BÀI 6 NHẬN THỨC VÀ SỰ HÌNH THÀNH NHÂN CÁCH

6.1 KHÁI NIỆM NHÂN CÁCH 6.1.1 Con người: 6.1.2 Cá nhân 6.1.3 Nhân cách 6.2 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA NHÂN CÁCH 6.2.1 Tính ổn định của nhân cách 6.2.2 Tính hệ thống của nhân cách 6.2.3 Tính tích cực của nhân cách 6.2.4 Tính giao lưu của nhân cách 6.3 CẤU TRÚC TÂM LÝ CỦA NHÂN CÁCH 6.4 NHỮNG THUỘC TÍNH TÂM LÝ ĐIỂN HÌNH CỦA NHÂN CÁCH 6.4.1 Xu hướng của nhân cách 6.4.2 Khí chất 6.4.3 Tính cách 6.4.4 Năng lực 6.5 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA NHÂN CÁCH 6.5.1 Vai trò của nhân tố sinh vật trong sự phát triển nhân cách 6.5.2 Giáo dục và nhân cách 6.5.3 Hoạt động và nhân cách 6.5.4 Giao tiếp và nhân cách

BÀI 6:

NHÂN CÁCH

VÀ SỰ HÌNH THÀNH,

PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH

NỘI DUNG BÀI 6

6.1 KHÁI NIỆM NHÂN CÁCH

6.2.4 Tính giao lưu của nhân cách

6.3 CẤU TRÚC TÂM LÝ CỦA NHÂN CÁCH

6.4 NHỮNG THUỘC TÍNH TÂM LÝ ĐIỂN HÌNH CỦA NHÂN CÁCH

6.4.1 Xu hướng của nhân cách

6.4.2 Khí chất

6.4.3 Tính cách

6.4.4 Năng lực

6.5 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA NHÂN CÁCH

6.5.1 Vai trò của nhân tố sinh vật trong sự phát triển nhân cách

6.5.2 Giáo dục và nhân cách

6.5.3 Hoạt động và nhân cách

6.5.4 Giao tiếp và nhân cách

6.1 Khái niệm về nhân cách

6.1.2 Cá nhân

• Cá nhân là một thuật ngữ chỉ một con người với

tư cách đại diện loài người

• Cá nhân là con người cụ thể, xét riêng biệt, tách khỏi những người xung quanh

• Nói đến cá nhân là nói đến một con người cụ

thể của một cộng đồng, của một xã hội

• Khi nói đến cá nhân thì thường bao gồm cả mặt sinh học, mặt xã hội, và tâm lý của cá nhân đó

6.1.3 Nhân cách

• Theo Covaliov: Nhân cách là một cá nhân có ý thức, chiếm một vị trí nhất định trong xã hội

và đang thực hiện một vai trò xã hội nhất định

• Sorokhova cho rằng: Nhân cách là con ngườivới tư cách là kẻ mang toàn bộ thuộc tính và

phẩm chất tâm lý, quy định hình thức của hoạtđộng và hành vi có ý nghĩa xã hội

6.1.3 Nhân cách (tt)

• Nhân cách được hình thành và phát triển nhờ những quan hệ xã hội mà trong đó cá nhân bắt đầu quá trình hoạt động sống của mình

• Như vậy, nhân cách là tổ hợp những đặc điểm,

những thuộc tính tâm lý của cá nhân, quy định hành vi xã hội và giá trị xã hội của cá nhân

đó.

