Những đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng việt nam

Mục đích nghiên cứu Với đề tài Những đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam, tác giả luận án mong muốn tìm hiểu về tiểu loại hồi kí cách mạng, chỉ ra được những đặc điểm cơ bản

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

-

LÊ THỊ NHIÊN

NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA HỒI KÝ CÁCH MẠNG VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Thành phố Hồ Chí Minh – 2019

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi Các phụ lục và tư liệu sử dụng phân tích trong luận án có nguồn gốc

rõ ràng, đã công bố theo đúng quy định Các kết quả nghiên cứu trong luận án

do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và phù hợp Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác

Nghiên cứu sinh

Lê Thị Nhiên

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 4

5 Đóng góp của luận án 5

6 Cấu trúc của luận án ……… 5

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU HỒI KÍ CÁCH MẠNG VIỆT NAM 7

1.1 Tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng ở Việt Nam trước năm 1975 7

1.1.1 Những nghiên cứu mang tính khái quát về hồi kí cách mạng 8

1.1.2 Những nghiên cứu về các tác giả, tác phẩm hồi kí cụ thể 17

1.2 Tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng ở Việt Nam từ 1975 đến nay 23

1.2.1 Những nghiên cứu mang tính khái quát về hồi kí cách mạng 23

1.2.2 Những nghiên cứu về tác giả, tác phẩm hồi kí cụ thể 31

1.3 Một số đánh giá về tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng ở Việt Nam trước và sau 1975 39

1.3.1 Ưu điểm ……….39

1.3.2 Hạn chế ……… 40

Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HỒI KÍ VÀ HỒI KÍ CÁCH MẠNG 43

2.1 Những vấn đề chung về hồi kí 43

2.1.1 Khái niệm hồi kí và sự phân định ranh giới giữa hồi kí với các thể loại tương cận 44

2.1.2 Đặc điểm hồi kí 50

2.1.3 Phân loại hồi kí……… 53

2.2 Những vấn đề chung về hồi kí cách mạng 59

2.2.1 Khái niệm 60

2.2.2 Một số đánh giá về hồi kí cách mạng 63

Chương 3: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA HỒI KÍ CÁCH MẠNG VIỆT NAM NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 74

3.1 Hồi ức về bức tranh hiện thực mang khuynh hướng sử thi ………… 74

3.1.2 Gợi nhắc tình hình thế giới và những tác động đến cách mạng

Việt Nam 81

3.2 Hồi ức về tầm vóc vĩ đại của nhân dân và chân dung tinh thần của người cách mạng 85

3.2.1 Tầm vóc vĩ đại của nhân dân 85

3.2.2 Chân dung tinh thần của người cách mạng 90

3.3 Nhận thức về những thủ đoạn của thực dân, đế quốc và thân phận của người Việt Nam 103

3.3.1 Thủ đoạn của bọn thực dân, đế quốc đối với dân tộc Việt Nam 104

3.3.2 Sự tàn khốc của chế độ nhà tù thực dân, đế quốc 106

3.3.3 Thân phận của người Việt Nam trong cảnh đời nô lệ 111

3.4 Giáo dục, đúc kết những bài học có ý nghĩa quan trọng 115

3.4.1 Giáo dục lí tưởng cách mạng và tình yêu quê hương đất nước 115

3.4.2 Những bài học kinh nghiệm trong hoạt động cách mạng 118

Chương 4: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA HỒI KÍ CÁCH MẠNG VIỆT NAM NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT……… 125

4.1 Nghệ thuật trần thuật trong hồi kí cách mạng Việt Nam 125 4.1.1 Chủ thể trần thuật trong hồi kí cách mạng Việt Nam 126 4.1.2 Kết cấu trần thuật 134

4.1.3 Điểm nhìn trần thuật 147 4.2 Nghệ thuật thể hiện hình tượng người cách mạng 156

4.2.1 Đặc tả về ngoại hình 157

4.2.2 Ấn tượng về ngôn ngữ và hành động 161

4.2.3 Khắc họa thế giới nội tâm 165

4.3 Giọng điệu nghệ thuật đa dạng 169 4.3.1 Giọng giãi bày, tâm tình 170 4.3.2 Giọng ngợi ca, tuyên truyền 173 4.3.3 Giọng khôi hài, mỉa mai, châm biếm 175 KẾT LUẬN 180

TÀI LIỆU THAM KHẢO 183

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hồi kí là một thể loại văn học có nhiều tiểu loại khác nhau Quá trình hình thành và phát triển của thể loại này khá phức tạp Điều đó gắn liền với sự đổi thay sinh động của hiện thực xã hội và nhu cầu sáng tạo của nghệ sĩ Trong tiến trình văn học Việt Nam, hồi kí đạt nhiều thành tựu vào thập niên

60, tiếp tục phát triển ở những thập niên cuối của thế kỉ XX và đầu thế kỉ XXI Nội dung của hồi kí giai đoạn đầu là hồi ức của những người cách mạng, ghi lại những kỉ niệm sâu sắc về đồng đội, nhân dân trong những năm tháng hoạt động bí mật; ghi lại những sự kiện quan trọng trong lịch sử chống thực dân, đế quốc bằng nhận thức và ý thức cá nhân Từ thập niên 90 đến nay, nội dung hồi kí là sự hồi tưởng của những nhà văn về cuộc đời cầm bút và kí

ức của những tướng lĩnh về một thời gắn bó với chiến trường, xông pha qua nhiều trận mạc Trong đó, hồi kí của người cách mạng là một mảng sáng tác

có vị trí quan trọng đối với văn học Việt Nam Tuy nhiên, đây vẫn còn là mảnh đất chưa được khai vỡ kĩ càng và toàn diện, nhất là ở phương diện đặc trưng thể loại

Ở Việt Nam, cuộc cách mạng giải phóng dân tộc là nguồn cảm hứng bất tận cho sáng tạo nghệ thuật Văn học cách mạng đã đạt được nhiều thành tựu

và có đóng góp quan trọng vào tiến trình văn học Việt Nam So với các thể loại văn học hư cấu, văn học phi hư cấu nói chung, hồi kí nói riêng đã phản ánh quá trình hoạt động, đấu tranh cũng như tâm tư, nguyện vọng của người viết một cách chân thực và sâu sắc bởi chính họ là những người trong cuộc Khi các cuộc vận động sáng tác về lực lượng vũ trang diễn ra vào thập niên

60 của thế kỷ XX, nhiều hồi kí cách mạng đã ra đời Đây là những sáng tác với đặc trưng chiếm lĩnh hiện thực đời sống của một giai đoạn lịch sử thông qua cảm quan nghệ thuật Những sự kiện lịch sử được thể hiện bằng cảm xúc

giàu tính nghệ thuật, đậm chất trữ tình Hay nói đúng hơn, các tác giả đã dùng nghệ thuật ngôn từ để tái hiện lịch sử Cho nên, mối liên hệ giữa các chi tiết,

sự kiện và chất nghệ thuật trong hồi kí cách mạng khá đặc biệt và độc đáo Thành tựu của hồi kí cách mạng đã được một số nhà nghiên cứu quan tâm Họ nêu lên những nhận xét về vai trò và ý nghĩa, đưa ra một số đặc điểm

cơ bản về nội dung và nghệ thuật của hồi kí cách mạng Đó là tiền đề quan trọng để người viết ghi nhận giá trị và đóng góp của hồi kí cách mạng trong văn học Việt Nam

Tuy nhiên, cho đến nay các công trình nghiên cứu về hồi kí cách mạng còn ít và còn những khoảng trống cần được khai thác sâu sắc, hệ thống hơn

Vì lẽ đó, chúng tôi chọn đề tài Những đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam để nghiên cứu, đánh giá một cách toàn diện những đóng góp và khái

quát những đặc điểm của hồi kí cách mạng

Nhìn chung, hồi kí cách mạng Việt Nam đã có những thành tựu nhất

định trong nền văn học Việt Nam hiện đại Việc nghiên cứu đề tài Những đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam sẽ góp phần đưa ra cái nhìn

khách quan, đúng đắn về giá trị cũng như những đặc trưng của tiểu loại văn học này

2 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài Những đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam, tác

giả luận án mong muốn tìm hiểu về tiểu loại hồi kí cách mạng, chỉ ra được những đặc điểm cơ bản về nội dung và nghệ thuật của những sáng tác này, từ

đó thấy được những đóng góp của hồi kí cách mạng đối với văn học và lịch sử của dân tộc, cụ thể là:

Về nội dung, luận án hướng đến khái quát một số đặc điểm nổi bật của hồi kí cách mạng Việt Nam Hồi kí là sáng tác nhằm thông tin sự thật Trong phạm vi bao quát và chiếm lĩnh thực tại, tác giả hồi kí đã tái hiện quá khứ bằng cảm hứng và lí tưởng thẩm mĩ riêng gắn với thế giới quan và nhân sinh quan của người cách mạng Chính vì lẽ đó, hồi kí cách mạng là những trang

tư liệu lịch sử về cách mạng và bức tranh hiện thực xã hội Việt Nam, khái quát hình tượng đẹp về con người Việt Nam; đồng thời, hồi kí cách mạng còn

là sự đúc kết kinh nghiệm, khẳng định tư tưởng và có tính giáo dục đối với các thế hệ người đọc

Về nghệ thuật, hồi kí nói chung và hồi kí cách mạng nói riêng có đặc trưng về nghệ thuật trần thuật đặc biệt là các phương diện chủ thể trần thuật, điểm nhìn trần thuật, cấu trúc trần thuật Bên cạnh đó, hồi kí cách mạng có thủ pháp riêng trong việc thể hiện hình tượng nhân vật, cụ thể là hình tượng người cách mạng Mặt khác, hồi kí cách mạng còn thể hiện sự đa dạng trong giọng điệu nghệ thuật Do sự tác động của một số phương diện như tính chuyên nghiệp của người sáng tác, hoàn cảnh và mục đích sáng tác… một số hồi kí cách mạng đôi khi chưa có sự sáng tạo độc đáo về nghệ thuật nhưng nhìn chung vẫn có những đóng góp đáng ghi nhận

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những đặc điểm cơ bản về nội dung

và nghệ thuật của hồi kí cách mạng Việt Nam Đây là hồi ức của những nhân chứng về quá trình vận động và phát triển của cách mạng Lẽ dĩ nhiên, với mục đích nói trên, chúng tôi lựa chọn những sáng tác có giá trị văn học và có những đóng góp quan trọng trong việc phản ánh về cách mạng Việt Nam Người nghiên cứu không chú trọng việc hồi kí được viết trong thời gian nào mà chú ý đến nội dung phản ánh trong hồi kí, bao gồm, hồi kí của những người yêu nước, người cách mạng viết về quá trình hoạt động cách mạng trong thời kì bí mật ở nhiều bối cảnh khác nhau; hồi kí về các hoạt động đấu tranh, tuyên truyền cách mạng trong nhà tù thực dân, đế quốc, quá trình đấu tranh giành độc lập cho dân tộc Chính vì thế, hồi kí của các nhà văn về quá trình sáng tác, hồi kí của các nhà văn hóa, các nghệ sĩ không phải là đối tượng nghiên cứu của luận án này Riêng đối với hồi kí của các tướng lĩnh kể về các trận đánh, các chiến dịch lịch sử, người viết lựa chọn, nghiên cứu những tác phẩm có kể về quá trình cách mạng ở giai đoạn trước 1945

