SỰ BẤT ỔN VỀ LƯƠNG THỰC TOÀN CẦU

Quá trình nghiên cứu lương thực thực phẩm cho con người đã làm nảy sinh nhiều vấn đề liên quan dến mặt số lượng lẫn chất lượng. Bên cạnh những vấn đề đã tồn tại từ trước, giờ đây nảy sinh nhiều vấn đề mới.Việc gia tăng sản xuất lương thực thực phẩm liệu có đáp ứng đủ nhu cầu con người ngày nay không? Ngày mai sẽ ra sao khi nhu cầu của con người ngày càng tăng cao cùng với tốc độ gia tăng dân số?Hiện nay trên thế giới có hơn 1 tỷ người không đủ ăn mỗi ngày. Trong hoàn cảnh đó, ta phải làm sao để đáp ứng được nhu cầu thực phẩm của dân số sẽ tăng thên 3 tỷ từ đây cho đến năm 2050? Thật khó mà trả lời cho câu hỏi này nhất là việc gia tăng sản xuất nông nghiệp được đòi hỏi không ảnh hưởng đến môi trường, đến chất lượng vệ sinh và chất lượng dinh dưỡng của thực phẩm. Sau khi giới thiệu về đề tài “Sự bất ổn về lương thực toàn cầu”, nhóm hy vọng đề tài sẽ góp phần đưa đến cái nhìn tổng quát về những vấn đề chính sau:• Tình hình lương thực thế giới.• Hiện trạng và nguyên nhân của tình trạng báo động về lương thực trên thế giới.• Những ảnh hưởng của khủng hoảng lương thực đến kinh tế - chính trị - xã hội.• Biện pháp giải quyết bài toán khủng hoảng lương thực thế giới.Mặc dù rất cố gắng nhưng chắc chắn không tránh khỏi có những thiếu sót và hạn chế. Nhóm rất mong được sự đóng góp ý kiến của thầy để bài được hoàn thiện hơn. Xin chân thành cảm ơn

vấn đề liên quan dến mặt số lượng lẫn chất lượng Bên cạnh những vấn đề đã tồn tại

từ trước, giờ đây nảy sinh nhiều vấn đề mới

Việc gia tăng sản xuất lương thực thực phẩm liệu có đáp ứng đủ nhu cầu con ngườingày nay không? Ngày mai sẽ ra sao khi nhu cầu của con người ngày càng tăngcao cùng với tốc độ gia tăng dân số?

Hiện nay trên thế giới có hơn 1 tỷ người không đủ ăn mỗi ngày Trong hoàn cảnh

đó, ta phải làm sao để đáp ứng được nhu cầu thực phẩm của dân số sẽ tăng thên 3 tỷ

từ đây cho đến năm 2050? Thật khó mà trả lời cho câu hỏi này nhất là việc gia tăngsản xuất nông nghiệp được đòi hỏi không ảnh hưởng đến môi trường, đến chấtlượng vệ sinh và chất lượng dinh dưỡng của thực phẩm Sau khi giới thiệu về đề tài

“Sự bất ổn về lương thực toàn cầu”, nhóm hy vọng đề tài sẽ góp phần đưa đến cái

nhìn tổng quát về những vấn đề chính sau:

 Tình hình lương thực thế giới

 Hiện trạng và nguyên nhân của tình trạng báo động về lương thực trên thế giới

 Những ảnh hưởng của khủng hoảng lương thực đến kinh tế - chính trị - xã hội

 Biện pháp giải quyết bài toán khủng hoảng lương thực thế giới

Mặc dù rất cố gắng nhưng chắc chắn không tránh khỏi có những thiếu sót và hạnchế Nhóm rất mong được sự đóng góp ý kiến của thầy để bài được hoàn thiệnhơn Xin chân thành cảm ơn

Tp Hồ Chí Minh , tháng 08 năm 2012 Nhóm thực hiện

SỰ BẤT ỔN VỀ LƯƠNG THỰC TOÀN CẦU

I Tình hình lương thực thế giới.

1 Lương thực và nạn đói - Thế giới có khả năng xảy ra khủng hoảng lương

thực lần nữa.

Năm 2012, thêm 43 triệu người thiếu ăn

Theo Oxfarm, tình trạng khan hiếm lương thực sẽ đẩy thêm 43 triệu người rơi vàocảnh thiếu ăn trong năm nay Lần đầu tiên trong nhiều năm qua, các tổ chức nhânđạo đã phải lên tiếng cảnh báo về khủng hoảng lương thực trầm trọng tại 3 khu vực

là Tây Phi, Yemen và Đông Phi Năm 2011, thế giới bàng hoàng khi nạn đói hoànhhành tại Somalia khiến 100.000 người chết, 12 triệu người thiếu ăn Khuvực Sahel thuộc Tây và Trung Phi đang đặt trong tình trạng báo động về thiếulương thực Chỉ riêng Senegal hiện có 18 triệu người đang bị nạn đói đe dọa

Báo cáo của Oxfarm chỉ ra rằng số ngườichết vì thiếu ăn và hàng triệu USD đổ rasông, ra biển mà không giải quyết được gì

là do cộng đồng quốc tế thất bại trong việcđưa ra các cảnh báo sớm Barbara Stocking,Giám đốc điều hành Oxfarm, đã kêu gọi hộinghị quốc tế về nạn đói sắp tới sẽ có bướctiến thật sự “Hãy bắt đầu những hành độngthiết thực để giải quyết

một thực tế đau xót rằng: Trong khi chúng ta tuyên bố sản xuất đủ lương thực chomỗi người trên hành tinh nhưng khoảng 1 tỷ người đang phải ôm bụng đói đi ngủmỗi đêm

Trong khi đó, nhiều tổ chức từ thiện đã kêu gọi Thủ tướng Anh David Cameron vàcác nhà lãnh đạo trên thế giới sẽ có tuyên bố chung về các giải pháp hữu hiệu nhất

từ trước đến nay để diệt tận gốc nạn đói trong hội nghị sắp tới Trong đó, có mụctiêu giảm số lượng trẻ em dưới 5 tuổi bị tổn thương về thể chất và tinh thần do tình

Sản lượng lương thực chưa đủ cho nhu cầu thế giới

Biếm họa của MANNY FRANCISCO (Philippines).

trạng thiếu dinh dưỡng gây ra Hiện con số đó là 180 triệu và mỗi năm có hơn 2,5triệu trẻ em chết vì suy dinh dưỡng.

