TRUYỆN NGƯỜI CON gái NAM XƯƠNG

Người con gái Nam Xương - những nhân vật đời thường lương thiện Nhân vật trong truyện Người con gái Nam Xương chỉ gói gọn ở một gia đình đời thường.. Và anh ta biết mình có quyền như thế

TRUYỆN NGƯỜI CON GÁI NAM XƯƠNG

-THÔNG ĐIỆP CỦA NGUYỄN DỮ VỀ CUỘC ĐỜI

Nguyễn Thị Tính - Khoa Ngữ văn, ĐHSP Hà Nội 2

Nguyễn Dữ chỉ để lại một tác phẩm Truyền kì mạn lục(1) Và cũng chỉ với một tác phẩm này, ông đã trở thành tác gia có vị trí đặc biệt trong văn học nước nhà Theo Nguyễn Đăng Na: “Ông là cha đẻ của loại hình truyền kì Việt Nam”(2), là người

“phóng thành công con tàu văn xuôi tự sự vào quỹ đạo văn chương nghệ thuật”(3)

Ra đời trong thời trung đại, Truyền kỳ mạn lục đương nhiên mang dấu ấn của thời

kì này Tuy nhiên, điều khiến cho Truyền kỳ mạn lục trở thành “thiên cổ kì bút” chính là ở chỗ tác phẩm đã chuyển tải, khái quát được những quy luật muôn đời Người con gái Nam Xương là một trong những truyện tiêu biểu của Truyền kỳ mạn lục khẳng định điều đó Từ một câu chuyện có thật trong dân gian, Nguyễn Dữ đã thể hiện sâu sắc, thấm thía cái nhìn về sự phức tạp, nghiệt ngã của cuộc sống

1 Người con gái Nam Xương - những nhân vật đời thường lương thiện

Nhân vật trong truyện Người con gái Nam Xương chỉ gói gọn ở một gia đình đời thường Lâu nay, nhiều người đọc dành tình cảm cho Vũ Nương, thương cô ấy tội nghiệp vì đẹp người, đẹp nết mà bị oan khiên đến nỗi phải tự sát! Còn nhân vật Trương Sinh thì thường bị lên án Trước Nguyễn Dữ, vua Lê Thánh Tông đi qua miếu Vũ Nương cũng đã lên tiếng:

Qua đây bàn bạc mà chơi vậy,

Khá trách chàng Trương khéo phũ phàng(4)

Khi viết thành truyện, đến phần lời bình, Nguyễn Dữ khá gay gắt với Trương Sinh:

“Làm người đàn ông, tưởng đừng nên để cho giai nhân oan uổng thế này”! Về sau, nhiều nhà nghiên cứu cũng coi Trương Sinh là sản phẩm tiêu biểu của chế độ phong kiến với thói ghen tuông, gia trưởng, vũ phu, ngu phu: “Cái chết của Vũ Nương là sự đầu hàng số phận nhưng cũng là lời tố cáo thói ghen tuông ích kỉ, sự

hồ đồ, vũ phu của đàn ông và luật lệ phong kiến hà khắc dung túng cho sự độc ác, tối tăm”(5), “Sự đối lập Trương Sinh - Vũ Nương là sự đối lập nam - nữ trong một

xã hội trọng nam khinh nữ (…) Không thể nào khác được, vì bản chất Trương Sinh là như thế Và anh ta biết mình có quyền như thế, cái quyền của kẻ được làm chủ, vì được làm chồng”(6), “Bi kịch của Vũ Nương là một lời tố cáo xã hội phong kiến xem trọng quyền uy của kẻ giàu và của người đàn ông trong gia đình”(7)…

Từ việc đánh giá Trương Sinh như vậy, nhiều nhà nghiên cứu xem Người con gái Nam Xương là truyện tố cáo chế độ phong kiến

