bài tập lớn chuẩn in

“Vận dụng phương pháp quan sát trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1”.đÂY LÀ BÀI TẠP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC của sinh viên đại học cuối kì trong phân môn phương pháp dạy tự nhiên xã hội ở tiểu học,tài liệu chuẩn k cần sủa chỉ cần in .

Lời cảm ơn

Bài tập lớn trên chính là kết quả đầu tiên của em sau chặngđường học tập môn Phương pháp dạy học môn tự nhiên – xã hộitại trường Đại học Vinh Trước hết, cho phép em được gửi lờicảm ơn sâu sắc nhất tới cô Nguyễn Thị Hường đã tạo cho em cơhội được nghiên cứu đề tài này.Em cũng xin gửi lời cảm ơn tớithư viện Đại học Vinh giúp em trong công việc tìm kiếm tài liệu

về nghiên cứu lí thuyết của đề tài lời cảm ơn chân thành nhất!

Là một sinh viên bước đầu làm quen với nghiên cứu khoahọc Trong bài viết này chắc chắn em không thể tránh khỏinhững thiếu sót và hạn chế do điều kiện thời gian và năng lực

cá nhân Rất mong muốn được sự góp ý từ cô

Em xin chân thành cảm ơn!

Sinh viên

Sầm Thị Ly

1

Phần 1 MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Chúng ta đang sống trong thời đại của nền văn minh côngnghiệp, cách mạng khoa học công nghệ phát triển như vũ bão đòihỏi người lao động cần phải có trình độ chuyên môn cao, nănglực tư duy, năng lực giải quyết vấn đề nhanh gọn, sáng tạo Vìvậy đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài là việc mà mỗi quốcgia đều quan tâm, chú ý Đất nước ta đang trong quá trình tiếnhành công nghiệp hóa, hiện đại hóa Để thực hiện sự nghiệp nàyđất nước cần những con người năng động, tích cực, sáng tạo cóthế thích ứng với sự thay đổi và phát triển của xã hội hiện đại.Xuất phát từ yêu cầu đào tạo con người mới của xã hội, ngànhgiáo dục và đào tạo đã từng bước thực hiện việc đổi mới mộtcách toàn diện từ mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức

tổ chức dạy học trong trường phổ thông

Thực thế trong thời gian qua, bên cạnh những kết quả đạtđược, nền giáo dục nước nhà vẫn tồn tại những hạn chế nhấtđịnh Thực trạng dạy học hiện nay chưa đáp ứng được nhu cầugiáo dục của nước nhà, dẫn đến chất lượng dạy học còn thấp

2

Nguyên nhân dẫn đến chất lượng dạy học chưa được cao là dochất lượng sử dụng các phương pháp dạy học chưa cao Do đó,việc đổi mới phương pháp dạy học càng trở nên bức xúc, trướchết là đối với bậc Tiểu học - bậc học đặt nền móng vững chắccho các bậc học trên Trẻ em vừa là mục tiêu, vừa là đối tượngcủa giáo dục vì thế mọi hoạt động giáo dục phải xuất phát từ trẻ

em và phải đáp ứng mọi nhu cầu phát triển tự nhiên của trẻ em

Vì vậy đối mới phương pháp dạy học Tiểu học là tất yếu để phùhợp với trẻ em Đổi mới phương pháp dạy học là khắc phục cáchthức truyền thụ “thầy giảng - trò ghi”, phát huy tính tích cực chủđộng sáng tạo của người học

Mục tiêu của giáo dục Tiểu học nhằm giúp học sinh hìnhthành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài

về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kĩ năng cơ bản gópphần hình thành và phát triển toàn diện về nhân cách cho các em,

là cơ sở để học sinh học tiếp các bậc học sau Bên cạnh các mônhọc trung tâm như Toán, Tiếng Việt, môn Tự nhiên và Xã hội làmột môn khoa học có tính tích hợp cao, là tổng hợp của nhiềungành khoa học như: Toán học, Hóa học, Vật lý học, Sinh học,

là môn học cung cấp cho hoc sinh những kiến thức cơ bản banđầu về các sự việc, hiện tượng trong tự nhiên xã hội và trong cácmối quan hệ của con người, xảy ra xung quanh các em Đồng

3

thời hình thành và rèn luyện cho học sinh những kỹ năng thựchành cần thiết cho cuộc sống của các em trong mối quan hệ vớicộng đồng xã hội Vì vậy việc dạy học môn Tự nhiên và Xã hộicũng quan trọng như việc dạy môn Toán và môn Tiếng Việt.

Hòa cùng với công cuộc đổi mới mạnh mẽ về phương pháp,hình thức tố chức dạy học trên toàn ngành, môn Tự nhiên và Xãhội cũng có những bước chuyển mình, từng bước vận dụng thayđổi linh hoạt các phương dạy học nhằm tích cực hóa các hoạtđộng của học sinh, phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinhtrong quá trình lĩnh hội tri thức

Phương pháp quan sát là phương pháp đặc trưng, thườngđược sử dụng khi dạy học môn Tự nhiên và Xã hội đặc biệt làđối với học sinh ở giai đoạn 1 Phương pháp quan sát giúp họcsinh dễ dàng nhận biết hình dạng, đặc điểm bên ngoài của sự vật,hiện tượng đang diễn ra trong môi trường tự nhiên, trong cuộcsống Khi được sử dụng các giác quan tiếp cận trực tiếp với sựvật, hiện tượng (sờ mó, ngửi, nếm, mổ xẻ, nhìn, nghe) để lĩnhhội tri thức học sinh sẽ thích thú hơn trong học tập