Còn theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên Hợp Quốc (FAO), hiệnchâu Á có 578 triệu người thiếu lương thực, kế đến là châu Phi với 239 triệu người,châu Mỹ Latinh với 53 triệu người

Trong khi đó, Oxfarm cảnh báo rằng, năm 2012 sẽ có thêm 43 triệu người rơi vàocảnh thiếu ăn do tình trạng khan hiếm lương thực như hiện nay Đặc biệt là tìnhtrạng khủng hoảng lương thực trầm trọng tại Tây Phi, Yemen và Đông Phi Khuvực Sahel thuộc Tây và Trung Phi cũng đang đặt trong tình trạng báo động vềkhủng hoảng lương thực

2 Thế giới năm 2012: Nguy cơ tái diễn tình trạng khủng hoảng lương thực

Hiện nay có khoảng 80 quốc gia trên thế giới đang phải đối mặt với tình trạng thiếulương thực Những khu vực bị đe dọa nhiều nhất là ở Bắc và Trung Phi, tiếp đó làcác nước châu Á như: Afghanistan, Mông Cổ, CHDCND Triều Tiên Tình trạngthiếu lương thực càng trở nên nghiêm trọng đối với các quốc gia phải nhập khẩulương thực, nhưng lại thiếu ngoại tệ

Nguyên Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Kofi Annan cho rằng: Lương thực đã trở lênkhan hiếm, đắt đỏ và sự thật là khó có khả năng cung cấp cho nhiều người Haitrăm người giàu có nhất thế giới có số tiền tương tưong với tiền của 40% dân số địacầu trong khi khoảng 850 triệu người hàng ngày phải đi ngủ với cái bụng đói Đây

là tai ương và điều tồi tệ nhất ảnh hưởng đến giá trị của loài người

Trong khi chỉ số giá hàng hóa nông nghiệp trên thế giới leo lên mức cao kỷ lục,vượt cả đỉnh trong thời kỳ khủng hoảng lương thực năm 2007 - 2008 và điều đókhiến "Thế giới đương đầu với cú sốc giá thực phẩm, cú sốc này sẽ kéo dài và cóthể dẫn đến khủng hoảng lương thực" như lời nhận xét của ông AbdolrezaAbbassian, chuyên gia kinh tế cao cấp tại FAO ở Rome

Năng suất ngô tại Hoa Kỳ, nước trồng và xuất khẩu ngô lớn nhất thế giới sẽ đạt154,3 bushel/acre (1 bushel = 30kg, 1 acre = 0,4ha) và như vậy giảm 1.5bushel/acre so với mức dự báo Với sản lượng 827 triệu bushel, lượng ngô dự trữcòn lại từ vụ thu hoạch năm nay của Mỹ sẽ là mức thấp nhất trong vòng 15 nămqua Hiện tại, giá ngô kỳ hạn tham chiếu tại thị trường giao dịch hàng hóa Chicagođạt mức kỷ lục khi vọt trên 6 USD/bushel lần đầu tiên kể từ tháng 8/2008

Còn giá đậu tương tăng 4,3% và đạt mức kỷ lục trên 1,51 USD/ pound Ngoài ra,tại châu Âu, giá lúa mỳ sau chế biến đã vượt mức đỉnh điểm thiết lập sau khi Ngaban hành lệnh cấm xuất khẩu ngũ cốc vào tháng 8 nhằm đối phó với tình hình hạnhán Sự tăng giá như thế giống như những gì đã xảy ra vào năm 2007-2008, làmdấy lên mối lo ngại về sự lặp lại cuộc khủng hoảng lương thực.

II Hiện trạng và nguyên nhân của tình trạng báo động về lương thực thế giới.

1 Tình hình lương thực thực phẩm và nông nghiệp thế giới

 Những khác biệt giữa các khu vực địa lý lớn.

Lương thực tiêu thụ bình quân trên thế giới hiện nay là 2.800 Kcal/ người/ ngày, tăng15% so với thập niên 1960 Điều này cho thấy tình hình thực phẩm toàn cầu là kháthoải mái (các nhà dinh dưỡng cho rằng khẩu phần thực phẩm trung bình của mỗingười trong một ngày là 2.500 Kcal là đủ) Tuy nhiên, đằng sau con số bình quân này

là tình hình thực tế trái ngược nhau

Ở các nước giàu, lượng thực phẩm tiêu thụ

bình quân mỗi ngày của một người là 3.250

Kcal Trong khi đó, ở khu vực Châu Phi hạ

Sahara, lượng tiêu thụ nằm dưới mức

2.200Kcal và thậm chí là dưới 1.900 Kcal

tại các nước như Burundi, Cộng Hòa Dân

Chủ Nhân Dân Congo, Ethiopia, Somalia…

 Nạn đói quay trở lại

Theo báo cáo thường niên của Tổ Chức Lương Thực Và Nông Nghiệp Của Liên HợpQuốc (FAO), năm 2003, có 842 triệu người trên thế giới không đủ cái ăn mỗi ngày.Trong số này, đại đa số (798 triệu người) sống ở các nước đang phát triển Ngày nay,nếu như một số nước như Bangladesh, Haiti hay Mozambique gặt hái được nhiều tiến

bộ trong việc chống lại nạn đói, thì ở những nước lớn khác như Ấn Độ, Indonesia,Nigeria, Pakistan số người thiếu ăn đang gia tăng trở lại

Châu Phi là châu lục đáng lo ngại nhất bởi nạn thiếu ăn và nạn đói Ngoài hạn hán vàchiến tranh, thì một nhân tố khác khiến tình hình này ở châu Phi ngày càng trở nênnghiêm trọng, đó là vấn nạn AIDS AIDS khiến năng lực sản xuất chủ yếu trong nôngnghiệp giảm và buộc các gia đình phải đổ hết số tiền ít ỏi của mình vào y tế và machay.