4 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài Những đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam, người viết sử dụng một số phương pháp và thao tác cơ bản sau:

4.1 Phương pháp thống kê, phân loại là phương pháp cơ bản của hoạt động nghiên cứu Trước hết, người nghiên cứu tập hợp và thống kê số lượng tác phẩm hồi kí nhằm đánh giá quy mô của hồi kí cách mạng trong văn học Việt Nam Thứ hai, người nghiên cứu tiến hành thống kê, phân loại những nội dung cơ bản, thống kê những biện pháp nghệ thuật đặc sắc trong từng tác phẩm và trong toàn bộ các hồi kí cách mạng, từ đó chỉ ra những nét riêng của từng tác phẩm và những nét chung của hồi kí cách mạng Việt Nam

4.2 Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng phương pháp thực chứng - lịch sử Với phương pháp này, người nghiên cứu đặt hồi kí cách mạng trong bối cảnh lịch sử xã hội để thấy được khả năng của thể hồi kí trong việc phản ánh sự thực, đồng thời, bằng phương pháp này, chúng ta thấy được những sáng tạo nghệ thuật đã được các tác giả sử dụng để tái hiện một bức tranh hiện thực sống động, chân thực về những chặng đường cách mạng Việt Nam

4.3 Phương pháp so sánh là phương pháp được sử dụng thường xuyên trong quá trình triển khai các nội dung nghiên cứu Việc so sánh hồi kí cách mạng với các tiểu loại trong thể hồi kí cũng như so sánh với các loại hình văn học khác cho thấy đặc điểm cơ bản ở phương diện thể loại của hồi kí cách mạng So sánh sự kiện trong hồi kí cách mạng với sự kiện trong lịch sử để thấy được “mặt sinh động”, mặt nghệ thuật của hồi kí cách mạng trong việc tái hiện sự thực theo yêu cầu của thể loại

4.4 Phương pháp loại hình là một trong những phương pháp đặc trưng trong nghiên cứu văn học Bằng phương pháp loại hình, người viết làm rõ những đặc điểm chung, cơ bản trong các hồi kí cách mạng, từ đó, khu biệt

được những đặc trưng của tiểu loại này trong hệ thống các thể loại văn học Việt Nam

4.5 Phương pháp nghiên cứu tác phẩm từ góc độ thi pháp học được sử dụng kết hợp với phương pháp hình thức để làm rõ phương diện nghệ thuật của hồi kí cách mạng

4.6 Phương pháp nghiên cứu liên ngành là phương pháp giúp chúng tôi nghiên cứu hồi kí cách mạng bằng nhiều hình thức, dựa trên dữ liệu của chuyên ngành văn học, lịch sử và cả văn hóa, xã hội để từ đó có những kiến giải nhất định về giá trị văn học của các sáng tác này

Ngoài ra, người nghiên cứu còn sử dụng các thao tác như phân tích, chứng minh, bình luận nhằm biện giải vấn đề một cách cụ thể, rõ ràng hơn

5 Đóng góp mới của luận án

Luận án Những đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam sẽ có

những đóng góp về mặt khoa học và thực tiễn, cụ thể là:

Về mặt lí luận: Đối tượng nghiên cứu của luận án là hồi kí của những người yêu nước, người cách mạng trong văn học Việt Nam Từ trước đến nay, các công trình nghiên cứu chú ý nhiều đến hồi kí của các nhà văn cho nên việc nghiên cứu hồi kí cách mạng của luận án đã góp phần lấp đầy những khoảng trống trong nghiên cứu hồi kí

Luận án hệ thống được những nhìn nhận, đánh giá về hồi kí cách mạng Việt Nam của các nhà nghiên cứu Từ đó, chúng tôi đưa ra những nhận định, kiến giải thêm về giá trị của hồi kí cách mạng trong văn học Việt Nam hiện đại

Nghiên cứu về đặc điểm của hồi kí cách mạng Việt Nam, luận án sẽ chỉ

rõ những nét riêng của hồi kí cách mạng ở cả phương diện nội dung và nghệ thuật

Về mặt thực tiễn: Luận án có thể là tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy về văn học Việt Nam

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án bao gồm 3 phần chính:

Mở đầu, Nội dung và Kết luận

Trong phần mở đầu, luận án trình bày tính cấp thiết của đề tài, xác định mục đích nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu Luận án cũng nêu ra những phương pháp nghiên cứu chủ yếu được sử dụng và những đóng góp mới của luận án về lí luận và thực tiễn

Trong phần nội dung, người viết triển khai thành 4 chương, cụ thể:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng Việt Nam Luận án đã giới thiệu một cách cụ thể những công trình nghiên cứu liên

quan đến đề tài ở hai giai đoạn: trước và sau 1975 Từ đó, luận án đã đưa ra những đánh giá về tình hình nghiên cứu, nhằm tạo tiền đề cho việc nghiên cứu hồi kí cách mạng trong luận án

Chương 2: Những vấn đề chung về hồi kí và hồi kí cách mạng Trong

chương này, luận án nêu lên những vấn đề mang tính lí luận về thể loại hồi kí nói chung và hồi kí cách mạng nói riêng Đồng thời, luận án cũng khái quát được những đóng góp của hồi kí cách mạng trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại

Chương 3: Những đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam nhìn từ phương diện nội dung Chương này đi vào khái quát và phân tích

những nội dung phản ánh trong hồi kí cách mạng, chẳng hạn như: bức tranh hiện thực xã hội, chân dung dân tộc anh hùng và những bài học được rút ra từ quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc

Chương 4: Những đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam nhìn từ phương diện nghệ thuật Luận án tập trung là rõ những đặc điểm của

hồi kí cách mạng về nghệ thuật trần thuật, nghệ thuật thể hiện hình tượng nhân vật và giọng điệu nghệ thuật

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU HỒI KÍ CÁCH MẠNG VIỆT NAM

Hồi kí cách mạng đã xuất hiện trong văn học Việt Nam từ trước Cách mạng tháng Tám và khi nghiên cứu về những sáng tác này, phương diện nội dung tư tưởng thường được các nhà nghiên cứu chú trọng Bên cạnh đó, họ đã chỉ ra rằng, tiểu loại văn học này cũng được chú ý bởi những hình thức thể hiện riêng của loại văn chương tái hiện hiện thực bằng hồi tưởng và kỉ niệm Trong những công trình nghiên cứu về hồi kí cách mạng, các tác giả không những đã nhận xét về vai trò và ý nghĩa của tác phẩm ở phương diện tư tưởng

mà còn chỉ ra một số đặc điểm cơ bản về nghệ thuật Thông qua các công

trình nghiên cứu, người viết có thể đánh giá được sức ảnh hưởng của hồi kí cách mạng trong tiến trình văn học Việt Nam; đồng thời, chỉ ra được đóng góp cũng như hạn chế của các công trình nghiên cứu trong việc tìm hiểu, đánh giá về hồi kí cách mạng

Ngoài ra, từ những công trình, bài viết của các nhà nghiên cứu, người viết có tiền đề, cơ sở tham khảo, tiếp thu để triển khai những vấn đề về đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng Việt Nam một cách khái quát, hệ thống,

nêu ra những cách nhìn nhận mới mẻ Khi tìm hiểu tình hình nghiên cứu hồi

kí cách mạng ở Việt Nam, người viết chủ yếu khảo sát theo tiến trình lịch sử

Do đó, người viết phân chia các công trình nghiên cứu thành hai giai đoạn: trước và sau 1975 Trong từng giai đoạn, dựa vào đối tượng nghiên cứu của các công trình, có thể chia thành hai nhóm: nhóm những công trình nghiên cứu mang tính khái quát về thể loại và nhóm những công trình nghiên cứu về tác giả, tác phẩm cụ thể

1.1 Tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng Việt Nam trước năm 1975

Trước năm 1975, đất nước đối mặt với hai cuộc chiến tranh chống Pháp

và chống Mĩ ác liệt, hơn nữa, các tác phẩm hồi kí cách mạng cũng mới bắt đầu phát triển mạnh vào thập niên 60, cho nên chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về tiểu loại này Cũng vì lẽ đó, người viết nhận thấy, các công trình nghiên cứu ở thời kì này tập trung vào định hướng cho cuộc vận động sáng tác về hồi kí, cũng như định hướng tư tưởng cho người đọc khi tiếp nhận các tác phẩm hồi kí cách mạng

1.1.1 Những nghiên cứu mang tính khái quát về hồi kí cách mạng

Sau cuộc vận động sáng tác về đề tài lực lượng vũ trang cách mạng của Tổng cục Chính trị nhân dịp kỉ niệm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam lần thứ 17, nhiều tác phẩm hồi kí ra đời Khi nhận được tác phẩm và ý kiến đóng góp của các đồng chí cán bộ, các bạn viết văn trẻ và bộ đội, chiến sĩ

ở nhiều đơn vị, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân đã xuất bản tập tài liệu Bàn thêm về viết hồi kí (1963) Tập sách gồm có 7 bài viết, là những tư liệu cần

thiết và có giá trị khái quát trong việc nghiên cứu về hồi kí cách mạng

Trong bài viết Thêm mấy điều cần trao đổi về viết hồi kí và mẩu chuyện

về lực lượng vũ trang cách mạng, tác giả Xuân Thiêm đã bày tỏ quan niệm

của mình về nhiều phương diện trong việc viết và nghiên cứu hồi kí cách mạng Trước hết, tác giả nêu quan niệm về đề tài và chủ đề trong sáng tác văn chương nói chung và trong việc sáng tác hồi kí nói riêng Đối với những tác phẩm sáng tác trong cuộc vận động viết về kỉ niệm sâu sắc trong đời bộ đội của Cục Chính trị, ông cho rằng:

Ta nên hiểu một chuyện sâu sắc là một chuyện có thật rút ra từ cuộc sống của mỗi con người, một câu chuyện có chủ đề rõ ràng, có ý nghĩa thiết thực đối với người đọc làm cho người đọc thấy được ở đấy điều gì bổ ích cho những ngày đang sống (Xuân Thiêm, 1963, trang 9-10)

Và “người viết nhằm vào chủ đề đó để ôn tìm, chọn rút ra những chi tiết

“đắt” phục vụ cho chủ đề đó” (Xuân Thiêm, 1963, trang 10) Vấn đề tác giả nhấn mạnh là tránh lối viết dài dòng, tập trung khai thác khía cạnh sâu sắc

trong câu chuyện Bên cạnh đó, trong bài viết này, Xuân Thiêm còn trình bày

về vấn đề “cái tôi” của người viết trong hồi kí Tác giả đã dẫn ra những

trường hợp tiêu biểu như hồi kí Bước ngoặt của Đặng Sĩ Đạt, Ra mặt trận của

Huỳnh Văn Nghệ để từ đó khái quát vấn đề:

Viết hồi kí là viết những chuyện mình có sống thật cho nên những nhân vật trung tâm của chuyện thường là ngôi thứ nhất, tác giả hoặc những người khác có liên quan chặt chẽ với “cái tôi” […] Nhưng “cái tôi” ở đây phải viết cho đúng với hoàn cảnh lịch sử của chuyện, nghĩa là cái tôi phải phù hợp với tình hình lúc bấy giờ, phải được đặt vào một vị trí, không hơn, không kém với hoàn cảnh nảy sinh ra nó (Xuân Thiêm, 1963, trang 17)