6.2 Những đặc điểm cơ bản của nhân cách

• Nhân cách là những nét tâm lý điển hình, ổn định và bền vững chứ không thể là những hiện tượng ngẫu nhiên, nhất thời

• Nhân cách có tính ổn định nên không được vộivàng khi đánh giá nhân cách con người mà cầnthời gian để tìm hiểu đúng bản chất của con

người đó

6.2.1 Tính ổn định của nhân cách (tt)

• Phẩm chất của nhân cách không dễ hình thành

và cũng không dễ mất đi nên giáo dục nhân

6.2.2 Tính hệ thống của nhân cách

• Nhân cách của mỗi người được tập hợp bởi nhiều nét nhân cách khác nhau, nhưng luôn luôn liên hệ mật thiết với nhau thành từng nhóm, từng phần rất khăng khít

• Muốn đánh giá đúng đắn một nét nhân cách nào đó, ta cần phải xem xét nó trong sự kết hợp, trong mối liên hệ với những nét nhân cách khác ở con người đó

6.2.3 Tính tích cực của nhân cách

• Nhân cách vừa là khách thể từ sự tác động của

xã hội, vừa là chủ thể tác động vào các mối

quan hệ đó

• Nhân cách con người thể hiện qua các hoạt

động sống với mục đích cải thế giới và cải tạobản thân

• Tính tích cực của nhân cách thể hiện trong quátrình thỏa mãn nhu cầu cá nhân

6.2.4 Tính giao lưu của nhân cách

• Nhân cách chỉ có thể tồn lại trong sự giao lưu với những nhân cách khác

• Chỉ có giao lưu thì cá nhân mới có thể lĩnh hội được các chuẩn mực đạo đức và hệ thống giá trị của xã hội

• Trên cơ sở giao lưu, giao tiếp, mỗi cá nhân tựđiều khiển, điều chỉnh bản thân theo các chuẩnmực của xã hội

6.3 Cấu trúc tâm lý của nhân cách

• Quan niệm coi nhân cách gồm ba lĩnh vực cơbản:

Nhân cách Nhận

6.3 Cấu trúc tâm lý của nhân cách (tt)

• Quan niệm coi nhân cách gồm bốn kiểu cấu

trúc:

Nhân cách

Xu hướng Kinh nghiệm điểm tâm lýCác đặc tính sinhCác thuộchọc

6.3 Cấu trúc tâm lý của nhân cách (tt)

• Quan niệm coi nhân cách gồm hai tầng:

Nhân cách

6.3 Cấu trúc tâm lý của nhân cách (tt)

• Quan niệm coi nhân cách gồm hai mặt:

6.4 Những thuộc tính tâm lý của nhân

cách

6.4.1 Xu hướng

• Trong cuộc sống và hoạt động, con người luôn hướng tới những mục tiêu nào đó được xem là

có ý nghĩa đối với bản thân mình

• Xu hướng là một thuộc tính phức hợp của cá nhân, bao gồm một hệ thống các động cơ, mục đích… qui định tính lựa chọn của các thái độ

và tính tích cực của con người đối với cái mà con người muốn đạt tới

6.4.1.2 Những mặt biểu hiện của xu hướng

a Nhu cầu:

• Nhu cầu là một hiện tượng tâm lý của con

người; là những đòi hỏi, mong muốn, nguyện vọng của con người về vật chất và tinh thần để tồn tại và phát triển

• Nhu cầu là cảm giác thiếu hụt một cái gì đó mà con người cảm nhận được

• Nhu cầu là yếu tố thúc đẩy con người hoạt

động

a Nhu cầu (tt)

• Nhu cầu càng cấp bách thì

khả năng chi phối con người

càng cao

• Nhu cầu của một cá nhân, đa

dạng và vô tận, khi thỏa mãn

được nhu cầu này thì con

người lại nảy sinh nhu cầu

khác

Tình yêu cần có không gian tự do

b Hứng thú

• Hứng thú là thái độ thích thú của cá nhân đối với đối tượng nào đó mà nó vừa có ý nghĩa quan trọng trong đời sống, vừa có khả năng đem lại cho cá nhân một

sự hấp dẫn về tình cảm

• Hứng thú làm tăng hiệu quả của quá trình nhận thức

• Hứng thú làm nảy sinh khát vọng hành động và hành động sáng tạo.