Trẻ em – nạn nhân đầu tiên của suy dinh dưỡng

Trẻ em có thể được xem là thước đo tình

trạng dinh dưỡng tốt nhất của một xã hội vì

chúng là những người dễ bị tổn thương

nhất và cũng là người đầu tiên bị ảnh

hưởng mỗi khi xảy ra khủng hoảng lương

thực Tình trạng trẻ em phát triển rất chậm

so với độ tuổi hoặc tỷ lệ trẻ em có cân nặng

dưới 2.5 kg khi sinh rất cao là những đặc

trưng tiêu biểu của những dân tộc kéo dài.

 Các khu vực, tầng lớp xã hội, thành phố và thôn quê.

Phía sau số liệu bình quân của các quốc gia là sự tương phản giữa các khu vực, giữacác tầng lớp xã hội và giữa thành thị với nông thôn Sự tương phản này đôi khi rất lớn.Khoảng 20% số dân các nước đang phát triển tiếp tục sống với mức thiếu lương thựckéo dài, và có khả năng nhanh chóng trở thành nạn nhân của nạn đói Nạn suy dinhdưỡng kéo dài đã ảnh hưởng đến hơn 10% dân số Bắc Phi và vùng Cận Đông, hơn15% dân số Mỹ La Tinh, hơn 20% dân số Châu Á và hơn 40% dân số lục địa đen ChâuPhi Tình trạng suy dinh dưỡng và đói kém ở khu vực này đã đặc biệt tác động đến một

số dân tộc ít người và phần lớn các hộ nông thôn nghèo Một trong những nghịch lýlớn của thế giới ngày nay là ở chỗ trong số 842 triệu người sống trong tình trạng thiếulương thực kéo dài thì có đến ¾ là nông dân Số còn lại sống trong các khu ổ chuột ởngoại vi thành phố ở các nước nghèo Họ đa phần là những người nông thôn rời bỏ quênhà vì nghèo khổ

 Nông nghiệp ngày nay: Con người và kỹ thuật canh tác - Từ cái xẻng cho đến máy gặt đập liên hợp.

Đa số những người nông dân sống ở các nước nghèo rất ít được trang bị máy mócnông nghiệp Trong số 1.3 tỷ nông dân trên thế giới, chỉ có 30 triệu người là sử dụngcác thiết bị nông nghiệp có động cơ mạnh hoặc tương đối mạnh Các thiết bị này chủyếu nằm ở các nước giàu Song song đó 300 triệu nông dân canh tác bằng cách dùngsúc vật cày kéo Khoảng 1 tỷ nông dân còn lại cày cấy theo cách thủ công với cuốcxẻng…làm hạn chế diện tích đất canh tác của mỗi lao động

Thu hoạch lúa bằng phương pháp thủ công

Máy gặt đập liên hợp FOTON LOVOL DB200

Tình hình cơ khí – cơ giới hóa nông nghiệp ở một số khu vực trên thế giới (năm 2000)

(% trên thế giới)

Máy gặt đập liên hợp (% trên thế giới)

 “An ninh” thực phẩm và “an toàn” thực phẩm.

Theo định nghĩa của FAO (Tổ chức lương thực và nông nghiệp thế giới Liên Hợp Quốc) thì an toàn thực phẩm chỉ có khi mà “tất cả mọi người vào mọi lúc đều có đủ thực phẩm vệ sinh và bổ dưỡng cho phép họ thõa mãn nhu cầu năng lượng và ý thích

ăn uống nhằm có cuộc sống lành mạnh và tích cực” Ta vẫn còn xa mới đạt được tiêu chuẩn này khi mà trên trái đất hiện nay cứ 3 đứa trẻ thì có một đứa thiếu dinh dưỡng.

Sự phân chia hai miền Nam - Bắc cho ta thấy thuật ngữ “an toàn thực phẩm” ngàynay mang ý nghĩa rất khác ở miền Nam và miền Bắc Ở các nước nghèo, người ta vẫn

tiếp tục dịch thuật ngữ này sang tiếng Anh là food security (an ninh thực phẩm) Vấn

đề chính của các quốc gia này vẫn là xem có đủ lượng thực phẩm để nuôi tất cả mọingười trong suốt một năm hay không Ngày nay, nghịch lý thay, vấn đề này được đặt

ra cho khu vực nông thôn nhiều hơn cho khu vực thành thị khi mà trong số hơn 1 tỷngười vẫn đang tiếp tục sống trong tình trạng liên tục không đủ cái ăn thì có đến ¾ lànông thôn

Ngược lại ở các nước giàu, từ an toàn thực phẩm dịch sang tiếng Anh là food safety

(an toàn thực phẩm) Ta thấy mối bận tâm chính ở các quốc gia này không còn làvấn đề số lượng như trong hai thập niên sau Thế chiến thứ hai nữa mà là vấn đềchất lượng