Vấn đề tác giả Xuân Thiêm nêu ra không chỉ có ý nghĩa định hướng đối với phong trào sáng tác hồi kí lúc bấy giờ mà còn giúp cho người nghiên cứu

có cái nhìn đúng đắn về quan điểm lịch sử cần có của chủ thể trần thuật trong hồi kí cách mạng Về vấn đề người thật và việc thật, tác giả nhấn mạnh, cốt lõi của hồi kí phải là tư liệu có thật từ trong cuộc sống chiến đấu, phải gắn bó máu thịt với người viết chứ không thể là một câu chuyện bịa, tưởng tượng vô căn cứ Tuy nhiên, tác giả cũng cho rằng cần phải phân biệt một hồi kí với một bản báo cáo, tường thuật trận đánh, hay một tài liệu lịch sử truyền thống của đơn vị Hồi kí cách mạng phải là sự kết hợp hài hòa giữa hiện thực và nghệ thuật, bởi vì:

Viết hồi kí, viết truyện kỉ niệm sâu sắc cũng là làm công việc viết văn – dù thể văn gần người thật việc thật nhất này không đòi hỏi một trình độ hư cấu, khái quát và tổng hợp xây dựng điển hình cao như viết tiểu thuyết – ta vẫn phải nắm được cách viết, nghệ thuật viết, sao cho bài văn có tình người, có sức hấp dẫn người đọc (Xuân Thiêm, 1963, trang 30)

Bài viết của tác giả Xuân Thiêm là sự đúc kết những kinh nghiệm quý báu Tuy chỉ là một số ghi nhận ban đầu về hồi kí cách mạng thông qua một cuộc vận động sáng tác nhưng những vấn đề đề cập trong bài viết là những vấn đề trọng tâm, có tính khái quát và có ý nghĩa thực tiễn cao Tuy vậy, bài

viết này chỉ nghiên cứu dựa trên một vài trường hợp cụ thể với mong muốn có được những sáng tác mới hay hơn, độc đáo hơn chứ không phải nhằm phê bình, đánh giá thể loại

Trong bài viết Vài ý nghĩ về viết hồi kí, tác giả Trần Đĩnh bàn luận đến

một vài vấn đề cơ bản liên quan đến nội dung tư tưởng, hình tượng nhân vật

và công việc của người ghi hồi kí Ông cho rằng:

Người viết hồi kí có lẽ trước tiên cần hết lòng trân trọng, quý mến sự sống rất đáng kính của người kể Đó chính là biểu hiện của lòng yêu và lòng tự hào đối với lịch sử oanh liệt của Đảng, lòng biết ơn những đồng chí đi trước, là biểu hiện của lòng yêu nước và của tính Đảng (Trần Đĩnh, 1963, trang 42)

Những điều này sẽ tạo nên sự rung cảm và đồng cảm của người ghi trong quá trình tái hiện hiện thực Vốn sống và tình cảm của người ghi sẽ mang lại cho tác phẩm hiệu quả nghệ thuật cao:

Người viết cần khai thác, khêu gợi những luồng mạch, những chi tiết có ý nghĩa mà nhiều khi người kể lãng quên hoặc không coi trọng Người viết phải lao động công phu thì những vốn sống có sẵn mới hiện được ra thành

những hình tượng sinh động, thân thiết, nóng hổi và gần gũi (Trần Đĩnh,

1963, trang 44)

Để tạo nên giá trị cho hồi kí, tác giả bài viết đề cao vai trò của người ghi Người ghi không chỉ lắng nghe để tái hiện những tư liệu được người kể cung cấp mà còn phải nắm bắt và thể hiện được giá trị, ý nghĩa, làm nổi bật thông tin sự thật Điều này đã trả cho “người ghi” vị trí đáng có trong việc sinh

mạng, nhất là vấn đề tôn trọng sự thật trong quá trình sáng tác Bởi vì, nếu không phản ánh đúng người thật việc thật thì tác phẩm hồi kí cách mạng sẽ mất đi ý nghĩa chính trị xã hội và trở nên xa lạ đối với người đọc Tác giả cũng nêu ra một số vấn đề cần giải quyết trong quá trình viết hồi kí cách mạng Theo ông, với kho tài liệu đã có, người kể phải nhớ lại, thống kê và sắp xếp như thế nào để có thể “khơi gợi cho cuộc sống đã qua tái hiện lại” (Doãn Trung, 1963, trang 48) Đánh giá về hồi kí cách mạng, ông cũng nêu lên vấn

đề hiểu và giải quyết như thế nào về tính chân thực:

Chân thực là phải phù hợp với quy luật phát triển của lịch sử, nghĩa là phải nắm được bản chất của sự kiện lịch sử, thể hiện được tinh thần thời đại và

bộ mặt lúc bấy giờ Chân thực không phải là ghi chép từng dòng từng chữ một cách tự nhiên chủ nghĩa (Doãn Trung, 1963, trang 50-51)

Về phương diện biểu hiện chủ đề tư tưởng, tổng hợp và sắp xếp tài liệu, tác giả bài viết yêu cầu phải chọn lọc, sắp xếp như thế nào để nâng lên mức tư tưởng cao Tác giả bài viết cũng nêu lên một vài phương diện về nghệ thuật, nhất là phương diện kết cấu: “Về kĩ xảo viết, cần sắp xếp những đoạn kể chuyện chung và những miêu tả chi tiết sao cho thích hợp, có hoa đỏ lại phải

có lá xanh, hoa lá phải sắp xếp cho đẹp mắt” (Doãn Trung, 1963, trang 52) Ông yêu cầu người viết hồi kí phải vận dụng tốt ngôn ngữ đối thoại và phải sử dụng được các thuật ngữ cách mạng phổ biến để biểu hiện được không khí và màu sắc thời đại Những quan niệm này có nhiều đóng góp đối với cuộc vận động sáng tác lúc bấy giờ, vạch ra một số định hướng và chỉ ra các nội dung trọng tâm khi tìm hiểu về hồi kí cách mạng Mặc dù vậy, đối tượng khảo sát của bài viết không phải là hồi kí cách mạng Việt Nam cho nên việc tác giả lí giải, so sánh chỉ có vai trò là tư liệu tham khảo để sáng tác hơn là bàn luận, đánh giá

Bài viết Vài cảm nghĩ nhân đọc mấy cuốn hồi kí của tác giả Nhị Ca đã

giới thiệu đến người đọc một số tác phẩm hồi kí tiêu biểu của nước bạn như

Truyện Hồng quân của Trung Quốc (Trung Quốc), Gặp gỡ Lênin trong lúc

lưu vong (Nga), Người con của nhân dân (Pháp) Ở Việt Nam, tác giả giới thiệu và nghiên cứu Thượng kinh kí sự của Lê Hữu Trác, Từ nhân dân mà ra của Võ Nguyên Giáp Đối với hồi kí Từ nhân dân mà ra, tác giả bài viết cho

rằng đây là một trong những tác phẩm tái hiện chân thực và sinh động thời kì đầu của cách mạng Việt Nam từ khi Bác Hồ về nước Bài viết đánh giá và thừa nhận những giá trị nội dung tư tưởng quan trọng được thể hiện trong hồi

kí này: “Tác giả đã làm sống lại cái không khí đấu tranh sôi sục của chiến khu khi cách mạng đã có khí thế quần chúng rộng lớn và cuộc đời gian khổ, đói khát, ốm đau, nguy hiểm khi phong trào sụt xuống vì khủng bố trắng của địch” (Nhị Ca, 1963, trang 76) Theo Nhị Ca, Võ Nguyên Giáp đã ngợi ca những tấm gương chiến sĩ cách mạng anh dũng, khẳng định vai trò, sức mạnh của quần chúng nhân dân Đồng thời, hồi kí của ông còn thể hiện sự kết hợp giữa lí luận và thực tiễn được đúc kết từ thực tế cuộc đấu tranh cách mạng

Ngoài ra, Từ nhân dân mà ra “là một bản tổng kết kinh nghiệm có ít nhiều

hình tượng văn học, một bài hồi kí có giá trị lí luận cách mạng” (Nhị Ca,

1963, trang 77) Cũng trong bài viết này, tác giả nhận xét về ưu điểm và hạn chế chung của hồi kí khi tái hiện hiện thực:

Giá trị chân thực của các sự kiện và nhân vật có “địa chỉ chính xác” trong tập hồi kí này, mặc dù sự miêu tả đôi chỗ còn tự nhiên, sơ lược, chưa đủ làm cho người đọc cảm xúc sâu sắc, vẫn có thể làm cho ta tin tưởng mạnh

mẽ vào thắng lợi cuối cùng của cách mạng, qua sự chứng minh của kinh nghiệm lịch sử (Nhị Ca, 1963, trang 80)

Qua việc nghiên cứu những tác phẩm cụ thể ở một số quốc gia khác nhau, tác giả bài viết đã rút ra khái niệm và một vài đặc điểm quan trọng trong hồi kí cách mạng Ông cho rằng, hồi kí cách mạng là một tiểu loại văn học bao hàm hai yếu tố là tái hiện lịch sử bằng hồi tưởng và sự truyền cảm bằng hình tượng Cũng như nhiều nhà nghiên cứu khác, Nhị Ca yêu cầu hồi kí cách mạng phải áp dụng được “quy luật điển hình” trong việc lựa chọn nhân vật và

sự kiện; có thái độ khách quan, trung thực trong phản ánh… Đây là những phương diện quan trọng trong yêu cầu đặt ra đối với việc sáng tác hồi kí Các bài viết còn lại trong tập sách này chủ yếu tập trung vào việc vận

động sáng tác theo phong trào của Cục Chính trị đã nêu ra Công trình Bàn thêm về viết hồi kí với nhiều bài viết xuất phát từ việc tìm hiểu thực tế công

việc viết hồi kí của các nhà hoạt động cách mạng, của chiến sĩ, bộ đội Công trình này có vai trò định hướng cho cuộc vận động sáng tác thời bấy giờ, đồng thời, dựa trên những tác phẩm cụ thể, tác giả các bài viết cũng đã chỉ ra cụ thể những phương diện hồi kí đã đạt được và cần phải đạt được nếu tiếp tục được phát động sáng tác để phục vụ cách mạng dân tộc Tuy nhiên, công trình chưa

có những nghiên cứu mang tính lí luận chuyên sâu về hồi kí cách mạng Những vấn đề được nêu trong công trình là những gợi mở hướng tới người viết nhiều hơn là nghiên cứu tác phẩm

Nhận định về đặc trưng của thể loại hồi kí trong việc tái hiện hiện thực,

tác giả Phan Nhân trong bài viết Vị trí hồi kí cách mạng trong văn học Việt Nam (1964) đã nhấn mạnh:

Hồi kí chỉ miêu tả cái có thật mà không tả cái có thể có Nó chỉ chọn lọc những gì trong số tài liệu có thật chứ không thể sáng tạo ra cái mới nào khác Nói cách khác, tất cả cố gắng của hồi kí là làm thế nào giữ được bản sắc vốn có của người thật việc thật, làm nổi bật bản sắc đó lên đầy đủ, rõ ràng (Phan Nhân, 1964, trang 716)

Ông vừa đề cao vai trò của hiện thực vừa nhấn mạnh vai trò của người viết khi phản ánh, tái hiện hiện thực Cũng bàn về vấn đề này, trong bài viết

