The right to tell the role of mass media in economic development (vietnamese)

Trong “Baâo caâo phaât triïín thïị giúâi nùm 2002: Xíy dûơng thïí chïị cho thõtrûúđng” ăaô dađnh möơt chûúng viïịt vïì vai trođ cuêa truýìn thöng ăöịi vúâi phaât triïín.Cuöịn “Quýìn ặúơc

Public Disclosure Authorized

Vai troâ cuãa truyïìn thöng àaåi chuáng àöëi vúái phaát triïín kinh tïë

TÖN THU HUYÏÌNNGUYÏÎN THAÅC PHÛÚNG

NHAÂ XUÊËT BAÃN VÙN HOÁA - THÖNG TIN

HAÂ NÖÅI - 2006

QUÝÌN ẶÚƠC NOÂI

Vai trođ cuêa truýìn thöng ăaơi chuâng ăöịi vúâi phaât triïín kinh tïị

© 2005 The International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank

Ngín hađng Thïị giúâi khöng ăaêm baêo tñnh chñnh xaâc cuêa nhûông dûô liïơu trong cuöịn saâch nađy Ăûúđng biïn giúâi, mađu sùưc, viïơc goơi tïn vađ nhûông thöng tin khaâc ặúơc thïí hiïơn trïn bíịt cûâ baên ăöì nađo trong cuöịn saâch nađy khöng hađm yâ möơt sûơ xaâc nhíơn hay thûđa nhíơn nađo ăöịi vúâi caâc ặúđng biïn giúâi, hoùơc võ thïị phaâp lyâ cuêa bíịt cûâ laônh thöí nađo tûđ phña Ngín hađng Thïị giúâi

Quýìn vađ giíịy pheâp

Tíịt caê caâc tû liïơu trong baên phíím nađy ăïìu coâ baên quýìn Viïơc sao cheâp hoùơc chuýín taêi tûđng phíìn hoùơc toađn böơ íịn phíím nađy mađ khöng ặúơc pheâp lađ vi phaơm phaâp luíơt hiïơn hađnh Ngín hađng Taâi thiïịt vađ Phaât triïín quöịc tïị / Ngín hađng Thïị giúâi khuýịn khñch viïơc truýìn baâ caâc taâc phíím cuêa Ngín hađng vađ cho pheâp taâi baên tûđng phíìn cuêa cuöịn saâch nađy ặúơc kõp thúđi.

Ăïí ặúơc pheâp sao cheâp vađ in laơi bíịt cûâ phíìn nađo cuêa cuöịn saâch nađy haôy gûêi ăïì nghõ vúâi thöng tin ăíìy ăuê ăïịn Copyright Clearance Center Inc., 222 Rosewood Drive, Danver, MA 01923, USA; telephone: 978-750-8400; fax: 978-750-4470; Internet:www.copyright.com.

Moơi cíu hoêi khaâc vïì quýìn vađ giíịy pheâp kïí caê quýìn ặúơc múê chi nhaânh phaêi gûêi vïì: Office of the Publisher, The World Bank, 1818 H Street, NW, Washington, DC 20433, USA; fax: 202-522-2422; e-mail: pubrights@worldbank.org.