Tuy nhiên, trên thực tế việc sử dụng phương pháp quan sáttrong dạy học Tự nhiên và Xã hội vẫn chưa được thực hiện mộtcách đúng mức Việc dạy học Tự nhiên và Xã hội diễn ra mộtcách khô khan, cứng nhắc, mang tính chất đối phó cho đầy đủ

4

chương trình Học sinh, phụ huynh và thậm trí cả giáo viên cũngcho rằng môn học này là phụ nên không chuyên tâm để ý, nênhay bị cắt giảm thời lượng để giành thời lượng cho hai môn họcchính: Toán và Tiếng Việt vốn có luợng kiến thức nhiều Chính

vì thế, khi dạy học giáo viên sử dụng phương pháp quan sát chưalinh hoạt, thành thạo, còn học sinh thì lúng túng khi quan sát,chua thực sự chủ động chiếm lĩnh tri thức Vì vậy các em cònchưa hứng thú với môn học Vấn đề đặt ra là sử dụng cácphương pháp quan sát như thế nào trong dạy học môn Tự nhiên

và Xã hội để phát huy tính tích cực học tập của học sinh và nângcao chất lượng dạy học Trên cơ sở nghiên cứu đặc điểm bảnchất của phương pháp quan sát, đặc điểm tâm lý học sinh lớp 1

và đặc điểm môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1 em nhận thấy việcvận dụng phương pháp quan sát trong dạy học môn Tự nhiên và

Xã hội lớp 1 là cần thiết và có hiệu quả giáo dục cao Xuất phát

từ lý do đó em chọn đề tài: “Vận dụng phương pháp quan sát

trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1”.

2. Mục đích nghiên cứu của đề tài

Vận dụng phương pháp quan sát trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1 theo hướng phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh

5

3. Đối tượng, khách thể nghiên cứu

3.1. Đối tượng nghiên cứu

Quy trình dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1 bằng

phương pháp quan sát theo hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh

5. Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

- Tìm hiểu định hướng đổi mới phương pháp dạy học Tiểuhọc hiện nay

- Tìm hiểu cơ sở lý luận của phương pháp quan sát, thựctrạng vận dụng phương pháp quan sát trong dạy học môn Tựnhiên và Xã hội lớp 1

- Đề xuất quy trình dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1theo phương pháp quan sát và thiết kế một số giáo án môn Tựnhiên và Xã hội lớp 1 theo phương pháp quan sát

6. Giả thuyết khoa học

Nế vận dụng tốt phương pháp quan sát để dạy môn Tự

6

nhiên và Xã hội lớp 1 sẽ giúp các em tiếp thu bài học một cáchnhanh nhất, tạo hứng thú học tập và giúp các em có niềm say mêvới môn học, nâng cao hiệu quả dạy học.

7. Các phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu lý luận

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2: Vận dụng phương pháp quan sát trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1

Chương 3 : Giải pháp nhằm vận dụng phương pháp quansát trong dạy học môn tự nhiên và xã hội 1

Phần 3: Kết luận

7

Phần 2 NỘI DUNG Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

I Cơ sở lý luận

1.1 Cơ sở triết học

Theo Lênin: Con đường biện chứng của nhận thức chân lý

là đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, và từ tư duytrừu tượng đến thực tiễn - đó là con đường biện chứng của nhậnthức chân lý, sự nhận thức hiện thực khách quan Giai đoạn nhậnthức cảm tính là giai đoạn mở đầu của quá trình nhận thức Đó làgiai đoạn mà con người trong hoạt động thực tiễn sử dụng cácgiác quan để tiến hành phản ánh sự vật - hiện tượng khách quanmang tính cụ thể sinh động, là bước khởi đầu và cũng là bàn đạpcho nhận thức lý tính

Như vậy, sử dụng phương pháp quan sát trong dạy học môn

Tự nhiên và Xã hội lớp 1 tức là chúng ta đã tạo nền móng khởiđầu cho sự phát triến nhận thức tư duy cho các em

I.2 Cơ sở tâm lý học

Lứa tuổi Tiểu học, cơ thể các em đang thời kỳ phát triển Vìthế sức dẻo dai của cơ thể còn thấp Các em (đặc biệt là học sinhlớp 1) không thể thực hiện lâu một cử động hay ngồi quá lâu mộtchỗ, các em có nhu cầu được vận động

Học sinh Tiểu học “dễ nhớ - dễ quên” mức tập trung ý chícủa các em còn thấp Vì vậy, người giáo viên phải tạo hứng thúhọc tập cho các em, làm cho giờ học sôi nổi và phải thườngxuyên được thực hành, luyện tập.