Đọc Người Hà Nội (Hồi kí cách mạng kháng chiến ở thủ đô) (1965), Phan

Nhân cho rằng, hồi kí cách mạng thường phản ánh và có khả năng phản ánh rất trung thành những con người điển hình có thật, những sự thật bản chất trong cuộc sống đấu tranh giai cấp quyết liệt nhất của nhân dân ta chống đế quốc và phong kiến Trong bài viết này, ông đã nêu lên nhận xét khái quát về hồi kí và nhấn mạnh khả năng chọn lọc chi tiết của tác giả hồi kí Ông cũng

nhận thấy hạn chế của một số tác phẩm trong tập hồi kí như đơn giản, sơ lược, tản mạn, biên niên hoặc chưa đúng về thể loại Tuy nhiên, tác giả cũng cho rằng những hạn chế này là không đáng kể vì xét về nghệ thuật, đa số tác phẩm trong tập hồi kí có bố cục chặt chẽ, kể và ghi gọn, sinh động, có phong cách

riêng Từ việc nghiên cứu một vài hồi kí cụ thể, Phan Nhân đã nêu lên được

những yêu cầu cần thiết đối với một tác phẩm hồi kí cách mạng, trong đó, việc chọn lọc chi tiết từ hiện thực và tái hiện bằng thủ pháp nghệ thuật là một trong những yêu cầu quan trọng Bài viết này xem như là bước tiếp nhận tác phẩm và trình bày vấn đề về thể loại từ một tác phẩm cụ thể Cũng vì lẽ đó, tính hệ thống và khái quát của những nhận xét, đánh giá chưa cao

Trong bài viết Thể kí và vấn đề viết người thật việc thật (1967), Nam

Mộc đã đề cập và phân tích nhiều vấn đề liên quan đến thể kí trong văn học Việt Nam như tác dụng, vị trí, đặc trưng, hư cấu và tái tạo trong sáng tác kí Ngoài ra, ông còn đặt ra vấn đề về sự nâng cao chất lượng trong việc viết kí

của các nhà văn Ông đánh giá cao sự đóng góp của hồi kí Bất khuất của

Nguyễn Đức Thuận trong sự phát triển của văn học cách mạng Việt Nam cũng như có tác động tích cực đối với sự củng cố, động viên, ổn định tư tưởng của nhân dân trong thời đại bấy giờ Về thể loại hồi kí, ông cho rằng:

Có thứ bút kí phản ánh những hiện tượng đã qua theo trí nhớ của nhà văn (đó là hồi kí) Ở nước ta có một loại hồi kí đặc biệt do người trong cuộc hoặc người chứng kiến kể lại cho nhà văn ghi mà có đồng chí gọi là “loại ghi chép” hoặc “truyện ghi” (đó là một số hồi kí cách mạng, hồi kí kháng chiến) (Nam Mộc, 1967, trang 75)

Cũng trong bài viết này, tác giả đã gợi nhắc đến một số tác phẩm hồi kí cách mạng, giới thiệu những đóng góp của hồi kí cách mạng trong văn học Việt Nam

Năm 1970, Hoàng Như Mai viết lời giới thiệu cho công trình Hồi kí cách mạng, tập 2 Ông đã có cái nhìn khái quát về hồi kí cách mạng ở cả hai

phương diện nội dung và nghệ thuật Đồng thời, Hoàng Như Mai cũng cho

thấy những giá trị, đóng góp của hồi kí cách mạng đối với văn học và xã hội Việt Nam lúc bấy giờ Về phương diện nội dung, nhà nghiên cứu nhận thấy, hồi kí cách mạng đã phản ánh sâu sắc hiện thực xã hội đương thời thông qua hồi ức của người trong cuộc:

Đọc hồi kí cách mạng, chúng ta có được những hiểu biết khá đầy đủ và chính xác về phong trào cách mạng trước đây, về những điều kiện sống và làm việc của các chiến sĩ cách mạng, về những thủ đoạn đàn áp, khủng bố của bọn thống trị Hồi kí giúp ta hình dung được các chế độ mật thám, nhà

tù, trại giam của bọn thực dân thống trị và những hình thức tổ chức đấu tranh, vượt ngục, hoạt động bí mật, gây cơ sở từ nhỏ đến lớn, thành lập căn

cứ địa v.v… của các chiến sĩ cách mạng (Hoàng Như Mai, 1970, trang 22)

Bài viết đã chỉ ra những nội dung cụ thể được phản ánh bao gồm tình hình xã hội Việt Nam từ khi Pháp xâm lược, phát xít Nhật thay thế và tinh thần quyết chiến đấu một mất một còn đối với quân thù của dân tộc ta Hồi kí cách mạng còn là những trang viết cảm động về Hồ Chủ tịch: “Ở Người, sự lãnh đạo cách mạng đã được nâng lên thành một thứ nghệ thuật với ý nghĩa là

nó thấm sâu trong đáy tim của từng người” (Hoàng Như Mai, 1970, trang 4) Hình ảnh Bác Hồ đã trở thành biểu tượng cho sức mạnh dân tộc, in dấu ấn đậm nét không thể nào quên trong tâm thức những người cách mạng bởi tấm lòng yêu nước nồng nàn, tình cảm thiêng liêng với dân tộc, đồng bào và nhất

là quyết tâm gang thép với con đường chủ nghĩa xã hội Ngoài ra, tác giả còn nhận thấy, các hồi kí đã phản ánh chân thực hình tượng người cộng sản Đó là những người quả cảm, kiên cường, vượt qua mọi thử thách, khó khăn, gian khổ, tra tấn, tù đày, gắn bó một lòng một dạ với Đảng và nhân dân Ông cho rằng: “Đời đấu tranh của các đồng chí đó là những bài học hết sức đẹp đẽ về chủ nghĩa anh hùng cách mạng, trung với Đảng, hiếu với dân, không một bạo lực nào của kẻ địch có thể khuất phục được” (Hoàng Như Mai, 1970, trang 20) Tác giả bài viết đã nhận thấy, ưu điểm của hồi kí cách mạng là không

thần thánh hóa hình tượng người cách mạng mà nhìn thấy tất cả những mặt rất đời thường với những nỗi niềm riêng:

Người chiến sĩ cộng sản không phải là khô khan, thiếu tình cảm, trái lại, giàu tình cảm hơn ai hết, có điều là người ấy không bao giờ đặt lên bàn cân tình riêng và nghĩa cả, không bao giờ vì lợi ích riêng mà quên lợi ích chung (Hoàng Như Mai, 1970, trang 16)

Về đóng góp của hồi kí cách mạng, thông qua bài viết, ông cho rằng các hồi kí đã cung cấp cho những nhà viết sử một số tư liệu lịch sử có giá trị và đáng tin cậy Đồng thời, ông nhận thấy, cần học tập ở các tập hồi kí cách mạng cách viết văn kể chuyện bởi vì ưu điểm trong trần thuật của hồi kí cách mạng là “viết súc tích mà đầy đủ” (Hoàng Như Mai, 1970, trang 29) Bên cạnh đó, Hoàng Như Mai đã khẳng định tầm quan trọng của hồi kí cách mạng trong tiến trình phát triển của văn học cũng như sự thắng lợi của cách mạng Việt Nam:

Các hồi kí cách mạng là những áng văn rất quý Chúng ta học tập ở những tập hồi kí lí tưởng cách mạng, nhân sinh quan cách mạng, chủ nghĩa anh hùng cách mạng qua tấm gương hoạt động cách mạng của các chiến sĩ cộng sản (Hoàng Như Mai, 1970, trang 29)

Bài giới thiệu của nhà nghiên cứu Hoàng Như Mai đã hướng đến đối tượng trọng tâm là các hồi kí cách mạng trong văn học Việt Nam Tuy vậy, do

là một bài giới thiệu khi xuất bản tập sách nên tác giả đã đi vào phân tích, chứng minh, làm rõ những biểu hiện của tác phẩm hơn là tổng hợp, khái quát

Vì vậy, bài viết còn nghiêng về tường thuật nội dung các sáng tác hơn là bình luận, đánh giá Đồng thời, phạm vi nghiên cứu cũng giới hạn, tác giả chỉ bàn đến những hồi kí được trích in trong tuyển tập chứ không nghiên cứu trọn vẹn các hồi kí cách mạng

Xuất phát từ thực tế của việc sáng tác hồi kí, các công trình nghiên cứu trước năm 1975 tập trung vào yêu cầu đặt ra đối với người sáng tác và tác phẩm Trong đó, phương diện nội dung phản ánh được nhấn mạnh Người

nghiên cứu thiên về khẳng định đóng góp của thể loại này trong việc phản ánh lịch sử và bồi dưỡng lập trường, tư tưởng cho cả người viết lẫn người đọc Ngoài ra, chưa có những công trình mang tính khái quát, chuyên sâu về thể loại

1.1.2 Những nghiên cứu về các tác giả, tác phẩm hồi kí cụ thể

Trong giai đoạn trước năm 1975, nhất là vào nửa cuối thập niên 60, khi cuộc kháng chiến chống Mĩ bước vào thời kì ác liệt, nhiều hồi kí ra đời trong cuộc vận động viết về kỉ niệm sâu sắc trong cuộc đời bộ đội Những tác phẩm này vừa có giá trị trong việc tái hiện lại quá trình cách mạng của dân tộc vừa

có tác dụng cổ vũ, động viên tinh thần chiến đấu của quân và dân ta Khi những tác phẩm này ra đời, lập tức đã nhận được sự quan tâm của bạn đọc và giới nghiên cứu

Năm 1962, trong Giáo trình lịch sử văn học Việt Nam, tập 6 (1945 - 1960), tác giả Huỳnh Lý và Trần Văn Hối đã có sự đánh giá cao đối với sự ra đời của các hồi kí cách mạng như Hai lần vượt ngục (Trần Đăng Ninh), các tập Nhân dân ta rất anh hùng, Lên đường thắng lợi, Người trước ngã người sau tiến, Bác Hồ, Trong ngục tối Hỏa Lò… Các tác giả nhận định:

Nhiều bài hồi kí đã phác họa lại cả một thời kì lịch sử đấu tranh của dân tộc

và của Đảng, có ý nghĩa và giá trị lịch sử quan trọng Người ta tìm thấy ở đây một quá khứ gian nan, quá khứ anh hùng, quá khứ đấu tranh chưa xa lắm với hiện nay (Huỳnh Lý, Trần Văn Hối, 1962, trang 306)

Theo nhóm tác giả, những tác phẩm này “là bản trường ca về nhân dân anh hùng, về Hồ Chủ tịch vĩ đại, về những người cộng sản kiên cường”

(Huỳnh Lý, Trần Văn Hối, 1962, trang 306) Riêng đối với hồi kí Hai lần vượt ngục của Trần Đăng Ninh, họ nhận xét:

Bằng một lối kể chuyện chân thực, giản dị, Trần Đăng Ninh đã phác họa lại hình ảnh sinh động của những người cộng sản kiên cường, ý chí quyết tâm phục vụ Đảng, phục vụ cách mạng là động cơ thúc đẩy họ vượt qua mọi

khó khăn để thoát khỏi ngục tù của đế quốc, trở lại cuộc đời hoạt động tự

do (Huỳnh Lý, Trần Văn Hối, 1962, trang 305)

Do đây là công trình nghiên cứu về lịch sử văn học Việt Nam giai đoạn

1945 – 1960, cho nên, vấn đề về hồi kí cách mạng được bàn đến không phải

là đối tượng chính Hồi kí cách mạng được nêu trong công trình này như một minh chứng cho sự phong phú, sinh động của thể kí nói riêng và văn học Việt Nam nói chung Chính vì lẽ đó, tác giả công trình chỉ xem đây là một hiện tượng của văn học cách mạng, điểm qua vài biểu hiện về nội dung và nghệ thuật của một vài tác phẩm chứ chưa làm nổi bật đặc trưng của các tác phẩm này