Lúâi nhaâ xuêët baãn vii

Lúâi noái àêìu ix

Vïì caác taác giaã xi

1 Soi mònh trong gûúng: Truyïìn thöng noái gò vaâ taåi sao? - Möåt töíng quan 1

Roumeen Islam

2 Sûå minh baåch trong chñnh phuã 33

Joseph Stiglitz

3 Truyïìn thöng àaåi chuáng vaâ traách nhiïåm chñnh trõ 57

Timothy Besley, Robin Burgess, vaâ Andrea Prat

4 Truyïìn thöng vaâ caác thõ trûúâng úã Myä 79

Edward S Herman

5 Sûå hùng haái phi lyá trong truyïìn thöng 109

Robert J Shiller

iii

6 Phên phưëi tin tûác vâ ẫnh hûúãng chđnh trõ 125

David Strưmberg

7 Vai trô quẫn trõ doanh nghiïåp cuãa truyïìn thưng 141

Alexander Dyck vâ Luigi Zingales

8 Quyïìn súã hûäu trong ngânh truyïìn thưng vâ sûå thõnh vûúång 185

Simeon Djankov, Caralee McLiesh, Tatiana Nenova, vâ Andrei Shleifer

9 Truyïìn thưng vúái tû cấch lâ mưåt ngânh: Cú súã kinh tïë

cuãa truyïìn thưng àẩi chuáng 219

Bruce M.Owen

10 Mưi trûúâng phấp lyá cho truyïìn thưng tin tûác 245

Peter Krug vâ Monroe E Price

11 Luêåt vïì lùng mẩ 269

Ruth Walden

12 Truyïìn thưng trong sûå chuyïín àưíi: Quyïìn lậnh àẩo

cuãa kinh tïë hổc 293

Tim Carrington vâ Mark Nelson

13 Nghïì nghiïåp tưët nhêët trïn thïë giúái 323

Gabriel Garcđa Mấrquez

14 Truyïìn thưng vâ Tiïëp cêån thưng tin úã Thấi Lan 333

Roumeen Islam

15 Truyïìn thöng vaâ Phaát triïín úã Bùnglaàeát 347

18 Baáo chñ hêåu chuã nghôa cöång saãn: Mûúâi àiïìu rùn cho

möåt nhaâ baáo chên chñnh 377

Trong “Baâo caâo phaât triïín thïị giúâi nùm 2002: Xíy dûơng thïí chïị cho thõtrûúđng” ăaô dađnh möơt chûúng viïịt vïì vai trođ cuêa truýìn thöng ăöịi vúâi phaât triïín.Cuöịn “Quýìn ặúơc noâi: Vai trođ cuêa truýìn thöng ăaơi chuâng ăöịi vúâi phaât triïín kinh tïị” lađ sûơ nöịi tiïịp cöng viïơc cuêa Baâo caâo trïn nhùìm bađn röơng hún víịn ăïì nađy.

Cuöịn saâch, ngoađi phíìn töíng quan noâi vïì nöơi dung vađ yâ nghôa cuêa truýìnthöng, coâ ba phíìn:

Phíìn I: Truýìn thöng höî trúơ thõ trûúđng nhû thïị nađo? göìm 6 chûúng

Phíìn II: Caâi gò taơo thuíơn lúơi cho truýìn thöng? göìm 5 chûúng

Phíìn III: Truýìn thöng noâi gò vïì truýìn thöng? göìm 7 chûúng

Caâc chûúng trong cuöịn saâch ăaô goâp phíìn vađo nhíơn thûâc cuêa ngûúđi ăoơc vïìaênh hûúêng cuêa truýìn thöng ăïịn kïịt quaê phaât triïín trong nhûông böịi caênh khaâcnhau; ặa ra nhûông bùìng chûâng vïì hoaơt ăöơng cuêa ngađnh truýìn thöng vađ caâcquy ắnh vïì truýìn thöng úê möơt söị nûúâc trïn thïị giúâi; ăöìng thúđi chó ra ăiïìu kiïơnkinh tïị vađ möi trûúđng chñnh saâch nađo lađ cíìn thiïịt ăïí giuâp cho truýìn thöng coâthïí höî trúơ cho phaât triïín kinh tïị

Cuöịn saâch lađ möơt íịn phíím cuêa Ngín hađng Thïị giúâi nhùìm goâp phíìn vađo viïơcxíy dûơng möơt thïị giúâi minh baơch vađ quaên trõ nhađ nûúâc coâ traâch nhiïơm vađ hiïơuquaê hún

Nhađ xuíịt baên xin giúâi thiïơu cuöịn saâch ăïí baơn ăoơc tham khaêo

Thaâng 8 nùm 2006

NHAĐ XUÍỊT BAÊN VÙN HOÂA - THÖNG TIN

vii

Hiïơn nay, coâ trïn 1,2 tyê ngûúđi ăang söịng dûúâi mûâc möơt ăöla möơt ngađy Vađ trongsöị nhûông ngûúđi ngheđo nađy, nhiïìu ngûúđi khöng nhûông chõu caênh bíìn cuđng vïìvíơt chíịt vađ thïí chíịt, mađ cođn khöng coâ quýìn lïn tiïịng trong nhûông quýịt ắnhaênh hûúêng ăïịn cuöơc söịng cuêa hoơ Hún thïị nûôa, tham nhuông cuđng cöng taâc quaêntrõ nhađ nûúâc loêng leêo ăaô lađm xoâi mođn tñnh hiïơu quaê cuêa viïơn trúơ Roô rađng lađ ăaôcoâ nhûông tiïịn böơ nhíịt ắnh trong viïơc giaêi quýịt nhûông thaâch thûâc nađy, songphaât triïín lađ möơt víịn ăïì phûâc taơp liïn quan ăïịn nhiïìu hađnh ăöơng trïn nhiïìumùơt tríơn Möơt phíìn then chöịt cuêa chiïịn lûúơc phaât triïín hiïơu quaê lađ phöí biïịnkiïịn thûâc vađ tùng cûúđng tñnh minh baơch Ăïí giaêm ngheđo, chuâng ta phaêi tûơ dohoâa quýìn tiïịp cíơn thöng tin, cuông nhû níng cao chíịt lûúơng thöng tin Vúâinhiïìu thöng tin hún, ngûúđi dín seô ặúơc tùng cûúđng quýìn lûơc ăïí coâ thïí ặa ranhûông lûơa choơn töịt hún.