Chúng tôi thấy rằng cần nhận thức đúng về các nhân vật của truyện Người con gái Nam Xương được viết ở thế kỉ XVI từ một câu chuyện có thật xảy ra trong dân gian trước đó Vì vậy, các nhân vật trong truyện đều mang theo đặc điểm của con

người, lối sống đương thời Nhìn từ tiêu chí của người hiện đại, Trương Sinh có tội

vì “thường mắng mỏ, nhiếc móc và đánh đuổi” khiến Vũ Nương uất ức phải tự sát (Theo khoản 1 Điều 100 Bộ luật hình sự: Người nào đối xử tàn ác, thường xuyên

ức hiếp, ngược đãi hoặc làm nhục người lệ thuộc mình làm người đó tự sát, thì bị phạt tù từ hai năm đến bảy năm) Song bấy giờ, người đàn ông trong gia đình có lối gia trưởng, ức hiếp, nhục mạ vợ con cũng không phạm pháp luật Đó là hạn chế của gia đình phong kiến so với thời hiện đại Tuy nhiên, tiếp nhận Người con gái Nam Xương, người đọc cần đặt tác phẩm vào thời điểm nó ra đời Theo hệ quy chiếu đương thời, Nguyễn Dữ đã thể hiện phẩm chất của các nhân vật từ cả hai điểm nhìn: chuẩn mực của Nho giáo và tiêu chí đạo đức trong dân gian

Từ chuẩn mực của Nho giáo có thể thấy Trương Sinh có đặc điểm của một con nhà hào phú nề nếp gia phong, đủ nhân, nghĩa, lễ, trí, tín Trước lúc lên đường đi lính, nghe lời mẹ dặn dò, Trương Sinh đã “quỳ xuống đất vâng lời dạy”, về đến nhà, chàng đã hỏi mồ mẹ rồi bế đứa con nhỏ đi thăm” - đó là lễ Chàng bế con, đứa bé quấy khóc thì chàng dỗ dành: “Con nín đi, đừng khóc Cha về, bà đã mất, lòng cha

đã buồn khổ lắm rồi” Lời nói ấy bộc lộ nỗi đau của Trương Sinh và tình cảm yêu mến của chàng dành cho mẹ, cho con Đó là nhân và cũng là hiếu với mẹ, từ với con Khi vợ gieo mình xuống sông tự vẫn, “chàng tuy giận là thất tiết, nhưng thấy nàng tự tận, cũng động lòng thương tìm vớt thây nàng”; rồi khi nhận được hoa vàng và yêu cầu của vợ, “chàng bèn theo lời, lập một đàn tràng ba ngày đêm ở bến Hoàng giang” Đó là nghĩa Từ điểm nhìn bàn dân thiên hạ, Trương Sinh là một chàng trai biết chọn vợ đẹp người, đẹp nết Thế là khôn khéo, yêu cái đẹp và khát khao hạnh phúc Còn thói đa nghi, ghen tuông của Trương Sinh thì cần được nhìn nhận thấu đáo hơn Lẽ thường ở đời ai cũng ghen Nam ghen, nữ cũng “Ớt nào là

ớt chẳng cay,/ Gái nào là gái chẳng hay ghen chồng”, “Vôi nào là vôi chẳng nồng/ Gái nào là gái có chồng chẳng ghen” (ca dao) và “Ghen tuông thì cũng người ta thường tình” (Nguyễn Du) Chỉ có mức độ ghen tuông thì được coi là tính tình riêng của mỗi người Giữa nhân gian với lẽ “thường tình” ấy, Trương Sinh là một người tốt, nhưng có nhược điểm đa nghi, ghen tuông quá mức

Từ điểm nhìn Nho giáo, Vũ Nương “người đã thùy mị nết na, lại thêm có tư dung tốt đẹp” Nết hạnh của Vũ Nương được nhấn mạnh qua nhiều chi tiết trong tác phẩm Vì hạnh nên nàng mới được Trương Sinh “mến vì dung hạnh, xin đem trăm lạng vàng cưới về” Cô luôn nói năng ngọt ngào, thiết tha Trong truyện, có 10 lượt thoại của Vũ Nương, lượt thoại nào nàng cũng đằm thắm, dịu hiền Chẳng hạn:

“Thiếp vốn nhà nghèo, được vào cửa tía Sum họp chưa thỏa tình chăn gối, chia phôi vì động việc lửa binh Cách biệt ba năm giữ gìn một tiết Tô son điểm phấn từng đã nguội lòng, ngõ liễu đường hoa chưa hề bén gót…” Xa chồng, Vũ Nương