Ở các nước giàu, bệnh béo phì, một hiện tượng liên quan đến ăn uống quá độ, hiệnđang hoành hành như một dịch bệnh và ảnh hưởng đến 25% dân số Hoa Kỳ Đồngthời, người tiêu dùng ở đất nước này trở nên đặc biệt nhạy cảm với chất lượng về

vệ sinh thực phẩm

2 Nguyên nhân của tình trạng báo động về lương thực thế giới - Lạm phát giá

lương thực thực phẩm toàn cầu

Lạm phát giá lương thực thực phẩm toàn cầu cùng lúc chịu tác động từ ba sức épsau đây, đã tạo nên “cơn bão lý tưởng” (a perfect storm) hoành hành thị trườnglương thực thực phẩm toàn cầu:

Một là khối lượng lương thực thực phẩm (LTTP) khổng lồ được điều tiết hỗ trợngành chăn nuôi, nhằm đáp ứng thị trường LTTP cao cấp như thịt - trứng - sữa phục vụ tầng lớp “nhà giàu mới” ngày càng nhiều từ các nền kinh tế phồn vinhTrung Quốc, Ấn Độ, Brazil, Trung Đông

Hai là chuyển dịch cơ cấu đất trồng và thành phẩm LTTP cho mục tiêu sản xuấtnhiên liệu sinh học (biofuel) thay thế xăng dầu Số liệu Ngân hàng Thế giới (WB)

cho thấy Mỹ sung dụng 20-40% sản

lượng bắp (4-8% tổng lượng toàn cầu) và Liên minh châu Âu (EU) dành 65% dầuthực vật cho mục tiêu sản xuất biofuel Ngay cả Trung Quốc, cơn khát dầu nhờnsinh học (biodiesel) đẩy giá dầu cọ (palm oil) giao dịch ở thị trường Kuala Lumpur(Malaysia) tăng kỷ lục từ 2.000 ringit (tháng 3-2007) vọt lên 4.000 (tháng 2-2008).Chỉ riêng Riau (Sumatra), hơn 9.000 ha rừng bị triệt hạ không thương tiếc để trồngcây cọ dầu

Ba là biến chuyển khí hậu toàn cầu gắn liền với thiên tai bão lụt, hạn hán Quy môthiệt hại mỗi lúc thêm trầm trọng, trong đó khan hiếm nước sinh hoạt và trồng trọtnổi cộm Do tiết kiệm nước, Saudi Arabia vừa quyết định từ năm 2016chấm dứt sản xuất lúa mì trong khuôn khổ kế hoạch tự túc LTTP - dù đã thành côngngoạn mục hai thập niên 1970-1980 khi đưa sản lượng lúa mì từ 3.000 tấn (1970)

Chuyển dịch cơ cấu đất trồng cho mục tiêu sản xuất nhiên liệu sinh học (biofuel) thay thế xăng dầu

lên 3,8 triệu tấn (1981) Còn Trung Quốc bỏ ra kinh phí kếch xù 60 tỉ USD chuyểntải 1,2 tỉ mét khối nước/năm từ vùng Nam (dồi dào trữ lượng nước) lên Bắc (khôhạn) để duy trì trồng lương thực và nước này vẫn thuộc nhóm quốc gia nghèo nước(bình quân đầu người 348m3/năm so với tiêu chí do WB đưa ra 1.000m3 Thị dânBắc Kinh càng nghèo nước hơn, chỉ nhận 235m3).

Theo đánh giá của Joachim Von Braun, Giám đốc Viện nghiên cứu chính sáchLTTP quốc tế, hiện trạng lạm phát giá LTTP có thể quy kết: 80% do người tạo ra(trong đó 50% phồn vinh kinh tế thúc đẩy tiêu dùng nhiều thịt-sữa-trứng; 30‰ sảnxuất nhiên liệu sinh học) và chỉ 20% gắn với biến động khí hậu mà thực chất cũng

do con người gây ra

Bă ng phủ trắng cánh đồng hoa màu

Phá rừng

Các phân tích và bình luận tựu trung đều đồng ý về những yếu tố đã gây ra khủnghoảng lương thực tuy mức độ và ảnh hưởng của mỗi yếu tố được đánh giá có phầnkhác nhau

Một nguyên nhân trực tiếp thường được nêu lên cho sự tăng giá các ngũ cốc làthiên tai trong một số nước cung ứng chính: mưa nhiều ở châu Âu và ngược lại hạnhán ở Ukraine và nhất là ở Úc, kéo dài từ 2006 sang 2007 làm nước này mất mộtnửa sản lượng thu hoạch ngũ cốc hàng năm Giá lúa mì do đó tăng đột ngột, kéotheo giá các ngũ cốc khác Chỉ số của Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) cho giá lương thựctrao đổi trên thế giới tăng hơn gấp đôi (130%) tháng 6.2008 so với tháng 1.2002, vàhơn gấp rưỡi (56%) so với tháng 1.2007 Song cũng có một số nước bội thu, bù cho

thiếu hụt ở nước khác, cho nên yếu tố thu hoạch chỉ đóng vai trò giới hạn trong cơnsốt giá

Các nguyên nhân khác thường được nêu lên là giá xăng dầu tăng khiến chi phí sảnxuất cũng như phí vận chuyển cao hơn, và những biện pháp giới hạn của nhiềunước xuất khẩu như Ấn Độ, Argentina, Brazil, Kazakhstan, Nga, Pakistan, TrungQuốc, Ukraine và Việt Nam Từ năm 2001, Thái Lan đã muốn thành lập một liên

hợp lũng đoạn (cartel) kiểu này để khai thác lợi thế và chi phối giá cả trên thị

trường quốc tế Cam Bốt hưởng ứng nồng nhiệt nhất, Việt Nam tỏ ý dè dặt hơn,nhưng áp lực chính khiến Thái Lan phải sau đó rút lại đề nghị này là sự phản đốimãnh liệt của các nước nhập khẩu và sự bất đồng tình của Ngân hàng phát triển

châu Á (Asian Development Bank - ADB) và của chính Hiệp hội xuất khẩu gạo

Thái Lan Theo hiệp hội này, khác với dầu hoả, gạo là một sản phẩm tái tạo, có thểtrồng ở nhiều nơi, thêm vào đó các nước xuất khẩu gạo không thể áp đặt giá nhưOPEC vì không chủ động được sản lượng do tùy thuộc vào thời tiết