Vúâi nhûông lyâ do nađy, töi luön cho rùìng tûơ do baâo chñ khöng hïì lađ thûâ “xaxó” Ăoâ chñnh lađ cöịt loôi cuêa sûơ phaât triïín cöng bùìng Truýìn thöng coâ thïí vaơchtríìn tham nhuông Noâ coâ thïí kiïím chûâng chñnh saâch cöng thöng qua viïơc hûúângsûơ chuâ yâ cuêa ngûúđi dín vađo caâc hoaơt ăöơng cuêa chñnh phuê Noâ cho pheâp ngûúđidín ặúơc bađy toê nhiïìu quan ăiïím khaâc nhau vïì sûơ quaên trõ nhađ nûúâc vađ caêicaâch, cuông nhû goâp phíìn xíy dûơng sûơ ăöìng thuíơn trong cöng chuâng ăïí taơo rasûơ thay ăöíi Noâ cođn höî trúơ cho caâc thõ trûúđng víơn hađnh töịt hún - tûđ thõ trûúđngbuön baân rau quaê qui mö nhoê úê Inăönïxia, ăïịn thõ trûúđng vöịn vađ ngoaơi tïơ toađncíìu úê Luín Ăön vađ Niu Yoâoc Noâ taơo ăiïìu kiïơn thuíơn lúơi cho viïơc buön baân,truýìn baâ yâ tûúêng, vađ sûơ ăöíi múâi tûđ nûúâc nađy sang nûúâc khaâc Chuâng ta cuôngthíịy rùìng, truýìn thöng quan troơng ăöịi vúâi phaât triïín con ngûúđi, thöng qua viïơcphöí biïịn kiïịn thûâc giaâo duơc vađ sûâc khoêe túâi nhûông vuđng xa xöi heêo laânh úê caâcquöịc gia tûđ Uganăa ăïịn Nicaragoa

ix

Song kinh nghiïơm cho thíịy, tñnh ăöơc líơp cuêa truýìn thöng ríịt mong manhvađ ríịt dïî bõ töín thûúng Moơi chñnh phuê ăïìu thûúđng xuýn boâ buöơc truýìnthöng Ăöi khi truýìn thöng cođn bõ kiïím soaât búêi nhûông lúơi ñch caâ nhín ăíìy thïịlûơc ăang muöịn bûng bñt thöng tin Hoơc víịn thíịp, vöịn con ngûúđi vađ cöng nghïơngheđo nađn, cuông coâ thïí haơn chïị vai trođ tñch cûơc cuêa truýìn thöng Vađ chuâng tatûđng thíịy taâc haơi cuêa viïơc víơn ăöơng vađ ặa tin tùưc traâch - bùìng chûâng lađ taâc haơikhuêng khiïịp cuêa viïơc tuýn truýìn chiïịn tranh úê Ruanăa Roô rađng lađ, ăïí höî trúơcho phaât triïín, truýìn thöng cíìn möơt möi trûúđng phuđ húơp - xeât vïì sûơ tûơ do, nùnglûơc, kiïím soaât, vađ ăöịi troơng.

Baâo caâo phaât triïín thïị giúâi nùm 2002 “Xíy dûơng thïí chïị cho thõ trûúđng” ăaôdađnh möơt chûúng vïì vai trođ cuêa truýìn thöng ăöịi vúâi phaât triïín Cuöịn saâch nađyseô bađn röơng hún vïì víịn ăïì nađy Ăíy lađ ăoâng goâp quan troơng vađo nhíơn thûâc cuêachuâng ta vïì aênh hûúêng cuêa truýìn thöng ăïịn nhûông kïịt quaê phaât triïín trongnhûông böịi caênh khaâc nhau, ặa ra bùìng chûâng vïì möi trûúđng chñnh saâch nađo lađcíìn thiïịt ăïí giuâp truýìn thöng coâ thïí höî trúơ thõ trûúđng chñnh trõ vađ kinh tïị, ăöìngthúđi noâi lïn tiïịng noâi cuêa nhûông ngûúđi ýịu thïị Cuöịi cuđng, quan ăiïím cuêa caâchoơc giaê cuông nhû tíìm nhòn cuêa chñnh nhûông ngûúđi trong nghïì - caâc nhađ baâo -cuông seô ặúơc kïịt húơp vúâi nhau Cuöịn saâch seô ríịt hûôu ñch ăöịi vúâi caâc nhađ hoaơchắnh chñnh saâch, caâc töí chûâc phi chñnh phuê, nhađ baâo, nhađ nghiïn cûâu, vađ sinhviïn

ÍỊn phíím nađy phuơc vuơ cho cöng viïơc mađ Ngín hađng Thïị giúâi ăang lađm vïìminh baơch vađ quaên trõ nhađ nûúâc Noâ böí sung cho nhûông nöî lûơc khöng ngûđngcuêa Viïơn Ngín hađng Thïị giúâi nhùìm ăađo taơo caâc nhađ baâo trong viïơc ặa tin ăiïìutra trïn hún 50 quöịc gia Noâ cuông höî trúơ cho hoaơt ăöơng cuêa Vuơ Ăöịi ngoaơi chuângtöi trong viïơc cöơng taâc vúâi caâc chñnh phuê nhùìm thiïịt líơp cöng taâc thöng tin liïnlaơc vïì phaât triïín coâ hiïơu quaê

Mong rùìng, cuöịn saâch nađy lađ möơt trong nhiïìu hoaơt ăöơng mađ Ngín hađngThïị giúâi, vúâi caâc ăöịi taâc cuêa mònh, cuđng phíịn ăíịu ăïí xíy dûơng möơt thïị giúâiminh baơch vađ möơt chñnh phuê coâ traâch nhiïơm hún