• Hứng thú là một trong những cơ sở dễ dẫn đến tài

năng.

b Hứng thú (tt)

Sự hình thành hứng thú:

- Sự đa dạng trong các hoạt động

- Khi con người trực tiếp tham gia các hoạt động

- Sách vở

- Sự tác động của những người xung quanh

c Lí tưởng

• Lí tưởng là một mục tiêu cao đẹp được phản

ánh vào đầu óc con người dưới hình thức một hình ảnh mẫu mực và hoàn chỉnh có tác dụng lôi cuốn toàn bộ cuộc sống của cá nhân và hoạt động để vươn tới mục tiêu đó

• Khi con người có lí tưởng về cái gì đó, thì

người ta yêu mến thiết tha với nó

• Lí tưởng là một trong những động lực mạnh

mẽ nhất thúc đẩy con người hoạt động

Chức năng của lí tưởng

• Lí tưởng giúp xác đinh mục tiêu và chiều

hướng phát triển của cá nhân

• Lí tưởng là động lực thúc đẩy, điều khiển toàn

hộ hoạt động của con người

• Lí tưởng trực tiếp chi phối sự hình thành và

phát triển nhân cách

6.4.1 Xu hướng (tt)

• Xu hướng của cá nhân không tách khỏi hoạt

động nhằm đạt tới mục tiêu cá nhân đang

hướng tới

• Xu hướng làm nhiệm vụ định hướng, điều

khiển và điều hành sự hình thành và phát triển toàn toàn bộ các thuộc tính của nhân cách

• Xu hướng chiếm vị trí trung tâm trong cấu trúc nhân cách, quyết định sự hình thành và phát

triển toàn bộ cấu trúc nhân cách

6.4.2 Khí Chất

• Khí chất là một thuộc tính tâm lý phức hợp của cá

nhân, mang tính ổn định và độc đáo.

• Khí chất là sự biểu hiện về mặt cường độ, tốc độ và nhịp độ của hoạt động tâm lý trong những hành vi, cử chỉ, cách nói năng của cá nhân.

• Tính tình lạc quan, vui vẻ, cởi mở

• Dễ dàng thiết lập các mối quan hệ xã hội vàgiao tiếp rộng rãi

• Hăng hái, tích cực, nhiệt tình trong công việc

a Khí chất hăng hái (tt)Nhược điểm:

• Họ nhận thức nhanh nhưng chưa sâu, tình cảm

dễ bị thay đổi

• Họ dễ hời hợt bề ngoài, hành động thường

thiếu kiên trì, nhẫn nại, hay bỏ dở

b Khí chất bình thản

• Loại khí chất này tương ứng với kiểu thần kinhmạnh mẽ, cân bằng, không linh hoạt

b Khí chất bình thản (tt)

Nhược điểm:

• Thường chậm chạp, ít biểu lộ sự hăng hái

• Họ thường do dự nên bỏ lỡ thời cơ, ít tháo vát, nhìn bề ngoài tỏ ra thiếu nhiệt tình, linh hoạt

• Họ không linh hoạt nên chậm thích nghi với

môi trường mới

c Khí chất nóng nảy

• Loại khí chất này thường tương ứng với kiểuthần kinh mạnh và không cân bằng

• Họ dễ đi đến chỗ liều mạng trong công việc.

Trong cơn nóng giân

d Khí chất ưu tư

• Loại người khí chất ưu tư thường có kiểu thầnkinh yếu

d Khí chất ưu tư (tt)

Ưu điểm:

• Họ suy nghĩ sâu sắc, chín chắn, năng lực tưởngtượng dồi dào, phong phú

• Họ trọng tình cảm và thường dịu hiền, dễ

thông cảm với mọi người

• Có tinh thần trách nhiệm cao đối với những

công việc được giao, có ý thức tổ chức kỷ luậttốt

d Khí chất ưu tư (tt)

Nhược điểm:

