò: Đảm bảo nhu cầu vốn cho phát triển nền kinh tế

 Mối quan hệ giữa các bộ phận cấu thành

hệ thống tài chính

Chính sách tài chính quốc gia

BÀI 3

NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi có

trong dự toán NSNN, được cơ quan nhà nước có thẩm

quyền phê duyệt và được thực hiện trong một năm

nhằm hoàn thành các mục tiêu, nhiệm vụ của nhà nước

Ngân sách nhà nước là tài liệu phản ánh các khoản

thu-chi bằng tiền của nhà nước

Năm ngân sách là thời gian mà dự toán

ngân sách đã được phê duyệt có hiệu lực

thực hiện.

Chu trình ngân sách là toàn bộ quá trình

từ khi hinh thành dự toán cho tới khi

quyết toán xong ngân sách.

Mối quan hệ giưa năm NS và chu trình NS

Cơ quan tham gia vào xây dựng NSNN

Vai trò NSNN

- Điều tiết trong lĩnh vực kinh tế

- Điều tiết trong lĩnh vực thị trường

- Điều tiết trong lĩnh vực xã hội

Nội dung thu của NSNN

Khái niệm:

Thu của NSNN là bao gồm các khoản thu trong và ngoài dự toán của nhà nước

hàng năm nhằm thực hiện chức năng

nhiệm vụ của nhà nước

Nội dung thu NSNN

Căn cứ vào phạm vi phát sinh

Căn cứ vào tính chất phát sinh

thường xuyên

Căn cứ vào hình thức động viên

Thuế,phí và lệ phí

Các khoản thu khác

Nội dung chi của NSNN

 Khái niệm

Chi của NSNN là quá trình phân phối, sử dụng quỹ NSNN theo những nguyên tắc nhất định cho việc thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nước

 Khái niệm: là khoản chi nhằm tạo cơ sở vật chất

kỹ thuật, có tác dụng làm cho nền kinh tế tăng

trưởng và phát triển.

 Đặc điểm

- Chi lớn, không mang tính ổn định

- Chi có tính tích luỹ

- Gắn với mục tiêu, định hướng

- Quy mô vốn phụ thuộc vào nguồn, tính chất…

Khái niệm: khoản chi có tính đều đặn,

liên tục gắn với nhiệm vụ thường xuyên

của nhà nước về quản lý kinh tế-xã hội.

Đặc điểm

- Mang tính ổn định

- Phần lớn mang tính tiêu dùng

 Khái niệm

 Tổ chức hệ thống ngân sách nhà nước

- Ngân sách trung ương

- Ngân sách địa phương (Tỉnh, Huyện, Xã)

 Nguyên tắc phân cấp

- Phù hợp với phân cấp quản lý KT-XH

- NSTƯgiữ vai trò chủ đạo

- Phân định rõ nhiệm vụ thu chi, ổn định tỷ lệ phân

chia = (A-B)x100%/C (A:Tổng chi của tỉnh, B tổng

Trung ương

Tỉnh( TP) Tỉnh( TP) Tỉnh(TP)

Huyện( quận) Huyện( quận)

Đvị dự toán cấp 1

Nguồn thu của ngân sách TW 100% Nguồn thu của NS địa phương 100%

Các khoản thuế và thu khác từ dầu khí

(Thuế XNK, Thuế TTDB, Thuế TNDN

Hạch toán toàn ngành)

Thuế (thuế nhà, đất; Tài nguyên;chuyển quyền sử dụng đất; thuế sử dụng đất nông nghiệp, môn bài bậc thấp)

Lợi tức, tiền thu hồi vốn của NN tại các

cơ sở kinh tế, tiền cho vay của NN Tiền sử dụng đất

Các khoản do CP vay,viện trợ không

hoàn lại… Tiền cho thuê và tiền bán nhà ở thuộc sở hữu nhà nước Phí,lệ phí và các khoản thu khác Lệ phí trước bạ

Thuế tiêu thụ đặc biệt

 Chi thường xuyên

 Chi đầu tư phát triển

 Chi trả nợ gốc tiền cho chính phủ vay

 Chi bổ sung quĩ dự trữ tại chính

 Chi bổ sung cho NS cấp dưới

 Chi thường xuyên

 Chi cho đầu tư phát triển

 Chi trả nợ gốc tiển vay cho đầu tư

 Chi bổ sung quĩ dự trữ tài chính

 Chi bổ sung cho NS cấp dưới

Tác động của thâm hụt ngân sách

- Lãi suất tăng, đầu tư giảm

- Thâm hụt cán cân thanh toán

- Tác động khác (GDP, thất nghiệp, CPI)