Tác giả Thành Duy, trong bài viết Mấy suy nghĩ về thể kí (1965), đã đề

cập đến sự phát triển của thể kí và đánh giá sự thành công của một số hồi kí

tiêu biểu Trong đó, tập hồi kí Nhân dân ta rất anh hùng được đánh giá là một

trong những tác phẩm xuất sắc, gây ấn tượng sâu đậm trong lòng người đọc Ông cũng chú ý đề cập đến vấn đề hư cấu trong hồi kí qua cuộc thảo luận về

hai tác phẩm Một lòng với Đảng (Hoàng Thị Ái) và Nữ tự vệ chiến đấu (Hà

Quế) Trong đó, tác giả đã nêu ra nhiều ý kiến khác nhau của những người làm công tác lí luận phê bình, có người phản đối sự hư cấu, đòi hỏi tính chính xác tuyệt đối trong hồi kí; có người cho rằng hồi kí cũng tuân theo nguyên tắc sáng tác văn học nên hư cấu là tất yếu, tuy nhiên, hư cấu phải trong chừng mực và đảm bảo tính sự thật Trên cơ sở đó, tác giả chỉ ra sự khác biệt giữa

hư cấu và bịa đặt, đồng thời nhấn mạnh vai trò của hư cấu trong sáng tạo nghệ thuật Riêng đối với hồi kí cách mạng, tác giả bài viết đồng tình với yêu cầu

về tính chân thực trong việc tái hiện sự kiện cách mạng và các nhân vật lịch

sử Tuy nhiên, ông cho rằng, hư cấu là thủ pháp tạo nên tính nghệ thuật cho hồi kí Người viết và người nghiên cứu hồi kí cần xác định rõ ranh giới giữa

hư cấu và bịa đặt trong quá trình tìm hiểu thế giới nghệ thuật của thể loại này

Tác giả Trần Văn Giàu trong bài viết Đọc tập hồi kí Những ngày gian khổ (1965) đã đề cao việc thể hiện hình tượng nhân vật người cán bộ bình

thường và người dân bình thường Đó là những người cán bộ quyết tâm bám quần chúng, bám cơ sở; kiên trì chịu đựng gian khổ, luôn luôn tin tưởng và lạc quan; can đảm vô song trước cái chết và luôn thương yêu nhau, thương yêu đồng bào mình Tác giả công trình chủ yếu nhấn mạnh giá trị của các tập hồi kí, nhất là về phương diện tư tưởng Ông có đề cập đến nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật nhưng chủ yếu quan tâm đến ý nghĩa và tác động của hình tượng đối với đời sống xã hội lúc bấy giờ

Tác phẩm Bất khuất của Nguyễn Đức Thuận là một hồi kí cách mạng thu hút sự chú ý trong giới nghiên cứu Trong lời tựa cho tác phẩm Bất khuất xuất bản năm 1966, Phạm Hùng đã nhận định: “Bất khuất là một bản cáo trạng

đanh thép về chính sách xâm lược của đế quốc Mĩ và chế độ phát-xít cực kì man rợ của Ngô Đình Diệm và những kẻ tay sai ở miền Nam hiện nay” (Phạm Hùng, 1966, trang 10) Ông nhấn mạnh, vấn đề được phản ánh trong tác phẩm

có giá trị tức thời, có ý nghĩa quan trọng trong việc cổ vũ, động viên tinh thần đấu tranh của nhân dân ta trong những năm tháng dầu sôi lửa bỏng:

Bất khuất là một bản anh hùng ca sáng ngời chính nghĩa và khí tiết cách

mạng của biết bao người cộng sản kiên cường, biết bao người Việt Nam bình thường, yêu nước nồng nàn, những chiến sĩ chỉ biết “đạp lên đầu thù

mà đi”, làm cho quân thù phải khiếp nhục, làm cho đồng chí và đồng bào cả nước phấn khởi và tin tưởng vào thắng lợi cuối cùng của dân tộc ta (Phạm Hùng, 1966, trang 10)

Trong lời giới thiệu, Phạm Hùng còn nêu khái quát về tình hình đất nước trước và sau năm 1945, dưới sự cai trị của thực dân Pháp và đế quốc Mĩ để từ

đó thấy được những khó khăn gian khổ của cách mạng và nhân dân Bài viết của Phạm Hùng chủ yếu tập trung vào nội dung phản ánh và giá trị tư tưởng

mà Nguyễn Đức Thuận thể hiện trong hồi kí Bất khuất

Tác phẩm Bất khuất được giới nghiên cứu đánh giá cao ở khả năng phản ánh hiện thực cũng như những tác động về mặt tư tưởng Trong bài viết Bất khuất – một bài học lớn về đạo lí làm người của người cách mạng (1967), Hà

Huy Giáp đã đi vào nghiên cứu khá sâu sắc về phương diện nội dung tư tưởng

mà tác phẩm hồi kí của Nguyễn Đức Thuận mang lại Tác giả bài viết cho rằng:

Với trên bốn trăm trang hồi kí, Nguyễn Đức Thuận đã phản ánh sâu sắc cuộc sống anh hùng với tinh thần cách mạng tiến công của những con người có thực, vạch trần hiện thực đen tối trong những địa ngục của xã hội

miền Nam dưới gót sắt của một lũ sói lang mặt người dạ thú Bất khuất tỏa

ra một niềm tin bất diệt vào sự nghiệp cách mạng, vào lí tưởng cộng sản chủ nghĩa giải phóng con người, nêu cao phẩm giá của những con người nhận thức được quy luật và chân giá trị cuộc sống, biết sống và biết chết xứng đáng là Người (Hà Huy Giáp, 1967, trang 6)

Tác giả nhận thấy, đóng góp của Nguyễn Đức Thuận trong Bất khuất

trước hết là xây dựng được vẻ đẹp của những người cộng sản; phơi bày bản chất của đế quốc Mĩ và bè lũ tay sai Được xây dựng trong thế đối lập với kẻ xâm lược và tay sai, người cách mạng hiện lên với tất cả vẻ đẹp rạng ngời của khí phách kiên cường, sống và chết vì lí tưởng cách mạng, “nêu cao lẽ sống vì dân vì nước, vì hạnh phúc chung của mọi người” (Hà Huy Giáp, 1967, trang 8) Người cách mạng không chỉ nêu cao gương trung liệt mà còn lạc quan tin tưởng vào sự tất thắng của cách mạng dưới sự soi đường của Đảng, bởi đạo lí làm người cao quý, dẹp bỏ chủ nghĩa cá nhân để bảo vệ phẩm giá con người Người cách mạng còn cao đẹp bởi tình yêu cuộc sống thiết tha Mỗi làng xóm, mỗi dòng sông, rặng tre, rặng dừa của quê hương đều in hằn trong tâm thức họ, thôi thúc họ đấu tranh để bảo vệ từng vẻ đẹp giản dị, yên bình Họ yêu đồng chí, đồng bào, nguyện hi sinh bản thân mình để giành sự sống cho đồng đội Trong khi đó, bọn đế quốc và bè lũ tay sai hiện lên như một bầy dã thú:

Chà đạp, giày xéo phẩm giá con người, hủy diệt con người, hủy diệt cuộc sống của người khác để giành lấy cuộc sống vật chất thú vật cho cá nhân mình, đó là mục đích của bọn trùm đế quốc Mĩ xâm lược và của bọn côn

đồ, lưu manh, ác ôn lớn nhỏ tay sai cho chúng ở miền Nam nước ta, ở khắp nơi trên thế giới (Hà Huy Giáp, 1967, trang 14)

Nhận xét chung về hồi kí Bất khuất, Hà Huy Giáp cho rằng, đây là tác

phẩm có nhiều đóng góp cho sự nghiệp cách mạng của đất nước và quá trình rèn luyện đạo đức cách mạng Theo ông:

“Bất khuất giúp cho chúng ta thấy rõ hiện thực vĩ đại của đất nước ta chính

là cơ sở, là nguồn gốc cho nền mĩ học của chúng ta, cho việc xây dựng sáng tạo nhân vật điển hình tích cực của nền văn học nghệ thuật hiện thực xã hội

chủ nghĩa ở nước ta […] Bất khuất còn khẳng định rõ sự nghiệp bảo vệ

phẩm giá con người, đấu tranh giải phóng con người, phải gắn liền với sự nghiệp xây dựng một xã hội mới với những con người mới” (Hà Huy Giáp,

1967, trang 31-32)

Từ đó, có thể thấy rằng, Hà Huy Giáp rất chú trọng giá trị tư tưởng mà tác phẩm của Nguyễn Đức Thuận mang lại Mỗi con người, mỗi sự kiện đều

có ý nghĩa quan trọng trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước lúc bấy

giờ Đối với tác phẩm Bất khuất, các nhà nghiên cứu dường như không đề cập

đến giá trị nghệ thuật cũng như vai trò của các yếu tố nghệ thuật trong việc phản ánh hiện thực cách mạng

Trong bài viết “Bất khuất” của Nguyễn Đức Thuận – một bản cáo trạng tội ác xâm lược, một bài ca khí tiết cộng sản, một sự kiện văn học (1967), Nhị

Ca đã khái quát lại những chặng đường bảo vệ đất nước gian khổ của dân tộc

ta đồng thời đề cập đến sự ác liệt của cuộc kháng chiến chống Mĩ Ông cho

rằng, hồi kí Bất khuất của Nguyễn Đức Thuận có nhiều đóng góp khi phơi

bày chính xác, tỉ mỉ tội ác và vạch trần bản chất của kẻ thù; thể hiện được vẻ đẹp và bản lĩnh của người cách mạng, người cộng sản; phản ánh sự thật về cuộc đấu tranh quyết liệt trong nhà tù Nhị Ca thừa nhận, tác phẩm này có thể còn một vài khuyết, nhược điểm nào đó về nội dung, hình thức nhưng vẫn được đánh giá là “một sự kiện văn học” có ý nghĩa quan trọng:

Chính sức thuyết phục và do đó tính giáo dục mạnh mẽ, lớn lao của cuốn sách nằm trong việc phản ánh chính xác, trung thực, trần trụi cuộc sống đấu tranh với lập trường tư tưởng tiến bộ, một lí tưởng thẩm mĩ cao cả (Nhị Ca,

1967, trang 30)

Như vậy, ngay khi xuất hiện trên văn đàn, Bất khuất đã gây được tiếng

vang và khẳng định vị trí của mình Những bài viết của giới nghiên cứu cũng góp phần thể hiện đóng góp của tác phẩm, nhất là về khả năng phản ánh hiện thực và thể hiện tư tưởng

Ngày 28 tháng 7 năm 1969, nhà báo, nhà cách mạng Trần Huy Liệu qua

đời Trên Tạp chí Văn học số 8 năm này có bài viết Vô cùng thương tiếc đồng chí Trần Huy Liệu Bài viết không chỉ bày tỏ tình cảm chân thành trước sự ra

đi của ông mà còn cho thấy những đóng góp của ông trong lĩnh vực văn chương nghệ thuật đặc biệt là những tập hồi kí cách mạng và những bài thơ sáng tác trong suốt quá trình hoạt động Theo tác giả bài viết:

Những hồi kí và thơ trên ghi lại một chặng đường quan trọng trong đời hoạt động cách mạng của đồng chí […] chắc chắn sẽ là nguồn tài liệu quý giúp chúng ta hiểu thêm về lịch sử cách mạng của Đảng ta, về sự phát triển của trào lưu văn học cách mạng của chúng ta trong ngót nửa thế kỉ vừa qua; đồng thời cũng rọi cho ta thấy thế giới bên trong phong phú, đẹp đẽ và hóm hỉnh lạc quan của một con người mới, một chiến sĩ cách mạng, suốt đời tận tụy phấn đấu và luôn luôn tin tưởng ở thắng lợi cuối cùng của cách mạng (Tạp chí Văn học, 1969, trang 72)

Qua nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy rằng, ngòi bút của Trần Huy Liệu sắc bén, tinh tế Những trang hồi kí của ông không chỉ có giá trị lịch sử, mà còn có giá trị nghệ thuật độc đáo

Nhìn chung, trong giai đoạn trước năm 1975, những công trình nghiên cứu khái quát đa phần tập trung vào việc định hướng tư tưởng trong sáng tác hồi kí cách mạng; đánh giá những mặt đã làm được và chưa làm được của người viết thông qua một vài sáng tác cụ thể chứ chưa mang tính lí luận cao

Các nhà nghiên cứu chủ yếu tập trung vào một số hồi kí cách mạng nổi bật, tiêu biểu Các công trình của họ phần lớn đi vào nghiên cứu giá trị nội dung

tư tưởng, giá trị lịch sử được tác giả thể hiện trong hồi kí Mặt khác, các nhà nghiên cứu chưa khảo sát phong phú các tác phẩm hồi kí để khái quát thành đặc điểm của những sáng tác này Điều này xuất phát từ việc chưa bao quát được toàn bộ các hồi kí cách mạng do đây là giai đoạn cuộc vận động sáng tác hồi kí vẫn đang diễn ra trong các đơn vị Đồng thời, lí thuyết thể loại vẫn chưa được xác lập và chưa có sự ổn định

1.2 Tình hình nghiên cứu hồi kí cách mạng Việt Nam từ 1975 đến nay

Từ sau 1975, lĩnh vực phê bình, nghiên cứu văn học phát triển mạnh Đây là tiền đề, cơ sở để hồi kí cách mạng được nghiên cứu từ nhiều khía cạnh Có những công trình nghiên cứu tổng quát đi từ thể loại hồi kí và những công trình, bài viết tập trung vào các tác phẩm cụ thể để làm nổi bật phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật của mảng sáng tác này

1.2.1 Những nghiên cứu mang tính khái quát về hồi kí cách mạng

Sau 1975, sự phát triển mạnh mẽ của hồi kí do nhu cầu tái hiện quá khứ

và khát vọng tự biểu hiện, tự bộc lộ của người viết đã được ghi nhận trong văn học Việt Nam Hồi kí không chỉ phong phú về số lượng, đa dạng về đề tài

mà còn có những cách tân về nghệ thuật Trong thời gian này, nhiều công trình về lí luận văn học, nghiên cứu văn học ra đời đáp ứng nhu cầu nghiên cứu văn học chuyên sâu và hệ thống Những công trình này đã đưa thể kí vào làm đối tượng nghiên cứu, đồng thời, có sự so sánh, đánh giá về hồi kí trong quá trình phát triển Nhờ đó, hồi kí cách mạng tiếp tục được giới nghiên cứu quan tâm

Trong bài viết Đọc hồi kí cách mạng nghĩ về vẻ đẹp của người chiến sĩ cộng sản Việt Nam (1977), Trần Hữu Tá đã đánh giá cao những đóng góp của

hồi kí cách mạng đối với văn học Việt Nam:

Dòng hồi kí cách mạng đã chảy xiết thực sự góp phần đáng kể vào thành tựu chung của nền văn học cách mạng Việt Nam hiện đại, khiến nó xứng

đáng trở thành bộ phận tiên phong của nền văn học chống đế quốc sôi nổi của loài người tiến bộ (Trần Hữu Tá, 1977, trang 17)

Trong bài viết này, tác giả đã khái quát thành tựu của hồi kí cách mạng

và khái quát những biểu hiện về phương diện nội dung Hồi kí cách mạng đã tái hiện lại một mảng hiện thực đen tối “những ngày quê hương ta phải sống trong “cảnh cơ hàn trời đất tối tăm”” (Trần Hữu Tá, 1977, trang 19) để từ đó làm bật nổi tinh thần bất khuất, ý chí kiên cường của đông đảo nhân dân trên khắp mọi miền đất nước Tác giả bài viết đã chỉ ra những nét riêng của hồi kí cách mạng trong việc tái hiện bức tranh đời sống xã hội và hình tượng con người trong bối cảnh đặc biệt Tác giả cũng thừa nhận một số hạn chế của các sáng tác này: “một số tập còn ở dạng ghi chép thô sơ, dàn trải”, tuy nhiên

“nhìn chung những cố gắng ấy rất đáng khích lệ” (Trần Hữu Tá, 1977, trang 18)

Hà Minh Đức đã nghiên cứu một cách hệ thống và có chiều sâu về kí

trong văn học Việt Nam trong công trình Kí viết về chiến tranh cách mạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội (1980) Ông đã có cái nhìn khái quát về đóng góp

của thể kí trong việc phản ánh quá trình cách mạng, quá trình đấu tranh bảo

vệ Tổ quốc và xây dựng chủ nghĩa xã hội Ông cũng nêu lên vai trò của thể kí, xác định đặc điểm của các thể loại trong kí văn học; chỉ ra những nguyên tắc

cơ bản của thể kí, cho thấy được mối quan hệ giữa hiện thực cuộc sống và nghệ thuật trong văn học kí, thấy được vai trò và khả năng sáng tạo của cái tôi

cá nhân trong quá trình viết kí cũng như khả năng phản ánh hiện thực của loại hình văn học này

Riêng về hồi kí cách mạng, tác giả cho rằng:

Miêu tả cuộc sống khách quan với những bức tranh xã hội rộng rãi mà người viết có dịp chứng kiến, thể nghiệm Tác giả ít nói đến mình, cái tôi như lùi về bình diện thứ hai, nhân vật chính là cuộc đời chung, là quần chúng nhân dân (Hà Minh Đức, 1980, trang 78)

Và “Hồi kí cách mạng chủ yếu ghi lại những hoạt động của các chiến sĩ cách mạng trong các thời kì hoạt động dưới chế độ thực dân phong kiến” (Hà Minh Đức, 1980, trang 79) Như vậy, nhà nghiên cứu đã chỉ ra hồi kí cách mạng phải nặng về phản ánh khách quan trong khi hồi kí của các nhà văn (hồi

kí văn học) thiên về phản ánh chủ quan “Hồi kí của các nhà văn cung cấp những kiến thức xoay quanh cuộc đời sáng tác của họ” (Hà Minh Đức, 1980, trang 81) Nói đúng hơn, hồi kí cách mạng không hiếm những bài viết về

“một người” nhưng lại cho người đọc thấy được “một thời”, không thiếu những bức tranh tâm trạng, những “nỗi niềm riêng tư” của một người nhưng

là để nói thay, nói cùng với mọi người

Bên cạnh những nhận định khái quát về đặc điểm của hồi kí cách mạng,

Hà Minh Đức còn nêu lên nhận định về giá trị của một số tác phẩm: “Những

thiên hồi kí cách mạng có giá trị như Nhân dân ta rất anh hùng, Bác Hồ, Uống nước nhớ nguồn, Đầu nguồn… đều là những tác phẩm có giá trị về mặt

sử học, xã hội học và văn học” (Hà Minh Đức, 1980, trang 80).Riêng đối với

tập hồi kí Những kỉ niệm sâu sắc trong đời bộ đội, tác giả nhấn mạnh “sự

chọn lọc đến mức tối đa, gạt bỏ những chuyện thứ yếu, tập trung kể lại một kỉ

niệm sâu sắc nhất nên trang viết dễ gây ấn tượng mạnh mẽ với người đọc”

(Hà Minh Đức, 1980, trang 81) Đồng thời, “Trong thể loại hồi kí có những sáng tác được kể lại chân thực, sinh động cho đến từng chi tiết Người kể có ý

thức nắm bắt vấn đề cụ thể, thời gian câu chuyện chưa xa như trường hợp Bất

khuất của Nguyễn Đức Thuận” (Hà Minh Đức, 1980, trang 24) Đây là công

trình nêu lên nhiều vấn đề quan trọng trong việc nghiên cứu thể loại kí Tuy nhiên, hồi kí cách mạng chỉ được nhắc tới như một hiện tượng chứ chưa có sự nhìn nhận thấu đáo, toàn diện

Trong công trình Lí luận văn học (1997) do Hà Minh Đức chủ biên, các

tác giả đã cho rằng hồi kí là một thể loại quan trọng trong kí tự sự Các nhà nghiên cứu đòi hỏi hồi kí cách mạng phải có tính chất cộng đồng, có ý nghĩa

xã hội và phải khơi gợi những nhận thức đúng đắn có lợi ích chung cho nhiều

người Công trình của Hà Minh Đức nghiên cứu phạm vi rộng các vấn đề liên quan đến lí luận văn học Riêng với kí, các thể loại như phóng sự, bút kí, tùy bút, nhật kí được khảo sát sâu và rộng hơn còn hồi kí cách mạng chỉ được điểm qua khi tác giả nhắc đến thể loại hồi kí Điều này xuất phát từ thực tiễn,

so với các thể loại khác trong kí (bút kí, tùy bút), việc nghiên cứu hồi kí cách mạng có những giới hạn nhất định

Năm 1997, trong công trình Nghệ thuật và phương pháp viết văn, tác giả

Tô Hoài đã nêu ra những vấn đề liên quan đến việc nghiên cứu hồi kí trong chương “Kí và truyện” và “Quan sát, ghi chép” Ông đã đứng trên lập trường của một người cầm bút để nêu lên những đánh giá về một thể loại mà chính ông đã từng trải nghiệm: kí Tô Hoài cho rằng:

Trong kháng chiến, loại ghi chép dần mở rộng và phổ biến Tuy nhiên, đấy mới chỉ là bước đầu Cho tới những năm gần đây, nhiều tập truyện do người

kể người ghi như thế đã xuất hiện, có giá trị, phần nhiều là hồi kí, như

những tập Bác Hồ, Nhân dân ta rất anh hùng, Người Hà Nội, Một năm trên

biên giới Việt – Trung (Tô Hoài, 1997, trang 48)

Ông đánh giá cao sự đóng góp của tác phẩm hồi kí trong thành tựu và sự phát triển văn học cách mạng nước ta Khi nghiên cứu sâu về thể loại này, ông thấy nổi lên vấn đề mối quan hệ giữa người kể và người ghi chép Theo Tô Hoài: “Ghi chép không phải công việc đơn giản, ai cũng làm được, hay hay

dở ở người kể, không phải người ghi Ghi chép cũng đòi hỏi người viết phải

có vốn sống, có tài năng như ở bất cứ thể loại sáng tác nào” (Tô Hoài, 1997, trang 49) Qua thực tế nghiên cứu hồi kí, chúng ta nhận thấy, các nhà nghiên cứu và cả người kể không phủ nhận vai trò của người ghi chép Họ như một người đồng sáng tạo, là tác giả thứ hai của tác phẩm Họ đã biến những câu chuyện về một sự kiện, cuộc đời của một người thành tác phẩm văn chương Tác giả công trình thừa nhận: “Rõ ràng, trong khi viết, khi chép, vốn sống đời người viết ảnh hưởng tới lời và ý ghi, vì thế mới xuất hiện phong cách trong

ghi chép” (Tô Hoài, 1997, trang 49) Tuy nhiên, công trình của Tô Hoài

không nghiên cứu chuyên sâu về hồi kí cách mạng nhưng quan niệm của ông

về tầm quan trọng của người ghi chép cũng gợi mở cho tác giả luận án khi nghiên cứu về chủ thể trần thuật trong hồi kí cách mạng