Song quan trọng hơn những yếu tố trực tiếp và có tính nhất thời này là nhữngnguyên nhân sâu xa và lâu dài, có thể định đoạt cả tương lai của ngành nông nghiệpmọi nước

a Dân số gia tăng

Tuy tốc độ gia tăng dân số thế giới đã chậm lại từ hơn 20 năm nay nhưng sựbùng nổ dân số, từ 1,6 tỷ người năm 1900 đến khoảng 6,6 tỷ hiện nay và dự trù sẽlên đến 9 tỷ năm 2042, vẫn là một yếu tố đe dọa Ở châu Á, chẳng hạn, mỗi năm dân

số tăng trung bình 1,5% tức thêm 50 triệu nhân khẩu, trong khi sản lượng gạo chỉtăng trung bình 1,2% nên thiếu hụt thậm chí khan hiếm có thể xảy ra mỗi khi mấtmùa Giá gạo do đó có xu hướng lúc nào cũng cao, dẫu có thể lên xuống nhất thời

Dù đã có giảm so với năm ngoái, giá 1 tấn gạo thơm Thái Lan đầu năm 2009 vẫncao hơn 50% so với năm 2007 Ngoài ra, thêm dân số không chỉ là thêm miệng ăn

mà còn là thêm các nhu cầu nhà ở, điện nước, di chuyển, hàng tiêu thụ, chuyên chở,trường học, bệnh viện, giải trí v.v tức là càng gia tăng đô thị hoá và ô nhiễm, haiyếu tố trực tiếp làm giảm sút diện tích đất nông nghiệp

Cùng lúc, từ nhiều năm nay, cầu ngày càng vượt quá cung, không chỉ vì gia tăng

dân số mà còn do sự thay đổi chế độ ăn uống trong các nước mới nổi (emerging countries) đặc biệt ở Trung Quốc và Ấn Độ, với sự phát triển của giai cấp trung lưu,

nhất là trong các đô thị, có thu nhập cao hơn và cũng tiêu thụ thịt nhiều hơn theo ảnhhưởng của nếp sống Tây phương Trong 20 năm gần đây, lượng thịt tiêu thụ trongvùng châu Á-Thái Bình Dương đã tăng hơn gấp đôi Song, sản xuất một ca-lo động

vật (thịt, sữa) tốn gấp mấy lần đất đai, nước và đầu vào (inputs) so với một ca-lo

thực vật (ngũ cốc và các cây họ đậu): gấp bốn lần cho thịt gà và thịt heo, gấp 11 lầncho thịt trừu và thịt bò Có thể hiểu tại sao thế giới càng ăn nhiều thịt thì giá ngũ cốc

và mọi lương thực khác càng tăng Đó là không kể trong các nước công nghiệp, giasúc thường được nuôi bằng bắp và đậu nành, cạnh tranh thẳng với sản xuất ngũ cốcdành cho người Sự chuyển hướng của chế độ ẩm thực trong các nước đang pháttriển là một xu hướng dường như không đảo ngược, cần được quan tâm

b Quỹ đất hao hụt

Ba phần tư diện tích của địa cầu là biển, còn lại là đất Trừ đi các đô thị, rừng núi,sông hồ, sa mạc, v.v đất nông nghiệp chỉ vỏn vẹn là 3% diện tích của trái đất Đãthế, chỉ trong hơn nửa thế kỷ, từ 1945 đến 2000, loài người đã đưa thêm vào canhtác gấp đôi số đất đai so với cả hai thế kỷ 18 và 19 cộng lại, và ngày nay đã đến rấtgần giới hạn thực thể của trái đất Để đưa vào canh tác những vùng chưa khai tháccòn lại ở châu Phi, châu Mỹ La tinh (châu thổ sông Amazon) và châu Á, sẽ phảiphá những khu rừng đóng vai trò cốt yếu trong hệ sinh thái của trái đất, với nhữnghậu quả tai hại không thể lường Quỹ đất nông nghiệp trên trái đất đã gần cạn, lạicòn bị hao hụt thêm vì xói mòn, sa mạc hoá, mặn hoá, và ô nhiễm do công nghiệphoá và xu hướng đô thị hoá ngày càng nhanh và không thể đảo ngược Theo ướctính của Liên Hiệp Quốc, lần đầu tiên trong lịch sử loài người dân số thành thị sẽvượt dân số nông thôn năm 2010 với 50,2%, và đến năm 2050 thì đạt 69,6 %, sovới chỉ 29,1% năm 1950 Như thế, chỉ trong vòng một thế kỷ, dân số thành thị thếgiới đã từ dưới một phần ba lên hai phần ba Hiện nay, trong các nước đang pháttriển, mỗi ngày có khoảng 180 000 người từ nông thôn đổ về các thành phố như

Thượng Hải, Sao Paolo, Johannesburg, v.v., tương đương với cứ mỗi hai tháng lại

có thêm một thành phố cỡ New York Với đà này thì trong vòng chỉ một, hai thế hệnữa thôi sẽ còn bao nhiêu đất nông nghiệp trên trái đất và bao nhiêu người sẽ còncày cấy để nuôi từng ấy con người?