“cách biệt ba năm giữ gìn một tiết” sắt son, chung thủy! Dung, ngôn, hạnh của Vũ Nương đã chứng tỏ nàng thực là một người đàn bà theo đúng chuẩn mực của Nho gia

Từ điểm nhìn dân gian soi chiếu, nàng cũng là lí tưởng Nguyễn Dữ đã đặt Vũ Nương vào mối quan hệ mẹ chồng - nàng dâu để làm nổi bật phẩm giá của nàng Thời phong kiến, mẹ chồng với nàng dâu thường như nước với lửa Ca dao có nhiều câu nói về chuyện này:

- Đói lòng ăn nắm lá sung,

Trông thấy mẹ chồng thì nuốt chẳng trôi

- Thương chồng nên khóc tỉ ti,

Chứ tôi với mụ bà con gì với nhau!

Ấy vậy mà với Vũ Nương, khi mẹ chồng ốm, “nàng hết sức thuốc thang, lễ bái và lấy lời ngọt ngào khôn khéo khuyên lơn”; mẹ chồng mất, “nàng hết lời thương xót, phàm việc ma chay tế lễ, lo liệu như đối với cha mẹ sinh ra” Cư xử với mẹ chồng như vậy, hẳn có một không hai trong thiên hạ? Vì thế, lúc sắp trút hơi thở cuối cùng, mẹ chồng của Vũ Nương đã vừa ghi nhận nhân cách, đánh giá cao công lao của nàng đối với gia đình nhà chồng vừa bày tỏ mong muốn của một bà mẹ chồng yêu con dâu hết mực: “Sau này trời giúp người lành, ban cho phúc trạch, giống dòng tươi tốt, con cháu đông đàn, xanh kia quyết chẳng phụ con cũng như con đã chẳng nỡ phụ mẹ” Được mẹ chồng yêu quý như Vũ Nương hẳn cũng rất hiếm Với quan hệ mẹ chồng - nàng dâu như vậy, Vũ Nương thực là một nàng dâu hiền thảo Thêm nữa, Vũ Nương cũng không phải là loại đàn bà tham vọng Ước mong của nàng rất đỗi giản dị: “Chàng ra đi chuyến này, thiếp chẳng dám mong đeo ấn công hầu, chỉ xin ngày về được hai chữ bình yên” Thế chẳng đáng quý lắm sao giữa rừng người đời tham danh, hám lợi? Đặt Vũ Nương từ cả hai điểm nhìn: chuẩn mực Nho giáo và so với dân gian, Nguyễn Dữ đã xây dựng một Vũ Nương thực sự

lí tưởng về chữ “hiền” Theo Đỗ Kim Hồi: “Đức hạnh của Vũ Nương là đức hạnh của một người vợ hiền, dâu thảo, một người yêu mến cảnh gia đình và làm tất cả

để giữ gìn, vun vén cho hạnh phúc gia đình”(8)

Bé Đản trong tác phẩm là nhân vật không phải bàn về phẩm cách Vì lẽ bé mới 3 tuổi - cái tuổi của sự thật thà, ngây thơ, trong sáng

Như vậy, tất cả các thành viên gia đình Trương Sinh đều là những lương dân, trong

đó Vũ Nương là người đàn bà lí tưởng Còn Trương Sinh cũng là một nhân vật sáng giá song có tính cách ghen tuông quá độ Họ là những nhân vật nằm trong hệ thống nhân vật chung của Truyền kỳ mạn lục - nhân vật bình phàm giữa cuộc sống hàng ngày (khác với kiểu nhân vật đấng bậc, quân vương, thánh thần)