James D.Wolfensohn

Chuê tõch Nhoâm Ngín hađng Thïị giúâi

Cuöịn saâch nađy lađ sûơ tiïịp nöịi cöng viïơc cuêa Baâo caâo Phaât triïín Thïị giúâi 2002: Xíy dûơng thïí chïị cho thõ trûúđng Cuöịn saâch do möơt nhoâm taâc giaê biïn soaơn, ặâng ăíìu

lađ Roumeen Islam, vađ caâc thađnh viïn lađ Simeon Djankov vađ Caralee McLeish.Alice Faintich chõu traâch nhiïơm hiïơu ăñnh baên thaêo vađ John Didier giaâm saât quaâtrònh xuíịt baên

giaâm ăöịc Trung tím Quöịc tïị Kinh tïị hoơc vađ caâc chuýn ngađnh liïn quan mangtïn Suntory vađ Toyota

lađ giaâm ăöịc Chûúng trònh Nghiïn cûâu Töí chûâc Kinh tïị vađ Chñnh saâch Cöng cuêaTrung tím Quöịc tïị Kinh tïị hoơc vađ caâc chuýn ngađnh liïn quan mang tïnSuntory vađ Toyota

Ngín hađng Thïị giúâi taơi Oasinhtún D.C

líơp hađng ăíìu cuêa Dimbabú

Anh hađng ăíìu úê Thaâi Lan

xi

Khu vûåc Tû nhên cuãa Ngên haâng Thïë giúái.

doanh Harvard

nùm 1982

Àaåi hoåc Pennsylvania

Viïån Ngên haâng Thïë giúái

tiïëng Anh taåi Ai Cêåp

Oklahoma

nhên cuãa Ngên haâng Thïë giúái

àêìu cuãa Ba Lan

Thïë giúái taåi Paris

vûåc Tû nhên cuãa Ngên haâng Thïë giúái

chuyïn vïì phên tñch kinh tïë vi mö

laâ thaânh viïn cuãa ban biïn têåp túâ Review of Economic Studies.

Truyïìn thöng So saánh vaâ Chñnh saách taåi Àaåi hoåc Oxford, Vûúng quöëc Anh,

àöìng thúâi laâ giaáo sû àoaåt giaãi thûúãng mang tïn Joseph vaâ Sadie Danciger vïìLuêåt taåi Trûúâng Benjamin N Cardozo thuöåc Àaåi hoåc Yeshiva, New York.

Resor taåi Àaåi hoåc Yale

V N Jones taåi Àaåi hoåc Harvard vaâ laâ ngûúâi àoaåt giaãi thûúãng mang tïn JohnBates Clarke nùm 1999

vïì Kinh doanh, Trûúâng Cöng vuå vaâ Ngoaåi giao, vaâ khoa Kinh tïë thuöåc Àaåi hoåcColombia, vaâ laâ ngûúâi àoaåt giaãi thûúãng Nobel Kinh tïë nùm 2001

tïë, Stockholm, Thuåy Àiïín

Baáo chñ vaâ Truyïìn thöng Àaåi chuáng thuöåc Àaåi hoåc North Carolina taåi ChapelHill

thûúãng mang tïn Robert C McCormack cuãa Trûúâng Sau àaåi hoåc vïì Kinhdoanh, thuöåc Àaåi hoåc Chicago

Ngađnh truýìn thöng, duđ cuêa nhađ nûúâc hay tû nhín, ăïìu ăoâng möơt vai trođ quantroơng trong bíịt kyđ nïìn kinh tïị nađo thöng qua viïơc tranh thuê sûơ uêng höơ hayphaên ăöịi tûđ caâc ăöịi tûúơng bõ quaên lyâ, bùìng viïơc coâ nïu bíơt ặúơc hay khöngquan ăiïím vađ/hoùơc nhûông löîi líìm cuêa ngađnh, bùìng viïơc coâ noâi lïn ặúơc tiïịngnoâi vò cöng chuâng hay khöng, hoùơc chó ăún giaên bùìng viïơc ăùng taêi caâc thöngtin kinh tïị Vò muơc ăñch söịng cođn cuêa mònh, truýìn thöng phuơ thuöơc vađo nhađnûúâc ăang ăiïìu tiïịt ngađnh, vađo caâc doanh nghiïơp traê tiïìn ăïí quaêng caâo trïnăoâ, vađ vađo khaâch hađng mađ noâ ăang phuơc vuơ Cín bùìng ặúơc caâc nhoâm lúơi ñchkhaâc nhau nađy lađ möơt viïơc khoâ khùn Viïơc ngađnh truýìn thöng lađm thïị nađo ăïícín bùìng seô quýịt ắnh khöng chó khaê nùng sinh töìn cuêa ngađnh, mađ caê aênhhûúêng cuêa noâ ăïịn diïơn maơo kinh tïị Cuöịn saâch nađy ăïì cíơp túâi caâc nhín töịquýịt ắnh liïơu ngađnh truýìn thöng coâ thïí höî trúơ ặúơc hay khöng vađ höî trúơnhû thïị nađo cho caâc tiïịn böơ kinh tïị.