Năng lượng sinh học

Nhưng đâu phải chỉ có cái ăn Vấn đề còn phức tạp hơn nữa vì từ nay nông nghiệpkhông chỉ có sứ mạng là nuôi loài người mà còn kiêm thêm nhiệm vụ cung cấpnhiên liệu để phục vụ đủ mọi nhu cầu khác Sau khi giá dầu hoả tăng vọt năm 2007,ethanol sinh học, đa số làm từ mía, bắp và hạt dầu để dùng như nhiên liệu thay thếxăng dầu, bỗng được coi như giải pháp mầu nhiệm vừa thay thế dầu hoả vừa chếngự được hiệu ứng nhà kính do khí carbon thải vào khí quyển Các nước sản xuấtethanol như Brazil hớn hở trước triển vọng chiếm lĩnh một thị trường mới đầy hứahẹn Mỹ quyết định đẩy mạnh trồng bắp và tăng lên 30% tỷ lệ chế biến bắp thànhethanol ngay từ năm 2008 Các nước giàu nghèo đua nhau sản xuất ethanol, vớichiêu bài một công đôi ba việc: giải quyết vấn đề năng lượng với một nguồn cungcấp dồi dào và tái tạo, bảo vệ môi trường, tạo thêm công ăn việc làm

Song với thời gian, một số khảo sát và nghiên cứu đã cho thấy dùng ethanol khônggiải quyết được gì cả vì cũng tai hại không kém cho môi trường: các nông trườngsản xuất đại trà và các nhà máy chế biến vẫn phải dùng đến nhiên liệu hoá thạch

(fossil fuels) và thải khí cacbon Mặt khác, chuyển sang ethanol là cách đánh lừa

lương tâm, cho phép công chúng, nhất là ở Mỹ, cứ tiếp tục tiêu thụ thoải mái thay

vì tự giới hạn để tiết kiệm Do đó, ethanol không thay đổi gì cho vấn đề hiệu ứngnhà kính cũng như viễn tượng nguồn dầu hoả lúc nào đó sẽ cạn kiệt

Ethanol còn bị chống đối vì hai lý do khác Đầu tiên, ethanol được coi như đã gópphần vào sự khủng hoảng lương thực vì làm tăng giá bắp, là nguồn lương thực chủyếu trong nhiều nước, đặc biệt ở Mễ Tây Cơ Theo IMF, vai trò của nhiên liệu sinhhọc trong sự gia tăng giá là 70% cho giá bắp và 40% cho giá đậu nành Các tỷ lệ ấy

tất nhiên bị tranh cãi, nhưng điều ai cũng công nhận là ethanol đã và sẽ còn làmtăng giá các ngũ cốc, vì làm giảm sút diện tích trồng trọt và sản lượng dành cholương thực Một hậu quả khác là khi phát triển trồng bắp đại trà cho ethanol, rấtnhiều nông dân sống bằng canh tác tự cung tự cấp sẽ bị mất đất, trôi dạt về thànhthị, làm trầm trọng hơn các vấn đề kinh tế, xã hội và môi trường.

Và nhất là có cái gì vừa phi lý vừa phản đạo lý khi biến nguồn lương thực thànhchất đốt trong khi hơn một tỷ người trên thế giới hiện nay phải chịu đói Tuyethanol không làm từ gạo nhưng khó mà không liên tưởng đến nạn đói lớn năm ẤtDậu (1945) tại Việt Nam và hình ảnh quân đội chiếm đóng Nhật Bản xúc lúa gạo,sản xuất dư thừa ở miền Nam, đổ vào lò đốt thay cho than trên những tàu hoả phục

vụ cho họ trong khi có khoảng 2 triệu người chết đói ở miền Bắc Cho việc sản xuấtethanol sinh học ngày nay, bài toán rất đơn giản: Để đổ đầy bình xăng một chiếc xe4x4 với 94,5 lít ethanol, phải dùng đến 204 ký bắp, đủ để nuôi một người trong mộtnăm

Để giải quyết cái vướng mắc về lương tâm này, phe ủng hộ nhiên liệu sinh học nêulên các khả năng chế biến ethanol từ rơm rạ, cây jatropha và các loại thực vật không

ăn được, hoặc các phế liệu như bã mía, rác từ thức ăn, v.v Nhiên liệu sinh họcđược gọi là thế hệ hai này ít hoặc không phương hại đến việc cung ứng lương thựcnhưng đa số hiện vẫn còn ở mức độ thử nghiệm hoặc có giá thành cao, chưa thể sảnxuất đại trà, tuy đã tương đối phổ biến trong vài nước như ở Úc Chế biến biogas từcác phế liệu là giải pháp ổn thoả nhất cho môi trường và an ninh lương thực nhưngvẫn còn hạn chế

Hiện nay Brazil, Mỹ và Trung Quốc là 3 quốc gia đứng đầu thế giới về sản xuất và

sử dụng ethanol sinh học Tại Đông Nam Á, Thái Lan là nước đặc biệt phát triển rấtnhanh việc sử dụng xăng pha cồn sản xuất từ phế phẩm của sắn, hạt và thân câybắp, đường, bã mía Năm 2004, Thái Lan đã sản xuất trên 280 ngàn m3 cồn, đầu tưxây dựng thêm 20 nhà máy để đến năm 2015 có thể sản xuất trên 2,5 tỷ lít cồn dùng

làm nhiên liệu Việt Nam cũng đã chọn con đường ethanol Cuối tháng 11.2007,

chính phủ đã thông qua "Đề án phát triển nhiên liệu sinh học của Việt Nam đến năm 2015, tầm nhìn đến năm 2025", dự trù đạt sản lượng 250 ngàn tấn nhiên liệu

sinh học, kể cả ethanol, mỗi năm từ năm 2015, và tới 1,8 triệu tấn mỗi năm từ năm

2025 Trong khuôn khổ đề án này, đã có vài dự án lớn bắt đầu được thực hiện,chẳng hạn:

- Dự án của Công ty cổ phần nhiên liệu sinh học và dầu khí miền Bắc, đã khởicông xây dựng ở Phú Thọ đầu tháng 6 năm nay, với vốn đầu tư là 80 triệu USD

và sẽ dự trù tháng 12.2010 bắt đầu sản xuất 100 triệu lít ethanol một năm, chủyếu từ sắn và mía đường,