• Thường có biểu hiện hay lo lắng, thiếu tự tin

• Thiếu tinh thần vươn lên, không dám nghĩ, dám làm

• Họ kém khả năng làm quen với người xungquanh

6.4.3 Tính cách

6.4.3.1 Khái niệm về tính cách

• Tính cách là sự tổng hợp các thuộc tính tâm lýcủa cá nhân, thể hiện thái độ đối với hiện thực, biểu hiện qua hệ thống hành vi, cử chỉ, cách

nói năng của mỗi người

• Tính cách là thái độ của con người đối với

người khác, là cư xử của con người đối với xãhội

6.4.3.1 Khái niệm về tính cách (tt)

• Mỗi thuộc tính tâm lý được xem là một nét

tính cách của con người

• Thường thường, một người có cả những nét

tính cách tốt và xấu

• Chúng ta thường đánh giá một người tốt hay xấu dựa trên tỷ lệ nét tính cách tốt hay xấu làcao hay thấp

• Tính cách được hình thành trong hoạt động và giao lưu của cá nhân

6.4.3.2 Đặc điểm của tính cách

Tính cách có tính ổn định và linh hoạt

Tính cách có tính độc đáo

Tính cách có tính điển hình

6.4.3.3 Nội dung và hình thức của tính

cách

Nội dung

Là hệ thống thái

độ của cá nhânđối với hiện thực

Hình thức

Là hệ thốnghành vi, cử chỉ, cách nói năng

Thái độ

đối với xã

hội

Thái độ đối với lao động

Thái độ đối với bản thân

Các kiểu tính cách của con người

Là kiểu toàn diện, có thái độ tốt và hành vi lờinói cũng tốt, là người đáng tin cậy

Là kiểu người xấu toàn diện, có bản chất xấu

và hành vi cư xử cũng xấu

Các kiểu tính cách của con người

Là kiểu người giả dối, thiếu trung thực, là con người thủ đoạn, nham hiểm

Là loại người có bản chất tốt nhưng chưa từngtrải, chưa biết cách biểu hiện cái tốt đó tronghành vi của mình

6.4 Năng lực

6.4.1 Khái niệm về năng lực

• Năng lực là tổng hợp các đặc điểm độc đáo

của cá nhân, phù hợp với những yêu cầu củamột hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạt

động đó có kết quả

• Năng lực được hình thành chủ yếu qua quá

trình sống và rèn luyện của cá nhân, trong hoạtđộng của cá nhân

• Năng lực bao giờ cũng gắn liền với hoạt động

cụ thể trong lĩnh vực hoạt động nhất định

Các mức độ của năng lực

lực con người, biểu thị khả năng hoàn thành tốtmột hoạt động nào đó

• Tài năng là mức độ năng lực cao hơn, biểu thị

sự hoàn thành một cách sáng tạo một hoạt

động nào đó

• Thiên tài là mức độ cao nhất của năng lực,

biểu thị ở mức hoàn thành kiệt xuất, hoàn

chỉnh nhất trong một hoạt động nào đó

Phân biệt năng lực với tri thức,

kỹ năng, kỹ xảo

• Tri thức là những hiểu biết thu nhận được từ

sách vở, từ học hỏi và từ kinh nghiệm cuộc

sống của mình

thức của bản thân vào thức tế để tiến hành mộthoạt động nào đó

nhiều lần đến mức thuần thục, cho phép con người không phải tập trung nhiều ý thức vàoviệc mình đang làm

6.4.4.3 Điều kiện của sự phát triển năng lực

• Tư chất là một trong những yếu tố thuộc tiền

đề tự nhiên để tạo nên năng lực

• Tư chất là những đặc điểm riêng của cá nhân

về mặt giải phẫu sinh lí và những chức năng của chúng được biểu hiện trong những hoạt động đầu tiên của con người

a Tiền đề tự nhiên của năng lực (tt)

Tư chất Yếu tố

bẩm sinh di Yếu tố truyền Yếu tố tự tạo

a Tiền đề tự nhiên của năng lực (tt)