Roô rađng, vúâi vai trođ quan troơng cuêa möơt nhađ cung cíịp thöng tin, truýìnthöng coâ veê nhû dïî dađng khñch lïơ nhûông thađnh quaê kinh tïị töịt hún khi noâ thoêamaôn ặúơc ba ăiïìu kiïơn sau ăíy: truýìn thöng ăöơc líơp, cung cíịp thöng tin chíịtlûúơng töịt, vađ coâ ặúơc möơt phaơm vi aênh hûúêng lúân Ăoâ lađ, khi noâ giaêm ặúơc hiïơntûúơng bíịt ăöịi xûâng tûơ nhiïn vïì thöng tin, nhû Joseph Stiglitz ăïì cíơp úê chûúng

2, giûôa nhûông nhađ cíìm quýìn vađ nhûông ăöịi tûúơng mađ chñnh quýìn ặúơc xemlađ phaêi phuơc vuơ, vađ khi noâ giaêm tñnh bíịt ăöịi xûâng thöng tin giûôa caâc ăöịi tûúơng

tû nhín Möơt ngađnh truýìn thöng nhû víơy coâ thïí tùng cûúđng ặúơc tñnh traâchnhiïơm cuêa caê doanh nghiïơp vađ chñnh phuê, thöng qua viïơc giaâm saât vađ ăe doaơ vïì

uy tñn, trong khi cuông cho pheâp ngûúđi tiïu duđng ặa ra ặúơc nhûông quýịt ắnhcoâ ăíìy ăuê thöng tin

Cuöịn saâch nađy trñch díîn nhiïìu vñ duơ vïì giaâ trõ cuêa thöng tin do truýìn

1

Soi mònh trong gûúng:

Truýìn thöng noâi gò vađ taơi sao? - Möơt töíng quan

Roumeen Islam

thöng mang laơi Alexander Dyck vađ Luigi Zingales (chûúng 7) thaêo luíơn lađmthïị nađo truýìn thöng coâ thïí buöơc caâc giaâm ăöịc vađ nhađ quaên lyâ doanh nghiïơpphaêi ûâng xûê theo caâch ặúơc xaô höơi chíịp nhíơn, qua ăoâ traânh ặúơc nhûông hađnhăöơng coâ thïí bõ chó trñch vađ bõ khaâch hađng tííy chay Caâc taâc giaê cuông cho biïịt

úê Malayxia, möơt cuöơc ăiïìu tra gíìn ăíy vïì caâc nhađ ăíìu tû thïí chïị vađ caâc nhađphín tñch cöí phiïịu ăaô hoêi hoơ vïì nhûông nhín töị nađo lađ quan troơng nhíịt ăöịi vúâihoơ trong quaên trõ doanh nghiïơp vađ quýịt ắnh ăíìu tû vađo caâc cöng ty ặúơcniïm ýịt cöng khai Nhûông ngûúđi ặúơc ăiïìu tra coi tñnh thûúđng xuýn vađkhaâch quan cuêa nhûông nhíơn xeât cuêa cöng chuâng vađ baâo chñ vïì caâc cöng ty coâ

yâ nghôa quan troơng hún lađ nhûông ýịu töị khaâc, vöịn víîn hay ặúơc coi lađ thenchöịt trong caâc cuöơc tranh luíơn lyâ thuýịt Tuy nhiïn, viïơc ặa tin ăaâng tin cíơymöơt caâch kõp thúđi phuơ thuöơc lúân vađo viïơc ngađnh truýìn thöng ặúơc quaên lyâvađ ăiïìu tiïịt nhû thïị nađo Caâc chûúng trong cuöịn saâch nađy seô ghi laơi bùìngchûâng vïì hoaơt ăöơng cuêa ngađnh truýìn thöng vađ caâc qui ắnh vïì truýìn thöngtaơi caâc quöịc gia trïn toađn thïị giúâi, ăöìng thúđi chó roô loaơi chñnh saâch cöng vađăiïìu kiïơn kinh tïị nađo coâ thïí ngùn caên truýìn thöng goâp phíìn höî trúơ phaât triïínkinh tïị úê caâc nûúâc ngheđo

Hònh 1.1 Tûơ do baâo chñ vađ dín chuê

Nguöìn: Viïơn Tûơ do

Trûúâc khi bađn vïì ba tiïu chuíín cuêa truýìn thöng hiïơu quaê: ăöơc líơp, chíịtlûúơng, vađ phaơm vi aênh hûúêng - töi xin nhíịn maơnh hai víịn ăïì chung, liïn quantrûơc tiïịp ăïịn nhûông chuê ăïì trong caâc chûúng cuêa íịn phíím nađy Ăíìu tiïn lađmöịi quan hïơ giûôa truýìn thöng tûơ do vađ tñnh dín chuê Nhòn chung, coâ veê hiïínnhiïn lađ caâc quöịc gia cađng dín chuê thò baâo chñ cađng tûơ do hún, nhû hònh 1.1ăaô thïí hiïơn, nhûng truýìn thöng tûơ do thuâc ăííy dín chuê hún hay möơt nïìn dínchuê thûơc sûơ ăííy maơnh truýìn thöng tûơ do? Roô rađng lađ taâc ăöơng nađy diïîn ratheo caê hai chiïìu vađ coâ caâc mûâc ăöơ khaâc nhau vïì tûơ do truýìn thöng vađ dínchuê Ngay trong caâc quöịc gia dín chuê, mûâc ăöơ tûơ do truýìn thöng cuông khaâcnhau, vađ ngay úê caâc nûúâc tûúng ăöịi khöng dín chuê, thaâi ăöơ nhòn nhíơn ăöịi vúâitûơ do truýìn thöng cuông ríịt khaâc nhau Vñ duơ, coâ hai nûúâc dín chuê, Nga vađMyô, coâ thaâi ăöơ hoađn toađn khaâc nhau vïì truýìn thöng vađ khaâi niïơm tûơ dotruýìn thöng Hún nûôa, trong cuđng möơt nïìn dín chuê, nhûng möơt söị loaơi tintûâc nhíịt ắnh coâ thïí khöng bõ ăiïìu tiïịt, trong khi caâc loaơi khaâc laơi coâ, vñ duơ,tin kinh tïị coâ leô ñt bõ ăiïìu tiïịt hún so vúâi tin chñnh trõ thuíìn tuây Tûơ do baâo chñcuông tûúng quan vúâi thu nhíơp: caâc nûúâc giađu hún dûúđng nhû coi troơng thöngtin hún, song víîn töìn taơi sûơ khaâc biïơt Caâc nûúâc nhû Cölömbia, Böì Ăađo Nhavađ Ucraina coâ cuđng thûúâc ăo dín chuê, song laơi hoađn toađn khaâc nhau vïì thûúâc