2 Người con gái Nam Xương - sự khắc nghiệt, trớ trêu của cuộc đời

Như trên đã nói, tất cả các thành viên trong gia đình Trương Sinh đều có đạo đức Nhưng kết cục, gia đình đó lại đổ vỡ hạnh phúc Vì đâu nên nông nỗi ấy? Đó là do nhân vật nào trong truyện cũng có “tội” Nhưng ác nghiệt thay, tội của họ đều không chủ ý, lại không thể tránh và cũng không thể kết án Nó cứ như tự nhiên đến

từ những trạng huống cụ thể, éo le của cuộc đời

Trương Sinh mắc tội mất trí, ghen tuông mù quáng, khiến vợ oan ức đến nỗi nhảy

xuống sông tự vẫn Nguyễn Đình Chú xác định: “Đúng là không ai không oán giận Trương sinh nhưng từ đó mà qui về chế độ nam nữ bất bình đẳng thì về cơ bản là chưa đúng ý tác phẩm”(9) Bởi lẽ phần lớn là tại hoàn cảnh Bấy giờ, Trương Sinh vừa trải qua trận mạc Vì con nhà hào phú mà phải đi lính, phải đối mặt với ranh giới giữa cái sống và cái chết, phải trải qua muôn vàn khổ ải, sợ hãi Từ nơi ấy trở

về, hẳn Trương Sinh mong được bù đắp bởi mái ấm gia đình Nào ngờ, về đến nhà chàng đã chịu ngay một nỗi khổ lớn: mẹ mất Điều đó khiến chàng đau xót vì tội bất hiếu - không chăm sóc được mẹ khi mẹ ốm đau, không lo tang ma khi mẹ mất Đúng lúc khổ đau như vậy, Trương Sinh cần được an ủi từ vợ con, thì bế con, nó lại khóc, không theo Đứa trẻ còn nói: "Ông cũng là cha tôi ư? Ông lại biết nói, chứ không giống cha tôi trước kia chỉ nín thin thít", "có một người đàn ông đêm nào cũng đến " Những lời ấy khác nào sét đánh bên tai, dao găm vào tim Trương Sinh? Trẻ con vốn thật thà, làm sao Trương Sinh có thể không tin? Chàng lập tức tưởng mình phải chịu thêm một mất mát lớn nữa: mất tình cha con và bị "cắm sừng" Với chàng, đó không chỉ là nỗi đau, mà còn là nỗi nhục Vì đàn ông trung đại phải “tu thân, tề gia” rồi mới “trị quốc, bình thiên hạ” Để vợ “cắm sừng” nghĩa

là không tề được gia, cũng có nghĩa là bị xác nhận như đinh đóng cột rằng bất tài,

vô dụng khi ra ngoài xã hội Đúng là đau khổ chồng đau khổ Trong hoàn cảnh của Trương Sinh, bất kỳ người đàn ông nào cũng không thể giữ nổi bình tĩnh, huống hồ Trương Sinh vốn có tính đa nghi lại hay ghen! Vậy nên, cơn ghen tuông, tức tối của Trương Sinh bùng lên là tất yếu, không thể khác đi được Vì vậy, chàng cũng cần được người đời thông cảm, thấu hiểu

Đến lượt Vũ Nương, như trên đã nói, nàng là người đàn bà lí tưởng, đẹp người lại đẹp nết Nguyễn Đăng Na phán xử: “Tuy nhiên, công bằng mà xét, cái bi kịch của

Vũ Thị Thiết một phần là do nàng”(10) Nàng đã nói dối con Nhưng nàng đâu biết

sự câu nói đùa của mình đã tạo nên hậu quả nghiêm trọng ở chỗ: nàng đã vô tình

“lừa” con - lừa đối tượng là con trẻ cực kỳ ngây thơ, lại lừa vào chính một trong những điều thiêng liêng nhất của cuộc đời mỗi con người - đó là cha của nó Do

đó, tác hại lớn đã xảy ra Trẻ con thơ ngây tin lời mẹ Nó tưởng cái bóng mẹ nó chỉ cho nó hàng đêm là cha nó thật Cho nên, nó yêu người cha giả - cái bóng mà không có tình cảm với người cha thật - chàng Trương Song, kết tội, trách móc nàng sao đây? Vì nàng chỉ đùa vui trong lúc chăm con, nhớ chồng Hành động của

Vũ Nương lại bắt nguồn từ nỗi nhớ thương chồng da diết và tình yêu con hết mực

Vì nhớ chồng nên nhìn đâu cũng thấy bóng dáng chồng - đây là quy luật tâm lí của tình yêu lứa đôi, khi đã nhớ thương thì “hương gây mùi nhớ, trà khan giọng tình” (Nguyễn Du) Do đó, nhìn bóng, hẳn Vũ Nương cũng nghĩ đó là chồng thật Vì thương con thiếu thốn tình cha nên Vũ Nương mới “bù đắp” bằng cái bóng?