Tâm lỷ trẻ lớp 1 chưa được ổn định, giàu tình cảm, dễ xúcđộng, bản tính tò mò, thích khám phá Các em thích tiếp xúc vớicác sự vật - hiện tượng nào đó Tuy nhiên các em cũng chóngchán Do vậy, trong dạy học giáo viên phải sử dụng nhiều đồdùng dạy học, đưa học sinh đi tham quan, đi thực tế, tăng cườngthực hành để củng cố khắc sâu kiến thức

II Cơ sở thực tiễn

Vì điều kiện thời gian nghiên cứu nên không thể xuống các

trường tiểu học trong địa bàn điều tra thực trạng sử dụng phươngpháp quan sát trong dạy học các môn tự nhiên – xã hội

Tuy nhiên khi sử dụng phương pháp này đòi hỏi phải chuẩn

bị đồ dùng, dụng cụ công phu, tốn kém và mất nhiều thời giancủa tiết học Do điều kiện nhà trường và địa phương mà các hoạtđộng ngoại khóa: tham quan, dã ngoại còn rất nhiều hạn chế.Hơn nữa học sinh lớp 1 quá hiếu động, ý thức kỷ luật vẫn cònthấp nên gây khó khăn cho giáo viên trong khâu quản lý

Vì vậy vấn đề đặt ra là nên sử dụng phương pháp quan sátnhư thế nào? Tiến hành ra sao để tạo hứng thú học tập cho học

sinh vừa đảm bảo tính khoa học, mang lại hiệu quả cao trong dạyhọc Tự nhiên và Xã hội đang là vấn đề mà mỗi giáo viên phảiqua tâm.

III Định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học

3.1 Khái niệm phương pháp dạy học

Theo Hêghen “Phương pháp là cách thức làm việc của chủthể, cách thức này phụ thuộc vào nội dung vì phương pháp là sựvận động bên ngoài của nội dung”

Thuật ngữ phương pháp dạy học được bắt nguồn từ tiếng HiLạp (Methodos) có nghĩa là con đường để đạt được mục đíchdạy học Theo đó phương pháp dạy học là con đường để đạtđược mục đích dạy học

Phương pháp dạy học là hình thức, cách thức hoạt động củagiáo viên và học sinh trong những điều kiện dạy học xác địnhnhằm đạt được mục đích dạy học

Phương pháp dạy học đặc trưng bởi tính chất hai mặt gồmhoạt động của thầy và trò Hai hoạt động này tồn tại và được tiếnhành trong mối quan hệ biện chứng, trong đó hoạt động của thầygiữ vai trò chỉ đạo (tố chức, điều khiển) và hoạt động của tròđóng vai trò tích cực, chủ động (tự tố chức, tự điều khiển)

3.2 Sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học

Học sinh Tiểu học có trí thông minh khá nhạy bén, sắc sảo,

có óc tưởng tượng phong phú Đó là tiền đề tốt cho việc pháttriến tư duy nhưng rất dễ bị phân tâm, rối trí nếu bị áp đặt, căngthẳng, quá tải Chính vì thế nội dung chương trình, phương phápgiảng dạy, hình thức chuyển tải, truyền đạt làm thế nào cho phùhợp với tâm sinh lý lứa tuổi là điều không thể xem nhẹ Đặc biệtđối với học sinh lớp 1, lớp mà các em vừa mới vượt qua nhữngmới mẻ ban đầu chuyển từ hoạt động vui chơi sang hoạt độnghọc tập là chủ đạo Như vậy nói về cách học, về yêu cầu học thìtrẻ lớp 1 gặp phải sự thay đổi đột ngột mà các em cần phải cóthời gian mới quen dần với cách đọc đó Do vậy giờ học sẽ trởnên nặng nề, không duy trì được khả năng chú ý của các em nếucác em chỉ có nghe và làm theo

Muốn giờ học có hiệu quả thì đòi hỏi người giáo viên phảiđối mới phương pháp dạy học tức là dạy học “Lấy học sinh làmtrung tâm” hướng tập trung vào học sinh, trên cơ sở hoạt độngcủa các em Với kiểu dạy này người giáo viên là người địnhhướng, tố chức ra những tình huống học tập kích thích óc tò mò

và tư duy độc lập của học sinh Muốn các em học được thì trướchết giáo viên phải nắm chắc nội dung của mỗi bài và lựa chọn,vận dụng các phương pháp sao cho phù hợp, bài nào thì sử dụngcác phương pháp quan sát trực quan, thuyết trình, trò chơi,

hoặc hoạt động nào thì sử dụng phương pháp giảng giải, kiểmtra, thí nghiệm, nhưng phải chú ý đến đặc điểm tâm sinh lý củahọc sinh Tiểu học.

Học sinh Tiểu học không thể ngồi quá lâu trong giờ họccũng như làm một việc gì đó nhiều thời gian vì thế giáo viên cóthể thay đổi hoạt động học của các em trong giờ học: cho các emthảo luận, làm bài tập hoặc thông qua trò chơi Có như vậy mớigây được hứng thú học tập và khắc sâu được bài học

Tuy nhiên không có phương pháp dạy học nào là tối ưu Vìvậy, giáo viên cần phải biết phối hợp các phương pháp một cáchlinh hoạt, nhuần nhuyễn Làm được điều đó, giáo viên mới mong

tổ chức được giờ dạy thành công

Học sinh lớp 1 vừa bước vào giai đoạn đầu của bậc Tiểuhọc: Giai đoạn tiếp cận với những kiến thức hết sức sơ giản chủyếu được giáo viên cung cấp qua trực quan sinh động, ở giaiđoạn này, nhận thức của các em thiên về tri giác trực tiếp đốitượng mang tính tổng thể, khả năng phân tích chưa cao, khónhận ra mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng, năng lực suyluận của các em còn kém, trong khi đó lượng kiến thức cầntruyền đạt thì nhiều và ấn dưới dạng tranh vẽ, yêu cầu và phầnbài học đóng khung rất khô cứng Nếu không khai thác bài họcphù hợp thì rất dễ dẫn đến việc học sinh chán học môn Tự nhiên

Xã hội Giáo viên cần phải cập nhật, đổi mới phương pháp đểgiúp học sinh phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo tronghọc tập, giúp học sinh hoạt động nhiều đi theo đúng các conđường mà các nhà khoa học đã đi tìm ra kiến thức đó Từ đó họcsinh hứng thú hơn với việc học tập môn học Tự nhiên và Xã hội.