Thay ăöíi vïì tûơ do truýìn thöng chõu aênh hûúêng tûđ thay ăöíi trong vùn hoâavađ kyđ voơng, cuông nhû vùn hoâa vađ kyđ voơng coâ thïí thay ăöíi thöng qua thöng tin

do truýìn thöng cung cíịp ÚÊ caâc quöịc gia coâ truýìn thöịng líu ăúđi vïì ăöơc líơptruýìn thöng vađ ngađnh truýìn thöng ăaô hoaơt ăöơng líu nùm, thò caâc rađng buöơc

phaâp lyâ cuêa möơt chñnh phuê chuýn quýìn khoâ mađ töìn taơi ặúơc líu dađi Cođnnhûông nïìn truýìn thöng non treê seô phaêi ăöịi mùơt vúâi thaâch thûâc lúân nhíịt ÚÊ caâcquöịc gia mađ thöng tin thûúđng xuýn thiïịu hay bõ bûng bñt thò coâ möơt söị thaâchthûâc bíịt lúơi vúâi truýìn thöng, nhû: (a) giaâ trõ tiïìm nùng cuêa viïơc tùng cûúđngthöng tin bõ ăaânh giaâ thíịp hay khöng ặúơc nhíơn thûâc ăíìy ăuê; (b) cöng chuângcoi chó coâ thöng tin khöng thöi thò chùỉng giuâp ñch ặúơc gò, búêi caâc liïn minh quaâmaơnh ăïí khiïịn cho khöng ai coâ thïí sûê duơng ặúơc nhûông thöng tin sùĩn coâ; vađ (c)tònh traơng tađi chñnh öịm ýịu cuêa truýìn thöng vađ nguöìn khaâch hađng bíịp bïnhkhiïịn nïìn cöng nghiïơp nađy eđo uöơt Tuy nhiïn, möîi nhín töị ăïìu coâ thïí ặúơc caêithiïơn theo thúđi gian

Bùìng chûâng cho thíịy hïơ thöịng luíơt phaâp ăoâng vai trođ quan troơng Caâcchñnh phuê duđng cöng cuơ luíơt phaâp vađ hïơ thöịng phaâp luíơt nhùìm húơp phaâphoâa caâc hoaơt ăöơng chöịng laơi truýìn thöng, song cuông nhùìm baêo vïơ quýìncuêa truýìn thöng Caâc nhađ baâo cuông dûơa vađo luíơt phaâp ăïí baêo vïơ quýìnặúơc biïịt vađ ặúơc noâi cuêa mònh Ăöi khi, luíơt ríịt quan troơng búêi leô cho duđchñnh phuê coâ thïí khöng chuê tím bûng bñt thöng tin, song thöng tin cuông víînkhöng sùĩn sađng coâ sùĩn chó vò khöng ai ýu cíìu thöng tin phaêi ặúơc trònh bađytheo nhûông hònh thûâc coâ thïí tiïịp cíơn ặúơc Viïơc luíơt phaâp thuâc ăííy tûơ do bađytoê vađ tûơ do thöng tin coâ thïí coâ lúơi, ngay caê khi tíịt caê caâc bïn ăïìu chûa thíịysûơ phuđ húơp cuêa noâ úê ăíu Ăún giaên lađ viïơc thöng qua möơt ăaơo luíơt coâ thïí haơnchïị hađnh vi laơm duơng nađo ăoâ vađ coâ thïí taơo kyđ voơng vïì viïơc nađo lađ chíịp nhíơnặúơc, viïơc nađo khöng, ăùơc biïơt trong trûúđng húơp tođa aân lađm viïơc hiïơu quaê vađăöơc líơp Viïơc ban hađnh luíơt seô ặa víịn ăïì tûơ do thöng tin lïn bađn nghõ sûơtrong caâc cuöơc trao ăöíi cöng khai, vađ coâ thïí ặa ăïịn nhûông thay ăöíi ngoaơnmuơc Nhû Kavi Chongkittavorn giaêi thñch trong chûúng 14, viïơc Thaâi Lanthöng qua Luíơt tûơ do thöng tin ăaô khuýịn khñch quíìn chuâng ýu cíìu chñnhphuê cung cíịp thöng tin, mađ thûơc chíịt lađ lađm thay ăöíi kyđ voơng vađ hađnh vi.Ngûúơc laơi, nhû Mark Chavunduka thaêo luíơn trong chûúng 17, chñnh phuêDimbabú ban hađnh möơt söị luíơt vïì bñ míơt thöng tin trong baâo chñ Tuy nhiïn