- Dự án công ty nhiên liệu sinh học và hóa dầu Sài Gòn ( 40 triệu lítethanol một năm),

- Công ty dịch vụ dầu khí Petrosetco cùng với tập đoàn Itochu (Nhật Bản)thành lập trong khu công nghiệp Hiệp Phước (Thành phố Hồ Chí Minh) một nhàmáy chế biến ethanol từ sắn lát, với công suất dự kiến 100 triệu lít một năm, đivào sản xuất cuối năm 2009 Theo Petrosetco, với 1,2 triệu tấn sắn lát sản xuấthàng năm, Việt Nam có thể sản xuất 400 triệu lít ethanol để đáp ứng nhu cầu nộiđịa

Trong khi nhiên liệu sinh học vẫn là đầu đề của nhiều tranh cãi trên thế giới vànhững luận điểm phản biện ngày càng có cơ sở và thuyết phục nhiều người hơn, ởViệt Nam, một nước còn rất nhiều người thiếu ăn, việc dùng sắn, mía để sản xuấtethanol thay vì lương thực dường như được chấp nhận một cách "vô tư", không aithắc mắc, dư luận chỉ một chiều Có thể là vì đề tài này còn quá mới đối với côngchúng nói chung và người dân còn phải bận tâm với nhiều vấn đề khác, cấp bách vàthiết thân đối với họ hơn, song điều này vẫn có gì rất lấn cấn

Đầu cơ và thâu tóm đất đai

Giá lương thực tăng một phần cũng do ảnh hưởng của các hoạt động đầu cơ chứng

khoán Từ 2002 đến 2006, các giao dịch kỳ hạn (futures transactions) tại Phòng

thương mại Chicago, chẳng hạn, đã tăng lên gấp bốn Sau khi thị trường chứng

khoán bất động sản thứ cấp (subprimes) đổ vỡ, kéo theo khủng hoảng tài chính toàn

cầu, các nhà đầu tư quay sang các giao dịch nông sản, chắc chắn hơn và bảo đảmlợi nhuận về lâu dài Cùng lúc, trên một thị trường toàn cầu hoá, hoạt động đầu cơkinh doanh của các công ty mậu dịch lương thực đa quốc gia cũng tác động lên giá

cả qua những giao dịch khổng lồ của họ

Đầu cơ góp phần gây ra cơn sốt giá và cũng góp phần vào một hậu quả khác củacuộc khủng hoảng lương thực vừa qua: hiện tượng một số nước giàu hoặc mới nổiđua nhau đến thuê hay mua đất nông nghiệp của các nước nghèo, để khai thác vàthu lấy nông sản, đang trở thành cả một phong trào khiến nhiều người lo ngại và

làm nảy sinh một cụm từ mới, "land grab", tức chiếm hữu, thâu tóm đất đai Thậm

chí có người không ngần ngại dùng những câu chữ nặng nề hơn nữa, như Tổnggiám đốc FAO Jacques Diouf cảnh báo: "Việc các nước nhập lương thực ào ạtchiếm hữu đất nông nghiệp tại các nước khác để đảm bảo nguồn lương thực chomình có nguy cơ trở thành một hình thức thực dân mới." Tầm cỡ của hiện tượngnày đáng quan tâm đến mức FAO đã thành lập một nhóm nghiên cứu những vấn đềliên quan, như quyền sở hữu đất đai và việc bảo đảm an ninh lương thực cho dânchúng các nước nhượng đất

Đi thuê mua đất là các nước lo lắng về an ninh lương thực, vì thiếu đất nông nghiệp(các quốc gia dầu mỏ tại Trung Đông, Nam Hàn và Nhật Bản), hay vì có dân sốkhổng lồ (Trung Quốc và Ấn Độ) Tất cả các nước này là những nước nhập lươngthực nên sau cuộc khủng hoảng vừa qua, việc giành đất đai để đảm bảo lương thựcdài hạn được đưa lên hàng quốc sách Nhượng bán đất là những nước nghèo, cònđất canh tác chưa khai thác, tuy rằng mỉa mai thay, một số nước này, đặc biệt ởchâu Phi, vẫn không nuôi nổi dân chúng và vẫn phải nhờ cậy năm này sang nămkhác vào các nguồn cứu trợ lương thực quốc tế

Bên cạnh các chính quyền thuê mua đất trực tiếp qua các hợp đồng liên chính phủ

hay gián tiếp qua các quỹ đầu tư quốc gia (sovereign wealth funds) còn có đủ loại

các giới đầu tư như những quỹ hưu trí, những nhà đầu cơ, những công ty nông thực

phẩm, chuyển chiến lược đầu tư từ các thị trường phái sinh (derivatives markets)

sang bất động sản trước tình hình khủng hoảng tài chính Vì thế phong trào thâutóm đất đai rộ lên trong năm 2008 và có xu hướng ngày càng tăng

Trung Quốc chiếm khoảng 20% dân số thế giới nhưng chỉ có 9% diện tích đất canhtác của địa cầu, còn Nhật và Nam Hàn hiện đang phải nhập đến 60% số lượnglương thực cần thiết, nên ba nước này thuộc vào nhóm chiếm hữu nhiều đất đainhất Đất nông nghiệp hiếm hoi khiến nhiều nước Trung Đông phải nhập đến 90%lương thực, nên Saudi Arabia và United Arab Emirates cũng là hai nước đứng đầu

về diện tích thâu tóm, bên cạnh Kuwait, Bahrein, Qatar, v.v

Việc mua bán đất đai giữa một nước và một tư nhân hay công ty nước ngoài không

có gì mới hoặc đáng nói, nhưng cái mới và đáng nêu lên ở đây là những diện tíchkhổng lồ, nhiều dự án lên đến hàng trăm ngàn hécta, những con số làm chóng mặt

và nhất là sự ồ ạt của một chiến lược có hệ thống Đã có nhiều tổ chức quốc tế lo

âu, thu thập tư liệu, chứng từ để báo động một hiện tượng có nguy cơ gây xáo trộntrầm trọng về nhiều mặt trên thế giới Theo Viện nghiên cứu về chính sách lương

thực (International Food Policy Research Institute – IFPRI), chỉ từ 2006 đến nay,

diện tích thuê mua đất ở các nước nghèo lên đến khoảng 15 đến 20 triệu ha, hoặchơn nữa, con số khó đánh giá chính xác vì các hợp đồng, ký kết giữa các chính phủvới nhau, đều được giữ bí mật Không có việc "dân bàn", lại càng không có việc