• Trong cuộc sống, trong hoạt động, tư chất luôn biến đổi chứ không cố định

• Tư chất là cơ sở tự nhiên, là tiền đề cần thiết của sự hình thành và phát triển năng lực

• Tư chất ảnh hưởng đến chiều hướng và tốc độcủa sự hình thành và phát triển năng lực

b Điều kiện xã hội của năng lực

• Năng lực của con người chỉ được hình thành và phát triển trong quá trình sống và hoạt động của con người

• Năng lực của con người là sản phẩm của sự phát triển xã hội

• Xã hội càng phát triển thì năng lực của con người càng phát triển.

• Năng lực con người phụ thuộc vào chế độ xã hội.

• Giáo dục là tác động tích cực nhất của xã hội đối với sự hình thành và phát triển năng lực

6.5 Sự hình thành

và phát triển nhân cách

6.5.1 Vai trò của nhân tố sinh học trong sự

phát triển nhân cách

• Các yếu tố bẩm sinh, di truyền là điều kiện cần

thiết, là tiền đề vật chất cho sự hình thành và phát triển nhân cách.

• Bẩm sinh và di truyền sẽ tham gia một phần nào vào việc qui định những con đường và phương

thức khác nhau của sự phát triển một số đặc điểm của nhân cách.

• Ở một số trường hợp ngoại lệ, bẩm sinh và di

truyền có thể ảnh hưởng đến mức độ và đỉnh cao của những thành tựu của con người trong một lĩnh vực nào đó

6.5.2 Vai trò của giáo dục trong sự phát

6.5.2 Vai trò của giáo dục trong sự phát

triển nhân cách (tt)

• Giáo dục là điều kiện quyết định sự hình thành và phát triển nhân cách, nhưng giáo dục không phải

là vô hạn, là vạn năng.

• Con người có khả năng tự giáo dục - có thể tự

mình biến đổi nhân cách của mình một cách có ý thức

• Quá trình tự giáo dục chỉ diễn ra khi được môi

trường kích thích và nó chỉ diễn ra trong quá trình tác động tích cực giữa con người với môi trường.

6.5.3 Vai trò của hoạt động và sự hình

thành, phát triển nhân cách

• Hoạt động là chìa khóa để tìm hiểu, đánh giá,hình thành, phát triển và điều chỉnh tâm lý, ý thức, nhân cách con người

• Hoạt động giúp con người thỏa mãn những nhu cầu của mình

• Hoạt động là yếu tố quyết định trực tiếp đối với sự hình thành và phát triển nhân cách

6.5.4 Vai trò của giao tiếp đối với sự hình thành, phát triển nhân cách

• Giao tiếp là phương thức tồn tại của con người

đó, là điều kiện của sự hình thành và phát triển tâm lý, ý thức và nhân cách.

• Thông qua giao tiếp, tâm hồn của con người trở nên phong phú, tri thức sâu sắc, tình cảm và thế giới quan được hình thành, củng cố và phát triển.

• Giao tiếp là điều kiện trực tiếp quyết định thứ hai trong sự hình thành và phát triển nhân cách

Tóm Tắt

• Yếu tố sinh học là điều kiện cần thiết,

là tiền đề vật chất.

• Giáo dục giữ vai trò chủ đạo.

• Hoạt động là yếu tố quyết định trực

tiếp thứ nhất.

• Giao tiếp là điều kiện trực tiếp quyết định thứ hai.

CÂU HỎI ÔN TẬP BÀI 6

1 Khái niệm và đặc điểm nhân cách.

2 Trình bày cấu trúc của nhân cách.

3 Phân tích những biểu hiện tâm lý của xu hướng, nhu

6 Khái niệm năng lực Mối quan hệ giữa năng lực và tư

chất, năng lực và thiên hướng.

7 Phân tích vai trò của các yếu tố ảnh hưởng tới sự hình

thành và phát triển nhân cách.