III.2 Một số định hướng đổi mới phương pháp dạy học các

môn về tự nhiên và xã hội

a Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở tiểu học

- Ngày nay khoa học kỹ thuật và công nghệ phát triển

mạnh mẽ, trình độ văn minh của xã hội cao đòi hỏi phải

có những người lao động mới năng động, sáng tạo, tựchủ Thực tiễn này làm cho mục tiêu đào tạo của nhàtrường phải điều chỉnh, kéo theo sự đổi mới về nội dung

và phương pháp dạy học

- Sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước đòi hỏi

ngành giáo dục phải đào tạo ra những con người đáp ứngnhững yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội Vì vậynhà trường các cấp phải: “đổi mới mạnh mẽ phương phápgiáo dục – đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều,rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từngbước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiệnhiện đại vào quá trình dạy – học, bảo đảm điều kiện và

thời gian học, tự nghiên cứu cho học sinh “(Nghị quyếtBCHTW Đảng lần thứ 2 khóa 8).

- Cách dạy học truyền thống có sự mất cân đối rõ rệt giữa

hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của họcsinh Giáo viên lên lớp sử dụng chủ yếu là phương phápthuyết trình, giảng giải, học sinh thụ động tiếp thu theocách của thầy giảng, trò chép

Cách dạy học này có hạn chế: Học sinh học tập thụđộng, hạn chế tính độc lập, sáng tạo của học sinh, do đókhó thích ứng với yêu cầu học tập cao hơn ở lớp trên,càng khó thích ứng với hoạt động muôn màu muôn vẻcủa cuộc sống xã hội sau này Năng lực của cá nhân họcsinh không có điều kiện bọc lộ và phát huy đầy đủ

Vì vậy trường tiểu học cần rèn luyện cho học sinhtính năng động và sáng tạo bằng cách sớm chuyển sangdạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập củangười học có như vậy mới rèn luyện cho trẻ những nănglực cần thiết đáp ứng yêu cầu đổi mới đất nước

Dạy học theo hướng tích cực có nghĩa là:

+ Phát huy tối đa mọi khả năng của từng học sinh, họcsinh được tham gia xây dựng bài nhiều hơn, tìm tòi,khám phá ra những nội dung mới của bài học

+ Giúp học sinh có những điều kiện và phương tiện hoạtđộng để họ tự phát hiện ra tình huống có vấn đề tronghọc tập và trong cuộc sống, biết lập kế hoạch và biết lựachọn kế hoạch hợp lý nhất để giải quyết vấn đề.

+ Tập trung mọi cố gắng để phát triển năng lực sở trườngcủa mỗi học sinh

Dạy học như vậy, khuyến khích giáo viên chủ động vàsáng tạo trong nghề nghiệp, giúp học sinh có phươngpháp học tập sáng tạo

b Dạy học các môn về tự nhiên –xã hội theo định hướng đổimới phương pháp dạy học

Một trong những vấn đề trọng tâm của việc đổi mới chương trình và sách giáo khoa ở bậc tiểu học nói chung, trong các môn

về TN-XH nói riêng là đổi mới PPDH Đổi mới PPDH được hiểu là đưa các PPDH mới vào nhà trường trên cơ sở phát huy mặt tích cực của các PPDH truyền thống nhằm nâng cao chất lượng dạy học

Từ đặc điểm chương trình và SGK các môn về TN-XH, từ quan điểm đổi mới PPDH ở bậc tiểu học, việc sử dụng PPDH các môn

về TN-XH cần dựa trên các định hướng cơ bản sau:

- Để cao vai trò chủ thể của người học: Đây chính là cách dạy học hướng tập trung vào học sinh, học sinh thực sự là chủ thể

nắm tri thức, rèn luyện kỹ năng Trong dạy học các môn TN-XH,thay cho việc chủ yếu là giảng giải, thuyết trình, đọc, nói theo tàiliệu có sẵn, GV cần huy động tối đa kinh nghiệm và vốn tri thức

có sẵn của HS để tổ chức cho các em tự phát hiện trí thức mới của bài học GV thiết kế, hệ thống câu hỏi, bài tập giao cho HS thực hiện với sự hướng dẫn, giúp đỡ khi cần thiết, tổ chức các hoạt động như quan sát, thảo luận nhóm, trò chơi học tập qua

đó giúp HS lĩnh hội kiến thức của bài học một cách tích cực, chủđộng

- Đưa các PPDH mới vào quá trình dạy học các môn về TN-XH trên cơ sở phát huy những ưu điểm của các PPDH truyền thống

nhằm nâng cao chất lượng dạy học

Trong dạy học các mồn về TN-XH không phủ nhận việc sử dụng

các PPDH truyền thống như giảng giải, hỏi đáp Tuy nhiên, GVcần sử dụng các PPDH này theo quan điểm phát triển, kích thích, phát huy vai trò chủ động, tích cực nhận thức của HS; tạo mọi điều kiện cho HS được tham gia tích cực vào việc xây dựng bài học