úê chûúng 16, theo Hisham Kassem, caâc haông truýìn thöng tín tiïịn thûúđngtòm caâch laâch luíơt

Trong phíìn cođn laơi cuêa chûúng, töi xin dađnh ăïí thaêo luíơn xung quanh banhín töị aênh hûúêng ăïịn diïơn maơo truýìn thöng ăaô ặúơc ăïì cíơp úê trïn: tñnh ăöơclíơp, chíịt lûúơng, vađ phaơm vi aênh hûúêng cuêa truýìn thöng1

1 Möơt söị tû liïơu ặúơc ăïì cíơp trong Ngín hađng Thïị giúâi (2001)

Tñnh ăöơc líơp vađ chíịt lûúơng

Tñnh ăöơc líơp ăïì cíơp túâi khaê nùng cuêa ngađnh truýìn thöng trong viïơc chuýíntaêi thöng tin ăaô nhíơn ặúơc mađ khöng quaâ lo ngaơi bõ trûđng phaơt Tiïu chuíínnađy giuâp cho ngađnh truýìn thöng khöng bõ bíịt kyđ möơt nhoâm lúơi ñch nađokhöịng chïị, song víîn coâ thïí tiïịp cíơn ặúơc thöng tin cíìn thiïịt Khöng coâ möơt

cú quan truýìn thöng nađo hoađn toađn ăöơc líơp: ngay caê khi chñnh phuê khöngtrûơc tiïịp trûđng phaơt viïơc ặa tin bíịt lúơi, truýìn thöng víîn coâ thïí tûđ chöịi ặatin vïì nhûông cíu chuýơn hay Stiglitz lûu yâ ăïịn sûơ phuơ thuöơc líîn nhau giûôanhûông ngûúđi tiïịt löơ thöng tin cho baâo chñ vađ baâo chñ Tiïịt löơ thöng tin lađ quantroơng, búêi möơt mùơt noâ ặa ặúơc tin míơt ra cöng chuâng, mùơt khaâc hoơ cuông chopheâp caâc quan chûâc ặúơc ắnh daơng tin tûâc theo caâch phuơc vuơ cho lúơi ñch vađăöơng cú cuêa chñnh hoơ

Ăaânh giaâ, hay thíơm chñ mö taê chíịt lûúơng truýìn thöng lađ ríịt khoâ Truýìnthöng chíịt lûúơng cao úê ăíy ặúơc ắnh nghôa lađ coâ khaê nùng tiïịp cíơn vađ coâ nùnglûơc ăùng taêi (ñt nhiïìu) khaâch quan caâc thöng tin kinh tïị, xaô höơi, vađ chñnh trõ; coâthïí chuýín taêi nhiïìu quan ăiïím khaâc nhau vađ chõu traâch nhiïơm ăöịi vúâi nhûôngthöng tin ăaô ăùng taêi; coâ khaê nùng phín tñch thöng tin ăïí xaâc ắnh giaâ trõ cuêatin tûâc vađ tñnh “chín thíơt” cuêa noâ Trong chûúng 13, Gabriel Garcña Maârquezắnh nghôa tin “töịt nhíịt” khöng nhíịt thiïịt phaêi lađ tin líịy ặúơc súâm nhíịt, mađthûúđng laơi lađ “tin ặúơc trònh bađy töịt nhíịt” Ăõnh nghôa cuêa Edward Herman vïìtñnh khaâch quan (chûúng 4) – möơt ýịu töị then chöịt cuêa chíịt lûúơng – lađ “trûúâchïịt diïîn ăaơt ặúơc nhiïìu mùơt cuêa möơt cíu chuýơn, tòm ra caâc sûơ kiïơn mađkhöng bõ chñnh trõ chi phöịi vađ diïîn ăaơt möơt caâch khaâch quan vađ vö tû; vađ thûâhai, quýịt ắnh ặúơc mûâc ăöơ ăaâng giaâ cuêa tin tûâc dûơa trïn nhûông giaâ trõ tin tûâcặúơc víơn duơng nhíịt quaân, khöng bõ taâc ăöơng búêi caâc thïị lûơc chñnh trõ hay bõboâp meâo búêi caâc ắnh kiïịn yâ thûâc hïơ hay chõu thoêa hiïơp búêi nhûông tñnh toaânlúơi nhuíơn hay chiïịn lûúơc”