Nguyễn Nam đi sâu lý giải: “Chỉ bóng, dỗ con, bảo đấy là cha - hành vi ấy thoạt như chuyện bông đùa hời hợt, nhưng thực ra lại ẩn sâu bên dưới nó những tầng tâm thức phức tạp Chiếc bóng ở đây vừa là phân thân, vừa là phản thân, hay nói đơn

giản hơn như câu hát quen thuộc: Mình với ta tuy hai mà một, ta với mình tuy một

mà hai”(11) Chưa kết tội, người đọc chỉ thấy cảm thương, thông cảm với nàng! Cuối cùng là nhân vật bé Đản Cậu bé ba tuổi này đã chẳng thể ngờ mình mắc tội

“vu oan giá họa” “Bố Đản đêm nào cũng tới”- đó là thường xuyên, “mẹ Đản đi cũng đi, mẹ Đản ngồi cũng ngồi” - đó là quấn quýt, thắm nồng! Bằng lời nói của mình, cậu đã vô hình trung đặt điều, vu khống, dựng đứng lên trong nhà một ông nhân tình cho mẹ! Nhưng kết án cậu làm sao? Cậu lên ba, thơ ngây, trong sáng Cậu tin lời mẹ Cậu có biết đâu lời nói của cậu đã trở thành tác nhân gây ra họa tan

vỡ gia đình!

Như thế, cả ba thành viên trong gia đình Trương Sinh đều “mắc tội” dẫn đến hậu quả làm tan nát hạnh phúc Nhưng những tội lỗi của họ không thể “kết án” bằng luật lệ triều đình - vì các bộ luật thời xưa không có những điều lệ, hình phạt cho những chuyện thường ngày của mỗi cá nhân như vậy Người đọc cũng không thể trách móc Vì tất cả đều như tự trên trời rơi xuống, không ai cố ý và cũng không ai mong muốn Đó là sự trớ trêu, khắc nghiệt của cuộc đời Như thế, với Người con gái Nam Xương người ta thấy cuộc sống thật đáng sợ vì những cái ác vô hình đe doạ con người ở khắp nơi Sự ghen tuông, lời nói đùa, niềm tin ngây thơ của con trẻ, cả cái bóng vô hình trên bức tường trắng… tất cả đều có thể chứa những hiểm họa khôn lường, dồn ép, phá hoại cuộc sống, khiến cho con người trở nên đáng thương, tội nghiệp Do những cái ác vô hình ấy, hạnh phúc của con người rất đỗi mỏng mảnh! “Đó là cái mong manh vô cùng mong manh, mong manh tới độ với tư duy thông thường, trên thế gian này, chẳng ai có thể nghĩ tới”(12) Sự khắc nghiệt của cuộc đời là ở đó

Với phần kết của truyện Người con gái Nam Xương, Nguyễn Dữ có thêm một lời cảnh tỉnh nữa Người con gái Nam Xương thực ra kết thúc không có hậu Nguyễn

Dữ đã sử dụng bút pháp truyền kỳ để Vũ Nương một lần tái ngộ với chồng con ở kết tác phẩm Nhưng cảnh sum họp ấy không phải là hạnh phúc mà là bi kịch Vì

sự trở về của Vũ Nương rất lộng lẫy nhưng lại ở rất xa và “lúc ẩn, lúc hiện”, “chỉ trong phút chốc” Cảnh đoàn tụ chỉ là ảo ảnh nhanh chóng tan biến Không còn nữa cái kết thúc đầy chất thơ của cổ tích: đoàn tụ; trở thành vua - hoàng hậu, trạng nguyên - phu nhân… quyền quý cao sang; phu phụ mãi mãi yên ấm bên nhau… Chỉ còn lại một sự thật nghiệt ngã: Vũ Nương “chẳng thể trở về nhân gian được nữa” Hạnh phúc gia đình vĩnh viễn đổ vỡ, lứa đôi mãi mãi chia lìa hai ngả âm - dương Sự tái ngộ của Vũ Nương thực chất là sự vĩnh biệt Cảnh hạnh phúc chỉ là