Cũng trong năm 1997, với công trình Hiểu thêm về lịch sử qua các hồi

kí, kí sự, tùy bút, Nguyễn Văn Hoa và Phạm Bá Toàn đã đã lựa chọn những

hồi kí, kí sự, tùy bút có ý nghĩa trong việc phản ánh lịch sử cách mạng Việt Nam Đồng thời, họ cũng nêu lên những nhận định, đánh giá mang tính khái quát về những đóng góp của hồi kí:

Khác với sử gia và nhà viết tiểu sử, người viết hồi kí chỉ tiếp nhận và ghi chép phần hiện thực mà tác giả nhìn rõ hơn cả dựa trên cơ sở những ấn tượng và hồi ức riêng trực tiếp của mình Hơn nữa, bản thân người viết hồi

kí luôn luôn được mô tả, trình bày ở bình diện thứ nhất (Nguyễn Văn Hoa, Phạm Bá Toàn, 1997, trang 45)

Trong công trình này, tác giả chú trọng đến phương diện nội dung phản ánh ở các hồi kí trong mối tương quan với lịch sử dân tộc, xem hồi kí như một kênh để hỗ trợ việc tìm hiểu về lịch sử, chưa thấy được việc phản ánh lịch sử của hồi kí có nét đặc trưng như thế nào so với các hình thức phản ánh lịch sử khác

Năm 2003, trong công trình Nhập môn văn học và phân tích thể loại,

Hoàng Ngọc Hiến đã tìm hiểu khái quát về những đặc trưng cơ bản của một

số thể loại văn học Khi nghiên cứu về kí, đặc biệt là khi nhắc đến hồi kí cách mạng, tác giả nhấn mạnh thái độ và tình cảm của chủ thể trong quá trình hồi tưởng Ông quan niệm:

Viết hồi kí cách mạng mà dừng lại những quan điểm chung chung đánh giá những sự kiện và con người trong cuộc thì nhiều lắm cung cấp được một tư liệu sử học cũng như viết chính luận mà dè dặt trong sự phát biểu những chính kiến và suy nghĩ của riêng mình thì văn chính luận sẽ không khác mấy văn xã luận (Hoàng Ngọc Hiến, 2003, trang 101)

Tác giả bài viết đã nêu lên một vấn đề quan trọng trong nghiên cứu hồi

kí cách mạng đó là quan điểm và chính kiến của người kể, người viết Người

kể phải đưa ra được những đánh giá, bàn luận, đúc kết ý nghĩa về những sự kiện đã được đề cập, có như vậy, những hiện thực được phản ánh mới có giá trị nghệ thuật Nếu chỉ tường thuật đơn thuần thì hiện thực thiếu hẳn sự sinh động và ý nghĩa thời đại

Trong bài viết Hồi kí và bút kí thời kì đổi mới (2008), tác giả Lý Hoài

Thu đã khẳng định:

Vượt qua mục đích “thanh minh” hoặc “tự đánh bóng tuổi tên của mình”, những tác phẩm hồi kí được đón nhận nồng nhiệt và được đánh giá cao trong và ngoài nước gần đây mang đến cho “người đương thời” những câu trả lời, những bài học quý giá Nói cách khác, từ những trang viết có nội dung xã hội phong phú, tác giả hồi kí góp phần soi sáng hiện tại, phải đáp ứng được nhu cầu nhận thức thực tại (Lý Hoài Thu, 2008, trang 77)

Tác giả không chỉ chú ý đến vai trò của người kể chuyện trong hồi kí cách mạng mà còn quan tâm đến khả năng cung cấp thông tin, xem đó là đóng góp có ý nghĩa quan trọng của hồi kí cách mạng Việt Nam trong tiến trình văn học và góp phần soi sáng lịch sử nước nhà Tác giả Lý Hoài Thu đặt ra yêu cầu về tính xác thực của vấn đề được đề cập ở các hồi kí trong những năm gần đây Theo quan niệm của tác giả này tính trung thực là một trong những yêu cầu quan trọng đối với hồi kí

Nhà nghiên cứu Đỗ Hải Ninh cũng có những cách nhìn nhận khái quát

về hồi kí trong hai bài viết: Kí trên hành trình đổi mới (2006) và Những bước chuyển của hồi kí thời kì đổi mới (2013) Bà đã nêu lên những đặc trưng cơ

bản của hồi kí, nhất là hồi kí xuất hiện từ sau năm 1986:

Sự phát triển của thể loại hồi kí cũng chứng tỏ kinh nghiệm cá nhân đang trở nên có giá trị hơn và hồi kí chính là một cách nhìn trực diện vào cái tôi của người viết Với cá nhân mỗi nhà văn, bằng hồi ức về cuộc đời mình,

ông ta chẳng cần phải tìm kiếm thế giới ở đâu xa mà ở chính trên gương mặt đầy dấu ấn thời gian của mình (Đỗ Hải Ninh, 2006, trang 74)

Tuy nhiên, đối tượng được quan tâm khai thác ở hai bài viết này là hồi kí của các nhà văn, hồi kí cách mạng chưa được đề cập cụ thể

Khác với quan niệm của các tác giả trên, trong lời giới thiệu tập Hồi kí

không tên (2012) của tác giả Lý Quý Chung, Ban biên tập nhà xuất bản Thời

Đại đã nhận xét vài nét về đặc điểm của hồi kí nói chung và những hồi kí liên quan đến lịch sử nói riêng:

Hồi kí là một góc nhìn, một góc nhớ của một người, cho nên, nếu có những phân tích, đánh giá mang tính chủ quan thì cũng là điều có thể chấp nhận của một thể loại Với hồi kí liên quan đến lịch sử cũng thế, dù không phải là biên niên sử các sự kiện mà người viết được chứng kiến thì điều quan trọng nhất vẫn là tôn trọng đúng dòng chảy lịch sử chung của các dân tộc, còn những cái nhớ, cái ghi về những chi tiết, quan hệ riêng tư, sau 30 năm còn lại bao nhiêu, chính xác đến mức nào, xét cho cùng cũng là điều mà người đọc nên “rộng rãi” khi đọc (Lý Quý Chung, 2012, trang 5)

Ở đây, các tác giả cũng đề cập đến những hồi kí gắn với việc phản ánh cuộc cách mạng, cần “tôn trọng đúng dòng chảy lịch sử chung của dân tộc” nhưng tác giả hồi kí có thể thể hiện quan niệm cá nhân, tình cảm riêng tư Tuy nhiên, theo người nghiên cứu, đối với những quan niệm, những cách nhìn sai lệch thì người đọc cần tỉnh táo để có cách tiếp cận tác phẩm đúng đắn

Tác giả Ngô Thị Ngọc Diệp đã đưa ra nhận xét khái quát về đặc điểm

của hồi kí cách mạng trong bài viết Một vài đặc trưng của hồi kí cách mạng

giai đoạn 1945 -1975 (2013):

Qua hình thức hồi kí, người viết muốn lưu giữ kí ức đẹp của dân tộc, bày tỏ

sự ngưỡng mộ đối với lịch sử của Đảng và nhân dân anh hùng Những trang viết về hiện thực đấu tranh cách mạng nóng hổi hơi thở thời đại trở nên có hồn hơn, riêng tư hơn nhờ gắn với những kỉ niệm, ấn tượng khó phai của người trong cuộc Rõ ràng, hồi kí là phần bổ sung cho chính sử, góp phần

làm cho lịch sử dân tộc hiện lên phong phú, hấp dẫn hơn (Ngô Thị Ngọc Diệp, 2013)

Như vậy, hồi kí tái hiện quá khứ thông qua cái nhìn, cảm nhận riêng của người kể Bên cạnh những con người thật, những sự việc thật, tác giả hồi kí

đã thêm vào trang viết tâm hồn và tình cảm của mình Điều này tạo nên tính độc đáo của hồi kí cách mạng Trong bài viết này tác giả đã nêu khái quát các vấn đề về phương diện nghệ thuật như nghệ thuật xây dựng hình tượng con người, nghệ thuật ngôn từ, vấn đề cái tôi trong hồi kí cách mạng:

Có thể nói, với ý thức tô đậm, ngợi ca chiến công để tri ân cách mạng, các tác giả đã tạo cho hồi kí cách mạng một vẻ đẹp riêng Đó là cách tái hiện cuộc sống và con người dưới góc nhìn sử thi, cái tôi tác giả được xây dựng như hình ảnh của con người cộng đồng, cách trữ tình hóa, mĩ hóa kí ức… Thành tựu và những đặc trưng của hồi kí cách mạng có đóng góp nhất định cho sự phát triển của thể kí nói riêng và văn học Việt Nam hiện đại nói chung (Ngô Thị Ngọc Diệp, 2013)

Tác giả bài viết đã chỉ ra đặc điểm cơ bản của hồi kí cách mạng trong việc xây dựng hình tượng nhân vật Nhân vật người kể chuyện là hình tượng nhân vật trung tâm Bằng những tình cảm và suy ngẫm của bản thân, các nhân vật thường thể hiện niềm trân trọng, tự hào đối với quá khứ Công trình này không làm rõ phạm vi của hồi kí cách mạng, tuy nhiên, tác giả đã nêu lên được những đặc điểm về thể loại thông qua một số tác phẩm

Năm 2015, trong công trình Xã hội học thi pháp dòng chảy cuộc đời,

Phạm Văn Quang đã xem hồi kí là thể loại được xây dựng từ những tư liệu lịch sử Khi xem xét trường hợp Jules César, tác giả công trình cho rằng:

Hồi kí ra đời với mục đích và tham vọng chính trị […] Hồi kí là một lối viết có chiều dài lịch sử mang đậm nét con người cá nhân Nó còn được

xem như một thể loại truyện kể theo chiều hướng văn học (Phạm Văn

Quang, 2015, trang 48)

Mặc dù đối tượng nghiên cứu chính của công trình không phải là hồi kí cách mạng nhưng tác giả đã có những giới thuyết nhất định gợi mở sự tiếp

cận đúng đắn đối với sáng tác bằng hồi ức của cá nhân, đặc biệt là những hồi

ức về lịch sử, chính trị Tác giả công trình cũng nhấn mạnh: “Hồi kí là những tác phẩm hướng đến những sự kiện bên ngoài hay những phản ánh mang tính

chính trị hoặc triết học” (Phạm Văn Quang, 2015, trang 93) Chính vì vậy, tác

phẩm hồi kí thôi thúc người đọc bởi những sự thực lịch sử được lưu giữ trong tâm thức của người viết hơn là những cảm xúc thường ngày Điều đáng ghi nhận là người kể chuyện hay nhân vật trong hồi kí phải là những con người

ưu việt, gắn với hoàn cảnh xã hội đặc thù Những điều này thích hợp khi chúng ta áp dụng vào nghiên cứu hồi kí của những người cách mạng