Bên cạnh phát huy ưu điểm của các PPDH truyền thống, cần vậndụng một cách linh hoạt các PPDH mới như thảo luận, điều tra, đóng vai, động não Đây là các PPDH yêu cầu HS phải hoạt động tích cực với các nguồn tri thức như vật thật, tranh ảnh, sơ

đồ ,đồng thời vận dụng vốn tri thức, vốn hiểu biết của mình để

tự phát hiện kiến thức của bài học

- Liên quan đển việc đổi mới PPDH, đòi hỏi phải đổi mới các hình thức tổ chức dạy học, đổi mới cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, đổi mới cách đánh giá trong dạy học các môn về TN-

XH

IV Phương pháp quan sát

4.1 Khái niệm phương pháp quan sát

Theo tác giả Nguyễn Thị Than (trích Giảo trình phươngpháp dạy học các môn học về Tự nhiên và Xã hội) thì phươngpháp quan sát là phương pháp giáo viên tổ chức cho học sinh sửdụng các giác quan khác nhau để tri giác các sự vật, hiện tượngmột cách có mục đích, có kế hoạch, có trọng tâm, qua đó rút rađược những kết luận khoa học

Như vậy, phương pháp quan sát có sự hợp tác giữa thầy vàtrò trong đó giáo viên là người tố chức, hướng dẫn học sinh quansát các đối tượng để nhận biết hình dạng, đặc điểm bên ngoài củacác sự vật và hiện tượng của môi trường tự nhiên - xã hội từ đóhình thành ở các em những biểu tượng và những khái niệm đầy

đủ, chính xác, sinh động về thế giới tự nhiên - xã hội xungquanh

Tóm lại có thể nói: phương pháp quan sát là phương pháp

dạy học mà giáo viên tổ chức cho học sinh sử dụng các giácquan khác nhau để tri giác các đối tượng mà không tác động đếndiễn biến, quá trình của đối tượng nhằm tiếp nhận các thông tin.

4.2 Bản chất của phương pháp quan sát

Phương pháp quan sát là cầu nối giữa nhận thức của họcsinh với nội dung bài học Tự nhiên và Xã hội, là khởi đầu của sựhiếu biết và khám phá trí tuệ cho trẻ

Quan sát được sử dụng bằng nhiều cách khác nhau: quansát tranh ảnh, quan sát các mô hình, quan sát mẫu vật, quan sáttrực tiếp vật thật, quan sát sơ đồ, nhằm giúp học sinh thu thập

và xử lý thông tin qua đó rút ra được các khái niệm, kết luậnkhoa học của các sự vật, hiện tượng Bản chất của phương phápquan sát là lấy học sinh làm trung tâm thông qua đó giáo viênhướng dẫn học sinh quan sát từ đó phát hiện ra tri thức của bài.Qua các hoạt động quan sát học sinh chủ động phát hiện ra kiếnthức của bài học

Phương pháp quan sát được sử dụng phố biến trong các bàihọc môn Tự niên và Xã hội Học sinh quan sát chủ yếu là đểnhận biết hình dạng, đặc điểm bên ngoài của cơ thể người, củamột số cây xanh, một số động vật hoặc để nhận biết các hiệntượng đang diễn ra trong môi trường tự nhiên, trong cuộc sốnghằng ngày

Mục tiêu quan sát phải đơn giản, phù hợp với đặc điểmnhận thức và tư duy hình tượng của học sinh Trong quá trìnhquan sát, giáo viên cần đặt ra các câu hỏi ngắn và rõ ràng, đểhướng dẫn học sinh tập trung vào các kiến thức cần tìm kiếm.

Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh quan sát ở trong lớphay ngoài lớp (sân trường, vườn trường, các địa điểm xungquanh trường )

4.3 Ưu, nhược điểm của phương pháp quan sát

Quan sát giúp học sinh ghi nhớ kiến thức dễ dàng, dễ dàngtái hiện kiến thức khi cần thiết Phương pháp quan sát đơn giản,

dễ sử dụng qua quan sát giúp học sinh hình thành một số kỹnăng: quan sát, nhận xét, ghi chép, báo cáo, phân tích, tống hợp

b) Nhược điểm

Học sinh chỉ nắm được các đặc điểm bên ngoài của đối tượng Khó hình thành tư duy trừu tượng cho học sinh , chuẩn bị đối tượng quan sát công phu, gây khó khăn cho giáo viên về điều

kiện kinh tế và thời gian chuẩn bị.

4.4 Vai trò của giáo viên và học sinh trong việc vận dụng

phương pháp quan sát

a) Vai trò của giáo viên

Để sử dụng phương pháp quan sát có hiệu quả trong giờhọc thì vai trò của giáo viên là rất quan trọng Mọi công tácchuẩn bị phải thật chu đáo và tỷ mỷ Phải xác định rõ thời điểm

tố chức cho học sinh quan sát

Giáo viên cần phải căn cứ vào nội dung, mục tiêu, khả năngcủa học sinh để chuẩn bị đối tượng quan sát như: tranh ảnh, mẫuvật, sơ đồ, bản đồ

Với mỗi hình thức quan sát giáo viên cần có những hướngdẫn khác nhau để học sinh quan sát Giáo viên xây dựng hệthống câu hỏi, bài tập để hướng dẫn học sinh quan sát các sự vật,hiện tượng có mục đích, có trọng tâm