Bài 4 Những vấn đề cơ bản về lãi suất

1 C¸c kh¸i niÖm c¬ së vÒ l·i suÊt

Lãi suất là tỷ lệ phần trăm của số

tiền lãi trên số tiền vốn cho vay

Tỷ suất lợi tức là tỷ lệ phần trăm

của số thu nhập của người có

vốn trên tổng số vốn đã đưa vào

sử dụng (đầu tư hay cho vay)

C ác loại lãi suất

 Lãi suất trần

 Lãi suất sàn

 Lãi suất cơ bản của ngân hàng

 Lãi suất danh nghĩa

 Lãi suất thực

 Lãi suất Libor (London interbank offerred rates)

Phương pháp đo lường lãi suất

Lãi suất đơn

Là lãi suất áp dụng cho một chu kỳ tính lãi

số tiền lãi Lãi suất =

x100

tổng số vốn vay

Phương pháp đo lường lãi suất

Các nhân tố ảnh hưởng đến lãi suất

 Cung cầu quỹ cho cho vay

 Lạm phát dự tính

 Thâm hụt ngân sách nhà nước

 Thay đổi về thuế

 Thay đổi trong đời sống xã hội và môi trường bên ngoài

BµI 5 thÞ tr êng tµi chÝnh

CÊu tróc thÞ tr êng tµi chÝnh

a) ThÞ tr êng nî vµ thÞ tr êng vèn cæ phÇn

- Thị trường nợ là nơi diễn ra việc mua bán các công cụ nợ (công cụ nợ có thời hạn xác định, có thể là ngắn hạn, trung hạn hoặc dài hạn)

- Thị trường vốn cổ phần là nơi mua bán

CÊu tróc thÞ tr êng tµi chÝnh

b) ThÞ tr êng cÊp 1 (s¬ cÊp) vµ thÞ tr êng cÊp 2 (thø cÊp)

- ThÞ tr êng cÊp 1: giao dÞch c¸c lo¹i chøng

kho¸n míi ® îc ph¸t hµnh lÇn ®Çu, t¹o hµng ho¸ cho thÞ tr êng

Cấu trúc thị tr ờng tài chính

– Thị tr ờng cấp 2: giao dịch các loại chứng khoán

đã phát hành lần đầu trên thị tr ờng cấp 1

Thị trường cấp hai được tổ chức theo hai cách:

- Tổ chức các sở giao dịch ở đó người mua và người bán (hoặc đại lý, môi giới của họ) gặp nhau tại một địa điểm nhất định để tiến hành mua bán

Counter Markets)

Là thị trường của các nhà buôn- các nhà tạo

CÊu tróc thÞ tr êng tµi chÝnh

CÊu tróc thÞ tr êng tµi chÝnh

c) ThÞ tr êng tiÒn tÖ vµ thÞ tr êng vèn

 Thị trường tiền tệ là thị trường tài chính trong đó các công cụ ngắn hạn (có kỳ

hạn dưới một năm) được mua bán.

 Thị trường vốn là thị trường mua bán các công cụ trung và dài hạn

C«ng cô trªn thÞ tr êng tµi chÝnh

a) C«ng cô trªn thÞ tr êng tiÒn tÖ

C«ng cô trªn thÞ tr êng tµi chÝnh

Bài 6: Ngân Hàng Thương Mại

Khái niệm

Ngân hàng thương mại là một tổ chức tài chính trung gian chuyên nhận tiền gửi và cho vay

NHTM là một doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực đặc biệt, đó là tiền tệ, tín dụng và thanh toán

Các hoạt động cơ bản của NHTM

 Hoạt động huy động vốn

 Hoạt động cho vay

 Hoạt động đầu tư

 Hoạt động khác

Vai trò của tiền dự trữ trong hoạt động

của các NHTM

1. Hạn chế chi phí khi có dòng tiền rút ra

Ví dụ: bảng cân đối tài sản của NHTM A như

sau:

Chứng khoán: 10tỷ

Giả sử có dòng tiền rút ra là 10tỷ đồng

Tỷ lệ dự trữ bắt buộc là 10%

Bảng cân đối tài sản của NHTM A sẽ

thay đổi như sau

Tiền cho vay: 90 Vốn NH: 10

Chứng khoán: 10 Vay NHTW: 9

NHTM A Tiền dự trữ: 9 Tiền gửi: 90

Vai trò của tiền dự trữ trong hoạt động của các NHTM

Ngăn ngừa sự phá sản của NHTM

Nguyên tắc quản lý tiền cho vay

 Sàng lọc khách hàng

 Tìm hiểu thông tin

 Giám sát việc sử dụng món vay

 Tài sản thế chấp

 Hỗ trợ của trung tâm thông tin tín dụng

Rủi ro lãi suất

tài sản như sau:

Tài sản nhạy cảm với lãi suất: 20tỷ Nguồn vốn nhạy cảm với lãi suất : 50tỷ

Tài sản có lãi suất cố định: 80 tỷ Nguồn vốn có ls cố định: 50tỷ

Giả sử lãi suất tăng 5% (ví dụ tính trung bình tăng từ 10% đến 15%)

Ngược lại khi ls giảm 5% thì lợi nhuận của NHTM A sẽ tăng thêm 1,5tỷ

Những chiến lược quản lý rủi ro lãi suất

 Điều chỉnh bảng cân đối tài sản

 Đổi chéo lãi suất

 Sử dụng các công cụ vay nợ trên thị

trường tài chính

Chương 7: Ngân hàng trung ương

và chính sách tiền tệ

Giới thiệu về Ngân hàng trung ương

 Khái niệm: Ngân hàng trung ương là một định

chế của nhà nước về tiền tệ, tín dụng và thanh toán Ngân hàng trung ương được độc quyền phát hành tiền, thực thi chính sách tiền tệ nhằm ổn định hệ

thống tiền tệ quốc gia

 Mô hình NHTƯ:

- NHTƯ trực thuộc quốc hội

- NHTƯ trực thuộc chính phủ

Ngân hàng trung ương và

chính sách tiền tệ

Chức năng của NHTƯ

 Phát hành tiền

- qua kênh của chính phủ

- qua kênh các ngân hàng thương mại

- qua kênh thị trường mở

- qua kênh thị trường vàng và ngoại tệ

 Là ngân hàng của các ngân hàng

Chính sách tiền tệ quốc gia

phận của chính sách kinh tế tài chính của nhà

nước nhằm ổn định giá trị đồng tiền, kiềm chế

lạm phát, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội, bảo đảm quốc phòng,an ninh và nâng cao đời sống nhân dân.

Ngân hàng trung ương và

Mục tiêu của chính sách tiền tệ

cơ sở kiểm soát lạm phát

cơ sở cân bằng cán cân thanh toán quốc tế

và ổn định tỷ giá

Công cụ của chính sách tiền tệ

1.Dự trữ bắt buộc: Tỷ lệ dự trữ bắt buộc là tỷ lệ giữa số lượng phương tiện thanh toán cần vô hiệu hoá trên tổng số tiền gửi huy động, nhằm điều chỉnh khả năng thanh toán của các NHTM

tránh được rủi ro do mất khả năng thanh toán

không phân biệt mọi NH trong toàn bộ hệ thông

 Cơ chế tác động:

- rd↑↓ → D↓↑ → MS↓↑

- rd↑↓ → i↑↓ → MS↓↑

2 Lãi suất chiết khấu: Là lãi suất mà NHTƯ

áp dụng khi cho các NHTM vay

 C ơ chế tác động:

i↑↓ → nhu cầu vay của NHTM↓↑→ MS↑↓

3.Thị trường mở: Nghiệp vụ thị

trường mở là hoạt động NHTƯ mua, bán giấy tờ có giá ngắn hạn (tín phiếu KB, Tín phiếu NHTƯ, chứng chỉ tiền gửi ) nhằm điều tiết khối lượng tiền cung ứng

 Cơ chế tác động:

4 Hạn mức tín dụng

 Là hạn mức mà NHTƯ quy định đối với

các NHTM về hạn mức cho vay trong nền kinh tế

nhanh và kéo dài” Lạm phát là một hiện tượng tiền tệ

Chỉ số đo lạm phát

 CPI - Chỉ số giá cả hàng tiêu dùng

(Consumer Price Index)

 PPI- Chỉ số giá cả hàng sản xuất

(Producer Price Index)

 RPI - Chỉ số giá cả bán lẻ (Retail Price Index)

 Chỉ số giảm phát GNP (là chỉ số giá cả cho toàn bộ GNP, được xác định = GDP danh nghĩa / GDP thực tế)

Nguyên nhân của lạm phát

 Cung ứng tiền

 Chi phí đẩy

 Cầu kéo

 Thâm hụt ngân sách