Nhìn chung, sau 1975, số lượng công trình nghiên cứu về hồi kí nhiều hơn, nhưng quy mô nghiên cứu vẫn còn hạn hẹp, nhất là hồi kí cách mạng ít được quan tâm Hầu hết, các nội dung nghiên cứu đều xuất phát từ một hiện tượng hay một tác phẩm cụ thể nào đó mà chưa có những công trình mang tính hệ thống trong nghiên cứu về hồi kí cách mạng Đặc biệt, các nghiên cứu

đó không chú ý đến việc phân chia tiểu loại trong hồi kí nên việc xác định ranh giới của các hồi kí khi nghiên cứu không rạch ròi Điều này đã gây ra những khó khăn nhất định khi tiếp nhận hồi kí Chính vì vậy, điều người viết muốn hướng đến là việc xác định các tiểu loại trong hồi kí để nghiên cứu một cách có hệ thống và thống nhất trong quan điểm về thể loại

1.2.2 Những nghiên cứu về tác giả, tác phẩm hồi kí cụ thể

Từ năm 1975 đến nay, nhiều tập hồi kí cách mạng được tái bản và xuất bản Bên cạnh các bài viết mang tính chất giới thiệu, nêu lên những nhận định khái quát về giá trị và đóng góp của tác phẩm, nhiều nhà nghiên cứu đã chú ý

đi sâu vào cả phương diện nội dung và hình thức Các nghiên cứu có tính chuyên nghiệp và tính hệ thống hơn

Hồi kí cách mạng Việt Nam có rất nhiều tác phẩm viết về những ngày

Bác Hồ về nước, sống và làm việc ở Cao Bằng, trong đó, Đầu nguồn là tập

hồi kí xúc động của những cán bộ lãnh đạo của Đảng kể về kỉ niệm sâu sắc trong quá trình tham gia hoạt động với Bác Hồ Theo nhận xét trong lời giới

thiệu của Nhà xuất bản Văn học (1975), tên tập hồi kí “vừa là dịch nghĩa tên làng Pác Bó lịch sử, vừa gợi lại ý của câu “uống nước nhớ nguồn” chan chứa tình sâu nghĩa nặng mà ông cha ta vẫn quen dùng” (Nhiều tác giả, 1975, trang

13-14) Nằm trong mạch kỉ niệm những ngày sống cùng Bác, tập hồi kí Bác

Hồ về nước được đánh giá cao về phương diện nội dung, tư tưởng:

Cuốn hồi kí ngời sáng thế giới quan mới, nhân sinh quan cách mạng Mỗi bài hồi kí là một bầu tâm huyết ghi lại bằng những tình cảm chân thành sâu

xa đối với Hồ Chủ tịch muôn vàn kính yêu (Nhiều tác giả, 1975, trang 8)

Lời giới thiệu này bước đầu định hướng cho người đọc khi tiếp nhận và tìm hiểu tác phẩm, đồng thời, cũng cho thấy những giá trị về tư tưởng, tình cảm của những sáng tác này

Sau năm 1975, các tác giả tiếp tục nghiên cứu về những tác phẩm ra đời trong thời kì trước Bên cạnh việc nhấn mạnh đóng góp về phương diện nội dung tư tưởng, các nhà nghiên cứu còn hướng đến phương diện nghệ thuật như cách trần thuật, phương thức thể hiện hình tượng Điều này đã góp phần khẳng định giá trị văn học của các tác phẩm hồi kí

Bàn về đóng góp của tác phẩm Bất khuất, trong giáo trình Thường thức

lí luận văn học (1976), các tác giả đã nhận xét khả năng bao quát hiện thực

của tác phẩm:

Đọc tác phẩm Bất khuất của Nguyễn Đức Thuận, ta thấy tác giả đứng ở tư

thế một nhân chứng của lịch sử để tố cáo một cách hết sức sâu sắc tội ác tày trời của đế quốc Mĩ và bọn tay sai của chúng trong nhà tù khủng khiếp, địa ngục của trần gian – Côn Đảo, đồng thời nêu lên được tấm gương anh hùng kiên trung, bất khuất, đạo đức phẩm chất cách mạng ngời sáng của người chiến sĩ cộng sản trong cuộc đấu tranh một còn một mất với kẻ thù giai cấp, với quân cướp nước và bán nước, nêu lên sức mạnh vô địch của chính nghĩa, của chân lí trong thời đại ngày nay (Bùi Văn Ba, Thành Thế Thái Bình, 1976, trang 60-61)

Điều nhóm tác giả đánh giá cao là sự lựa chọn, sắp xếp các chi tiết của tác giả hồi kí Bởi lẽ, gần mười năm trong gông cùm xiềng xích, tổng số con người và sự việc không chỉ bấy nhiêu Điều cốt yếu là tác giả Nguyễn Đức Thuận đã chọn những con người tiêu biểu, những sự việc đắt giá để làm nổi bật được nội dung tư tưởng của tác phẩm

Tác giả Trường Lưu, trong bài viết Bất khuất – Bản anh hùng ca của thời đại chống Mĩ (2009), đã khẳng định giá trị của tác phẩm trong việc tái

hiện lại hào khí của đất nước và nhân dân trong những năm tháng đấu tranh gian khổ Ông cho rằng:

Cái hay về ý nghĩa, về con người trong tác phẩm thì lớn vô cùng [ ] Trong nước và trên thế giới, lâu nay đã có nhiều tác phẩm viết về nhà tù, nhưng

chưa có tác phẩm nào làm xúc động mạnh mẽ lòng người như Bất khuất,

chính vì tác giả đã nói được những đặc điểm của một dân tộc, một hoàn cảnh đấu tranh, một đối tượng kẻ thù, một sự giằng co khốc liệt giữa hai hệ

tư tưởng, hai quan niệm về nhân sinh, hai con đường trong một khúc quanh lịch sử (Trường Lưu, 2009, trang 830-831)

Tác phẩm không chỉ là hồi ức riêng tư của một cá nhân trong một chặng đường đấu tranh ác liệt mà còn đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến lí tưởng, lẽ sống và quan niệm về độc lập dân tộc, quan niệm về người cách mạng Trong

đó, Trường Lưu nhấn mạnh vẻ đẹp hình tượng người chiến sĩ cộng sản Nguyễn Đức Thuận:

Đó là hình tượng chứa đầy sức sống, điển hình cho những chiến sĩ cộng sản quyết đạp bằng mọi chông gai trở ngại để vươn tới đỉnh cao của con người

về tấm lòng yêu nước, yêu dân, về những thử thách mà người chiến sĩ cộng sản phải gánh vác trên bước đường đi lên của cuộc đời và lịch sử (Trường Lưu, 2009, trang 835)

Theo tác giả, Nguyễn Đức Thuận không chỉ là người chiến sĩ kiên cường, trung thành tuyệt đối với lí tưởng cách mạng, hiên ngang trước kẻ thù

mà còn là một người “mang nặng tình người, tình ưu ái giai cấp” (Trường

Lưu, 2009, trang 836) Như vậy, Nguyễn Đức Thuận là hình tượng con người tiêu biểu mang những vẻ đẹp của người cách mạng Những nhận xét này rất sát hợp với tác phẩm, đồng thời cũng chỉ ra được những nội dung cơ bản của

hồi kí Bất khuất Đọc Bất khuất, chúng ta sẽ có lúc lắng lòng với những mất

mát đau thương nhưng âm hưởng chung vẫn là khí thế đấu tranh quyết liệt, kiên cường trước mọi âm mưu và thủ đoạn của kẻ thù Tác giả Trường Lưu đã vạch ra tương lai của chúng: “dù hung hăng tàn ác, nhưng chúng chỉ là những bọn người vong bản đang đi trong một bóng đêm hãi hùng và tuyệt vọng”

(Trường Lưu, 2009, trang 838) Cho nên, Bất khuất là bài ca chiến thắng của

những tù chính trị trước tra tấn, gông cùm và cao hơn cả là chiến thắng chính

bản thân mình Hồi kí Bất khuất có nội dung phong phú về quá trình đấu tranh

của những người cách mạng trong xiềng xích, lao tù Điều tác giả công trình hướng đến là tác phẩm không những cung cấp nhiều tư liệu lịch sử mà còn cổ

vũ tinh thần người dân Việt Nam thông qua việc xây dựng những tấm gương kiên cường, bất khuất của người cách mạng Thế nhưng, các yếu tố nghệ thuật lại chưa được khai thác ở chiều sâu mà chỉ nêu một cách chung chung, thường thấy trong các nghiên cứu về hồi kí cách mạng

Viết hồi kí cách mạng, các tác giả đã gửi gắm tất cả tấm lòng, tình cảm

của mình cho cách mạng Nhà văn Tô Hoài đã giới thiệu về hồi kí Ánh sáng đây rồi của Nông Văn Lạc xuất bản năm 1976:

Trong hồi kí Ánh sáng đây rồi của Nông Văn Lạc, tư tưởng của người viết,

thước đo tư tưởng của ngòi bút, được biểu hiện trước sau như một, là lòng tin tuyệt đối đường lối của Đảng lãnh đạo Niềm tin yêu ấy rành rõ, in đậm trong bất cứ một công tác, một ý nghĩ nào Niềm tin yêu là ánh sáng tỏa đến chân tơ kẽ tóc cuộc sống và tình cảm Một tin yêu có lí lẽ, có nguồn gốc và nguyên nhân sâu xa thành chân lí soi đường cho anh (Tô Hoài, 1976, trang 14)

Nhà văn Tô Hoài đã thấu hiểu tâm tư, tình cảm của tác giả hồi kí qua lời nhận xét chân thành Dù thời gian đã trôi qua, tất cả mọi việc chỉ còn trong

hồi tưởng, nhưng khi ôn lại từng sự kiện, tình cảm của Nông Văn Lạc vẫn sôi nổi, hồ hởi, xúc động như đang sống trong những ngày đầu cách mạng Chính

sự phong phú của đời sống cách mạng đã tạo nên sức hấp dẫn cho tập hồi kí

Tô Hoài đã nhận xét dựa trên đặc điểm của hồi kí: tái hiện quá khứ như

nó vốn có Đồng thời, tác giả cũng nhấn mạnh đóng góp của tác giả hồi kí là lựa chọn sự việc, lựa chọn cách kể để làm cho sự việc sinh động và mới mẻ Ông cho rằng, đây là yếu tố tạo nên tính nghệ thuật của hồi kí

Trong lời giới thiệu về hồi kí Chúng tôi vượt ngục (1977) của tác giả

Nguyễn Tạo, tổ biên tập hồi kí Nhà xuất bản Văn học đã khẳng định giá trị lịch sử và ý nghĩa giáo dục to lớn được cung cấp trong tác phẩm:

Hồi kí Chúng tôi vượt ngục góp thêm những minh chứng làm sáng tỏ thế

giới quan và đạo đức cộng sản, có ý nghĩa giáo dục tích cực cho những thế

hệ mai sau: để không bao giờ quên quá khứ; để tự hào với quá khứ đã mang nặng đẻ đau ra một hiện tại chói lọi vàng son và một tương lai rạng rỡ; để răn mình: hãy xứng đáng với quá khứ đã hi sinh, đã quật khởi và đã giành chiến thắng (Nguyễn Tạo, 1977, trang 6)

Tác phẩm đã thể hiện quyết tâm của những người cộng sản đạp bằng mọi chông gai, thử thách để xây dựng phong trào cách mạng Lời nhận xét của Ban biên tập đề cao tinh thần quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh của người cách mạng đồng thời truyền tải tình yêu quê hương đất nước tác giả gửi gắm trong hồi kí