ảo ảnh Còn khổ đau li biệt cho cả gia đình Vũ Nương là sự thật, là mãi mãi Với lối kết thúc không có hậu giống như phần lớn kết thúc của truyện truyền kì,

Nguyễn Dữ cho thấy thêm một sự trớ trêu khắc nghiệt nữa của cuộc đời: hạnh phúc khó giữ, khó viên mãn mà đánh mất đi rồi thì không thể lấy lại, như bát nước đã đổ thì không thể vớt lại cho đầy!

Thêm nữa, theo Nguyễn Đăng Na, truyện còn gửi thông điệp cuộc đời không có

chữ “giá như”: “Giá như Vũ Nương biết tâm lí chồng, tránh đi những gì có thể khiến Trương Sinh ghen tuông, ngờ vực thì đâu đến nỗi Vợ chồng mà chẳng biết tính của nhau, dù có thương yêu nhau, chẳng trước thì sau, bi kịch ắt xảy đến Đấy cũng là một khía cạnh Nguyễn Dữ muốn nói với người đời”(13) Còn nữa, cái án ngoại tình sẽ được giải quyết ngay lập tức với một một điều kiện giản đơn: Trương Sinh cho biết ai là người cung cấp nguồn tin kia Nhưng chàng không nói Giá như chàng Trương cung cấp thông tin? Giá như chàng bình tĩnh suy xét? Không Cuộc đời là vậy, người ta chẳng thể có lại cơ hội sửa chữa cho những “giá như” đã qua Điều khắc nghiệt nữa của cuộc đời cũng là ở đó!

Như vậy, từ một chuyện tưởng như rất giản đơn của một gia đình nhỏ, Nguyễn Dữ cho thấy sự nghiệt ngã của cuộc đời Con người ta thật khó tránh khỏi những nghi ngờ, những oan trái, những hành động sai lầm Do đó, con người sống đã khó, có hạnh phúc còn khó khăn hơn nhiều

3 Người con gái Nam Xương - những đối thoại của Nguyễn Dữ với tư tưởng Nho giáo và dân gian về cuộc sống

Thời trung đại, Nho giáo là hệ tư tưởng chính thống, ảnh hưởng ra cả dân gian Nguyễn Dữ đã từ Nho giáo mà nhìn vào cuộc sống đời thường Vậy nên, cả

Trương Sinh và Vũ Nương đều được xây dựng theo mẫu người của Nho giáo Từ

đó ông đối thoại với những yêu cầu của Nho giáo đối với con người Với nam nhi, Nho giáo đòi hỏi phải giữ ngũ thường - nhân, nghĩa, lễ, trí, tín Trương Sinh là con nhà dòng nên hành xử theo đúng ngũ thường Tuy nhiên, yêu cầu “quân tử cố cùng” không phải lúc nào cũng thỏa đáng Trong tình huống ấy, làm sao Trương Sinh có thể đủ bình tĩnh, sáng suốt? Tội lỗi của anh ta là do tình huống trớ trêu của hoàn cảnh đưa đến Do đó, nam nhi phải sống trong muôn mặt đời thường, gắn với những tình huống của cuộc sống, chẳng thể nào dễ dàng “cố cùng” với “nhân, nghĩa, lễ, trí, tín” Vả lại, đã là nam nhi, khi đã “tín” (tin) cũng phải tùy nơi, đúng chỗ Không nên nghe lời con trẻ để trở nên hàm hồ, mù quáng Đó là những điều Nguyễn Dữ muốn khẳng định