Khi sử dụng phương pháp quan sát giáo viên giúp học sinhdiễn đạt đúng đắn và chính xác những đặc điểm mà mình quansát được, hướng dẫn học sinh các xử lý thông tin và rút ra kếtluận cần thiết

Như vậy trong phương pháp quan sát giáo viên chỉ đóng vaitrò là người hướng dẫn, trợ giúp để học sinh tự phát hiện, chủđộng tìm ra kiến thức của bài

b) Vai trò của học sinh

Với học sinh, để đạt được mục đính của phương pháp quansát, học sinh phải tham gia một cách tự giác, tích cực, dưới sựhướng dẫn của giáo viên Dựa vào yêu cầu mục đích quan sát màgiáo viên nêu ra học sinh trực tiếp tri giác các sự vật hiện tượng

và đưa ra nhận xét hay kết luận chung về sự vật, hiện tượng màmình đã quan sát được Trên những kết quả học sinh quan sátđược giáo viên tố chức cho học sinh hoàn thiện các kiến thức và

bố sung những kiến thức cần thiết cho học sinh

V Một số vấn đề về môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1

a Nội dung chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1

Chương trình Tự nhiên và Xã hội lớp 1 bao gồm 3 chủ đề:Con người và sức khỏe, xã hội, tự nhiên

- Chủ đề con người và sức khỏe gồm 10 bài có nội dungnhư sau:

+ Con người và các giác quan

+ Nhận biết thế giới xung quanh và các giác quan

+ Vệ sinh cơ thể và các giác quan, vệ sinh răng miệng

+ Hoạt động ăn uống và nghỉ ngơi

- Chủ đề xã hội gồm 11 bài có nội dung sau:

+ Gia dinh:

• Các thành viên trong gia đình

+ An toàn giao thông.

- Chủ đề tự nhiên gồm có 14 bài như sau:

+ Thực vật và động vật: Một số cây cối và con vật phố biến(tên gọi, đặc điểm, lợi ích và tác hại đối với con người)

+ Hiện tượng tự nhiên: Một số hiện tượng phố biến của thờitiết (nắng, mưa, gió, nóng, rét)

b Đặc điểm của môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1

Môn Tự nhiên và Xã hội lớp l có cấu trúc theo quan điểmtích hợp thông qua ba chủ đề lớn: Con người và sức khỏe, xã hội

và tự nhiên Kiến thức được lựa chọn gần gũi thiết thực của họcsinh Hình thành và phát triến ở học sinh các kỹ năng học tậpkhoa học như quan sát, dự đoán, giải thích các hiện tượng tựnhiên đơn giản và có khả năng vận dụng các kiến thức vào thực

tiễn cuộc sống.

Nội dung của môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1 chủ yếu lànhững bài học giúp các em có những hiếu biết về cơ thế người,những hiếu biết về mối quan hệ của những người trong gia đình,

ở trường, ở lớp, những hiểu biết về thế giới tự nhiên xung quanhhọc sinh, những sự vật như cây cối, con vật gần gũi với học sinh.Đây đều là những vấn đề thực tế được trình bày một cách khoahọc Với những vấn đề này học sinh cũng đã có chút ít kiến thứctrước khi đển trường Vì vậy khi học các nội dung này học sinh

có thể quan sát và liên hệ thực tế để trả lời Như vậy đối với họcsinh lớp 1 thì việc sử dụng phương pháp quan sát là rất quantrọng và cần thiết để các em lĩnh hội kiến thức

c Vai trò của phương pháp quan sát trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1

Trên cơ sở nghiên cứu đặc điểm tâm sinh lý của học sinh,nghiên cứu bản chất của phương pháp quan sát và đặc điểm nộidung của môn Tự nhiên và Xã hội em thấy vận dụng phươngpháp quan sát vào dạy học môn Tự nhiên và Xã hội là rất cầnthiết vì nó phù hợp với nội dung của môn học Do Tự nhiên và

Xã hội là một môn học tích hợp kiến thức của khoa học tự nhiên

và khoa học xã hội nên nội dung của nó mang tính thực tiễn cao.Nhũng hiểu biết học sinh thu được sẽ được ứng dụng rất nhiều

vào trong cuộc sống Nhờ việc quan sát và nhờ những kinhnghiệm vốn có mà học sinh có thể tìm ra được kiến thức mới củabài học Vì vậy phương pháp quan sát đóng vai trò quan trọngtrong việc giúp các em hiếu đúng các kiến thức và hình thànhniềm tin ở các em.