"dân kiểm tra" Thông tin bưng bít nên chỉ có thể tìm cách đối chiếu các chi tiết từnhiều nguồn Chẳng hạn, về hợp đồng ký kết giữa Qatar và Việt Nam tháng 9.2008

để thành lập một quỹ hợp tác dầu khí nông nghiệp, qua đó Qatar sẽ đầu tư 90%kinh phí 1 tỷ USD, báo chí Việt Nam chỉ thông báo vắn tắt: " Qatar dự kiến sẽ cấpkinh phí để mua hạt giống và Việt Nam phụ trách khâu canh tác trong nước, sau đóxuất khẩu nông sản sang Qatar" Mọi điều kiện khác (diện tích bao nhiêu, lấy đất

của ai ở đâu, chia sẻ lợi ích giữa hai bên ra sao, hàng trăm triệu đô la này dùng thếnào, đi về đâu) chắc là thuộc vào an ninh quốc phòng

Trong nhiều nước bán đất như Sudan, Zimbabwe, là những chế độ độc tài, thamnhững, sự thiếu minh bạch tất nhiên không là điềm lành Những hợp đồng dài hạnkéo dài 50 năm hay thậm chí 99 năm khiến các nước nhượng đất sẽ rất khó lấy lạisau đó Các văn kiện công bố rất sơ sài so với tầm cỡ của cuộc giao dịch Trongnhiều trường hợp, như dự án của Daewoo ở Madagascar, bên thuê đất không phảitrả đồng nào vì bù lại, hứa hẹn đầu tư vào hạ tầng cơ sở, tạo công ăn việc làm chodân bản xứ, bằng những điều khoản rất mơ hồ tuy những con số đầu tư đưa ra rấthoành tráng

Việc thâu tóm đất đai không chỉ ảnh hưởng lên an ninh lương thực của nướcnhượng đất, mà còn có thể đe dọa an ninh xã hội: Sudan, Zimbabwe và Cam Bốt,chẳng hạn, đều phải trông cậy vào cứu trợ của Chương trình lương thực thế giới(WFP), nhưng lại nhượng hàng trăm ngàn hécta đất màu mỡ cho nước ngoài.Người dân mất đất của họ khó mà không cảm thấy chua chát khi vừa nhận cứu đóicủa WFP vừa nhìn toàn bộ hoặc phần lớn những lúa gạo, lương thực sản xuất ratrên đất nước mình xếp hàng lên tàu về các nước khác Ngay cả những lời hứa hẹntạo việc làm cho dân bản xứ có ý nghĩa gì khi Trung Quốc đã đưa hơn 1 triệu ngườisang châu Phi để thực hiện các dự án, một sự hiện diện bắt đầu được cảm nhận nhưmột sự ngoại xâm và gây nhiều bất mãn trong dân chúng nhiều nước? Trong cáccuộc thương lượng, bên bán đất và bên mua đất đều dư biết phản ứng của dânchúng địa phương là một vấn đề lớn Các nước Ả Rập vùng Vịnh thuê mua đất ởPakistan đã được cam đoan là các dự án đầu tư của họ sẽ được quân đội nước sở tạibảo vệ

Hiện tượng chiếm hữu ngày hôm nay, với hơi hướng bóc lột của một kiểu thực dânmới, có nguy cơ gây ra nhiều căng thẳng, xung đột trên thế giới trong tương laikhông xa Viễn tượng càng đáng lo khi chỉ nhìn vài con số dưới đây, liên quan đến

bốn nước tích cực chiếm hữu đất nông nghiệp nhất, cũng đủ thấy tầm cỡ và mức độtrầm trọng của vấn đề:

Trung Quốc Phi Luật Tân, Lào, Nga, Kazakhstan, Úc, Cuba,

Brazil, Mễ Tây Cơ, Cameroon , Congo,Uganda, Mozambique, Tanzania, Zimbabwe

2,19 triệu ha

Saudi Arabia Indonesia (1 600 000 ha) và Sudan (10 117ha) 1,6 triệu ha

United Arab

Emirates

Pakistan (900 000 ha), Sudan (378 000 ha), Phi

Ngoài bốn anh "đầu sỏ" kể trên, các dự án ký kết giữa các nước chiếm và nhượngđất nhiều vô kể, vẽ lên cả một mạng lưới chằng chịt trên khắp các lục địa Qatarthuê mua 40 000 ha ở Kenya để trồng rau, 100 000 ha ở Phi Luật Tân, mua đất ởIndonesia, đầu tư ở Việt Nam Kuwait mua đất ở Sudan, Cam Bốt, Myanmar.Bahrein có đất ở Phi Luật Tân, Pakistan, Ai Cập, Sudan, v.v Các công ty Mitsui(Nhật Bản) mua 100 000 ha ở Brazil để trồng đậu nành, Trigon (Đan Mạch) 100

000 ha ở Nga, Alpcot Agro (Thụy Điển) 128 000 ha ở Nga, Morgan Stanley (Mỹ)

40 000 ha ở Ukraine, Sun Biofuels (Anh Quốc) mua đất ở Tanzania, Ethiopia vàMozambique để trồng cây jatropha làm nhiên liệu, v.v và v.v