Qua nhân vật Vũ Nương, có lẽ Nguyễn Dữ cũng ngầm tranh luận: đàn bà, trẻ con

có cần "tín"? Đối với Nho giáo, ngũ thường chỉ có ở bậc quân tử Song với nhân vật Vũ Nương, Nguyễn Dữ đã cho thấy chuyện nói không đúng sự thật của đàn bà, trẻ con cũng có hậu quả lớn Trẻ con thơ ngây tin lời mẹ Bé Đản tưởng cái bóng

mẹ nó chỉ cho nó hàng đêm là cha nó thật nên không nhận cha Vậy nên, nhân nghĩa lễ trí tín đâu phải chỉ thuộc đối tượng quân tử đấng bậc, bề trên? Dân thường cũng rất cần những yêu cầu đó cho cuộc sống

Truyện Người con gái Nam Xương còn có sự trao đổi với quan niệm “ở hiền gặp lành” của dân gian Tất cả các thành viên của gia đình Trương Sinh đều tốt Nhưng

họ chịu chung chữ “khổ” Đầu tiên, họ chịu nỗi khổ li biệt do chiến tranh Trương Sinh khổ sở vì phải đi lính Vũ Nương khổ vì một thân một mình nuôi già, dạy trẻ

Bé Đản khổ vì thiếu vắng người cha Hết chiến tranh, lúc sum họp, cả ba lại vô tình

làm khổ lẫn nhau, rồi làm khổ chính mình Tác phẩm kết lại, người đọc vẫn không nguôi trăn trở Vũ Nương đáng thương Vì phẩm hạnh, tiết trinh là vậy mà cuối cùng lại bị nghi ngờ oan uổng - bị nghi thất tiết - điều bị coi là ô nhục nhất đối với đàn bà thời trung đại Mắc tội thất tiết, đàn bà xưa bị gọt gáy bôi vôi, bị thả bè trôi sông, thậm chí thả rọ trôi sông Cho nên nàng đã uất ức tự vẫn Người ở lại dương thế hẳn sẽ dằn vặt cả đời trong hối hận Thêm nữa, Trương Sinh sẽ phải cay đắng nếm trải cảnh "gà trống nuôi con", cô đơn buồn tẻ Còn bé Đản bị mồ côi mẹ Như thế, nỗi thống khổ trở thành cái kết cho tất cả các thành viên của gia đình Trương Sinh Người “hiền” nhất trong tác phẩm là bé Đản cũng là người khốn khổ nhất Dân gian đã nói: “Mồ côi cha ăn cơm với cá,/ Mồ côi mẹ liếm lá đầu đường” Vậy

ở hiền đâu có gặp lành?

Thêm nữa, con người khổ vì đâu? Có phải căn nguyên từ kiếp trước như nhà Phật

đã nói? Đọc Người con gái Nam Xương thì không phải vậy Nỗi khổ của mỗi con người là do hoàn cảnh và do chính con người gây nên Do đó, theo Nguyễn Đăng Na: “Bằng tài năng của mình, Nguyễn Dữ đã thổi vào nhân vật một sức sống lạ kỳ; mỗi nhân vật là một số phận, một vận mệnh riêng với tư cách là “một con người cá nhân chịu trách nhiệm trước những việc mình làm””(14)…

*

Lấy tích từ một câu chuyện có thật trong dân gian để sáng tác Người con gái Nam Xương, Nguyễn Dữ đã đối thoại với Nho giáo và các quan niệm sống đương thời

để nói đến việc con người phải đối mặt với muôn hình vạn trạng những khắc nghiệt của cuộc đời Hạnh phúc của con người quá ư mỏng manh Nhiều khi chỉ vô tình, không kiềm chế nổi bản tính của mình cũng đủ đánh mất nó Có khi chỉ một câu đùa, một lần trót tin con trẻ đã nên hậu hoạ vô cùng Rồi có được hạnh phúc đã khó, mất hạnh phúc không thể lấy lại Với ý nghĩa ấy, truyện Người con gái Nam Xương đã “chạm vào sự ma quái có thực trong sự sống vốn là nghiệt ngã của con người muôn nơi muôn thuở”(15), góp phần khiến cho Nguyễn Dữ trở thành người

“mở đầu cho chủ nghĩa nhân văn trong văn học trung đại Việt Nam”(16)

_