Quá trình nhận thức của học sinh mang tính trục quan cụthể Tri giác của học sinh gắn liền với hoạt động thực tiễn, trínhớ mang tính chất hình ảnh, trực tiếp Quá trình dạy học bằngphương pháp quan sát lại luôn đặt học sinh vào những hoạt độngthực tiễn, lấy hoạt động của học sinh làm trọng tâm dưới sự chỉđạo của giáo viên, học sinh quan sát và phát hiện ra kiến thứcmới Vì vậy việc dạy học bằng phương pháp này rất phù hợp với

tư duy của học sinh lớp đầu Tiểu học

Thông qua tri giác trực tiếp có mục đích các đối tượng họcsinh sẽ nắm bắt kiến thức một cách dễ dàng và vững chắc.Phương pháp quan sát còn tạo cơ hội cho học sinh tìm hiểu, đánhgiá, học hỏi lẫn nhau thông qua các bài tập thực tế, và mở rộngnhu cầu nhận thức

VI Những thuận lợi và khó khăn khi sử dụng phương pháp

quan sát trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1

Thuận lợi

-Đối mới phương pháp dạy học không có nghĩa là sử dụng

các phương pháp dạy học mới mà còn phải kết hợp các phươngpháp dạy học truyền thống trên cơ sở cải tiến phù hợp và sửdụng đúng mức, đúng lúc, đúng chỗ nhằm phát huy tính tích cựccủa học sinh Trên cơ sở này, phương pháp quan sát cũng đượcchú ý khai thác mặt mạnh của nó Phương pháp quan sát được ápdụng trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội một cách thườngxuyên, sáng tạo và có hiệu quả.

-Ưu điểm của phương pháp quan sát là để sử dụng, giúphọc sinh các lớp đầu cấp dễ dàng ghi nhớ được kiến thức Quaviệc quan sát kích thích học sinh chủ động sáng tạo và tích cựchơn trong quá trình học tập Phương pháp quan sát cho phép họcsinh sử dụng các giác quan một cách tối đa vào quá trình học tập,làm cho các em lĩnh hội được nhiều kiến thức Chính ưu điểmnày, đã tạo điều kiện thuận lợi cho ta áp dụng phương pháp quansát vào quá trình dạy học

-Nội dung chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1 tìmhiểu về con người và sức khỏe, xã hội và thiên nhiên đều lànhững kiến thức gần gũi với học sinh nên việc áp dụng phươngpháp quan sát là không khó Qua quan sát học sinh được rènluyện các kỹ năng: nhận xét, thu thập thông tin, phân tích vàtổng hợp

 Khó khăn

-Bên cạnh những thuận lợi khi vận dụng phương pháp quansát còn tồn tại một số khó khăn như: giáo viên chưa xác địnhđúng mục tiêu quan sát đối với từng nội dung, từng đối tượng cụthể (giáo viên đưa ra mục tiêu quá cao đối với học sinh lớp 1)

- Đồ dùng để quan sát: tranh ảnh, mẫu vật, sơ đồ, vật mẫu,

ở một số truờng còn sơ sài và chưa đảm bảo tính thẩm mỹ

- Giáo viên chưa quản lý tốt học sinh, phân bố thời gian chưa hợp lý trong tiết dạy

- Sử dụng phương pháp quan sát trong dạy học đòi hỏi khâuchuẩn bị công phu tốn kém nên giáo viên chuẩn bị còn sơ sài

- Do điều kiện nhà trường và địa phương mà các hoạt động ngoại khóa: thăm quan, dã ngoại còn rất hạn chế

- Học sinh chưa xác định đúng mục đích học tâp môn Tự nhiên và Xã hội, coi đây là một môn học phụ nên không quan tâm đúng mức

- Học sinh quá hiếu động, ý thức tố chức kỷ luật còn thấp nên gây khó khăn cho giáo viên trong khâu quản lý

Chương 2 VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP QUAN SÁT

TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 1

2.1 Các nguyên tắc sử dụng phương pháp quan sát

Để vận dụng thành công phương pháp quan sát trong dạyhọc môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1 thì ngoài việc đảm bảo cácnguyên tắc Giáo dục nói chung cần đảm bảo một số nguyên tắcriêng của phưong pháp quan sát

 Nguyên tắc đảm bảo tỉnh khoa học

Dạy học theo phương pháp quan sát đảm bảo truyền thụ chohọc sinh những kiến thức cơ bản, chính xác

Khi thực hiện phương pháp quan sát giáo viên cần chútrọng hướng dẫn học sinh biết cách quan sát, nêu thắc mắc, tìmtòi, phát hiện ra những kiến thức mới về tự nhiên và xã hội phùhợp với lứa tuổi của các em Các phương tiện đưa ra trong quátrình quan sát, phải phù hợp với mục tiêu, nội dung bài học, trình

độ năng lực của học sinh Các phương tiện đưa ra phải đúng lúc,đúng chỗ, không dùng đến thì cất đi tránh phân tán sự chú ý củahọc sinh Các phương tiện trực quan đưa ra phải có nhiệm vụcung cấp thông tin đúng với nội dung kiến thức của bài học

 Nguyên tắc đảm bảo tính thấm mỹ

Đối với học sinh lớp 1 thì việc học của các em lúc này chủyếu nhờ vào việc trục tiếp quan sát các đối tượng như sự vật,hiện tượng, các mối quan hệ đang diễn ra trong môi trường tựnhiên hay xã hội hoặc các tranh, ảnh, mô hình, sơ đồ diễn tả các

sự vật, hiện tượng đó, Vì vậy khi sử dụng phương pháp quansát cần đảm bảo tính thấm mỹ Các phương tiện được sử dụngtrong quá trình quan sát phải có tính thấm mỹ cao như vậy mớithu hút học sinh vào bài học, tạo hứng thú học tập cho các em.Giúp các em phát huy được tính chủ động, sáng tạo trong họctập.

Những hình ảnh sinh động, màu sắc tươi sáng sẽ gây ấntượng mạnh đối với học sinh giúp các em dễ dàng ghi nhớ kiếnthức hơn và cũng làm cho bài giảng của giáo viên sinh động hơnthu hút được sự quan tâm chú ý của học sinh hơn

 Nguyên tắc đảm bảo mục tiêu bài học

Mỗi tiết học, bài học phải phục vụ mục tiêu lâu dài của bộmôn với các môn liên quan, điều đó giúp học sinh có được kiếnthức một cách hệ thống, dễ dàng tiếp thu các kiến thức mới caohơn, hình thành và củng cố kỹ năng sử dụng các kiến thức đãhọc một cách hữu cơ, sáng tạo

Phương pháp dạy học là cách thức, con đường nhằm đạtđược mục tiêu đề ra Như vậy tùy từng nội dung bài học, trình độnhận thức của học sinh cũng như cơ sở vật chất của nhà trường,giáo viên trong một giờ lên lớp có thể sử dụng nhiều phươngpháp dạy học khác nhau để đạt được mục tiêu bài học

Phương pháp quan sát được sử dụng thường xuyên, phố

biến trong các bài học môn Tự nhiên và Xã hội tuy nhiên khôngphải mọi kiến thức học sinh cần lĩnh hội đều được rút ra từ quansát Vì vậy lựa chọn phương pháp quan sát vào dạy học nóichung và môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1 nói riêng phải bám sátmục tiêu, nội dung bài học để xây dựng kế hoạch dạy học nhằmtạo điều kiện cho học sinh phát triển tư duy.

 Nguyên tắc thắng nhất giữa vài trò tự giác tích cực của học sinh và vai trò chủ đạo của giáo viên

Đối mới phương pháp dạy học, hình thức dạy học đòi hỏiphải phát huy tính tích cực, tự giác, độc lập nhận thức của họcsinh và vai trò chủ đạo của giáo viên Vận dụng phương phápđảm bảo nguyên tắc trên

Trong phương pháp quan sát tính tự giác tích cực của họcsinh thể hiện ở chỗ học sinh ý thức được đầy đủ mục đích, nhiệm

vụ, yêu cầu mà giáo viên đề ra để lĩnh hội kiến thức (bao gồmkiến thức cơ bản và kiến thức nâng cao), kỹ năng, phát huy được

cá tính trong học tập của mình, có ý thức tự kiểm tra đánh giátoàn bộ quá trình học tập của mình Tính tích cực của học sinhcòn thể hiện ở chỗ học sinh thực hiện các yêu cầu của giáo viênmột cách tích cực, nghiêm túc và có hiệu quả

Tính độc lập nhận thức của học sinh được đánh giá ở việchọc sinh tự phát hiện ra vấn đề và tự giải quyết chúng Tức là

năng lực tự tổ chức, tự điều khiến các hoạt động của học sinhtrong quá trình học tập nhằm đạt được những mục tiêu đề ra.

Các phẩm chất trên có liên quan chặt chẽ, mật thiết vớinhau Các phẩm chất này của học sinh được hình thành và pháttriển dưới vai trò chủ đạo của giáo viên Chính vì vậy, khi tốchức cá hoạt động cho học sinh, giáo viên là người hướng dẫn,chỉ đạo, theo dõi các hoạt động cho học sinh để giúp học sinhlĩnh hội những kiến thức mới, kích thích hứng thú học tập củahọc sinh Tạo điều kiện để các phấm chất trên được bộc lộ vàphát huy một cách có hiệu quả

 Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính vừa sức

chung và tỉnh vừa sức riêng

Dạy học vừa sức nghĩa là những yêu cầu và nhiệm vụ củagiáo viên đưa ra học sinh đều có thể thực hiện được Nguyên tắcnày đòi hỏi giáo viên khi dạy học những tri thức khao học màchúng ta cần giúp học sinh nắm vững phải phù hợp với trình độ

và khả năng của học sinh

Dạy học Tự nhiên và Xã hội lớp 1 bằng phương pháp quansát phải đảm bảo nguyên tắc này có nghĩa là mọi yêu cầu, nộidung dạy học mục đích phải phù hợp với đối tượng học sinh, sốlượng phương tiện trực quan trong giờ học không quá nhiều, dễquan sát, tiết kiệm thời gian mà vẫn hiệu quả

2.2 Quy trình dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1 bằng

phương pháp quan sát

Như ta đã biết môn Tự nhiên và Xã hội lớp 1 là một mônhọc mang tính tích hợp và tính thực tiễn rất cao Môn học nàygiúp học sinh có những kiến thức về tự nhiên xã hội và conngười Những kiến thức này đóng vai trò rất quan trọng trongviệc phát huy nhận thức và tư duy của các em Vì vậy việc dạymôn Tự nhiên và Xã hội như thế nào để phát huy tính tích cựcchủ động sáng tạo của học sinh? Dạy học Tự nhiên và Xã hộiyêu cầu giáo viên sử dụng phối hợp những phương pháp trong

đó phương pháp quan sát đóng vai trò chủ đạo giúp học sinh lĩnhhội kiến thức Dưới đây là quy trình sử dụng cho việc dạy môn

Tự nhiên và Xã hội lớp 1

Bước 1: Lựa chọn đối tượng quan sát

Đối tượng quan sát có thể là các hiện tượng đang xảy ra trong môi trường tự nhiên, trong cuộc sống hàng ngày, vật thật hay tranh ảnh, sơ đồ, bản đồ, mô hình Căn cứ vào mục tiêu, nội dung của từng bài học mà giáo viên lựa chọn đối tượng quan sát cho phù hợp