Tuy nhiïn, truýìn thöng ăöơc líơp cuông coâ thïí vađo huđa hoùơc khöng ặa tinăaâng tin cíơy Vúâi khaê nùng gíy aênh hûúêng ăïịn hađnh vi cuêa ăöng ăaêo cöngchuâng hay cuêa möơt vađi nhín víơt chuê chöịt, truýìn thöng coâ thïí thöíi phöìng haythu nhoê nhûông víịn ăïì trong con mùưt cuêa quíìn chuâng, vađ do ăoâ aênh hûúêngtúâi phín phöịi lúơi ñch xaô höơi AÊnh hûúêng kiïíu nađy cíìn phaêi ặúơc kiïím soaât vađcoâ ăöịi troơng, nhû seô ặúơc bađn ăïịn úê phíìn sau Truýìn thöng chíịt lûúơng caocoâ quýìn lûơc lúân hún nûôa trong viïơc gíy aênh hûúêng túâi ngûúđi sûê duơng thöngtin: Dyck vađ Zingales cho rùìng úê Hađn Quöịc, túđ Thúđi baâo Tađi chñnh ăùng tin vïì

viïơc thoêa thuíơn ngíìm taơi SK Telecom ăaô lađm cho mûâc ăöơ tin cíơy cuêa cíu

chuýơn nađy tùng maơnh, vò túđ thúđi baâo nađy coâ uy tñn hún hùỉn so vúâi caâc túđ baâoắa phûúng

Möơt söị nhín töị aênh hûúêng ăïịn tñnh ăöơc líơp cuêa truýìn thöng bao göìm:

• Cíịu truâc súê hûôu cuêa truýìn thöng

• Cú cíịu kinh tïị cuêa ngađnh, tònh hònh kinh tïị, vađ khaê nùng tađi chñnh

• Luíơt qui ắnh vïì viïơc tiïịp cíơn, ăùng taêi thöng tin vađ gia nhíơp ngađnh truýìnthöng, vađ nöơi dung ăùng taêi

• Chñnh saâch vïì nhûông ngađnh liïn quan ăïịn truýìn thöng

Quan niïơm vïì chíịt lûúơng vađ tñnh ăöơc líơp cuêa truýìn thöng coâ möịi liïn quanlíîn nhau, vñ duơ, chíịt lûúơng coâ thïí bõ giaêm suât búêi sûơ phuơ thuöơc cuêa truýìn thöngvađo nguöìn tađi chñnh Vò víơy, nhûông khaâi niïơm nađy ặúơc bađn ăïịn cuđng vúâinhau Hai ýịu töị böí sung liïn quan ăïịn chíịt lûúơng bao göìm:

• Víịn ăïì ăađo taơo vađ nùng lûơc cuêa caâc nhađ baâo vađ nhûông nhađ quaên lyâ cú quantruýìn thöng

• Cú chïị kiïím soaât vađ ăöịi troơng ăöịi vúâi caâc nhađ baâo vađ ngûúđi trong ngađnhtruýìn thöng

Tñnh chíịt súê hûôu

Tñnh chíịt súê hûôu trong truýìn thöng bao hađm quýìn kiïím soaât tñnh chíịtthöng tin ặúơc ăùng taêi Nhûông ngûúđi uêng höơ súê hûôu nhađ nûúâc trongtruýìn thöng cho rùìng, vò thöng tin lađ hađng hoâa cöng cöơng, coâ nghôa lađ, möơtkhi hađng hoâa ặúơc cung cíịp cho möơt söị ngûúđi sûê duơng thò khoâ coâ thïí ngùnngûúđi khöng traê cho dõch vuơ nađy sûê duơng noâ – truýìn thöng tû nhín coâ xuhûúâng cung cíịp ñt thöng tin hún mûâc xaô höơi mong ăúơi Hoơ cuông cho rùìngvúâi súê hûôu tû nhín, ngađnh truýìn thöng seô coâ nguy cú chó ăaơi diïơn choquan ăiïím cuêa möơt nhoâm nhoê trong xaô höơi2, vađ cíìn coâ súê hûôu nhađ nûúâc ăïíphöí biïịn cho cöng chuâng nhûông víịn ăïì vïì giaâo duơc, vùn hoâa hoùơc nhûông

2 Vò nhûông lúơi ñch phi tađi chñnh tiïìm nùng vađ to lúân tûđ viïơc súê hûôu caâc töí chûâctruýìn thöng, caê nhađ nûúâc líîn tû nhín ăïìu coâ ăöơng cú muöịn kiïím soaât caâc haông truýìnthöng bùìng viïơc súê hûôu tíơp trung ngađnh truýìn thöng

chuíín mûơc giaâ trõ cíìn thiïịt vađ ăïí ăaêm baêo duy trò viïơc phaât thanh truýìnhònh caâc víịn ăïì ắa phûúng bùìng tiïịng ắa phûúng3

Nhûông ngûúđi phaên ăöịi súê hûôu nhađ nûúâc cho rùìng viïơc chñnh phuê kiïím soaâtngađnh truýìn thöng coâ thïí ặúơc duđng ăïí thao tuâng quíìn chuâng vađ boâp meâothöng tin theo yâ muöịn cuêa chñnh phuê ặúng nhiïơm Hún nûôa, kinh nghiïơm chothíịy, caâc doanh nghiïơp nhađ nûúâc (doanh nghiïơp nhađ nûúâc ngađnh truýìn thöngtrong trûúđng húơp nađy cuông víơy) coâ veê keâm nhaơy beân trûúâc nhu cíìu cuêa khaâchhađng Cuöịi cuđng, töí chûâc truýìn thöng cuêa nhađ nûúâc khöng phaêi caơnh tranh, doăoâ dïî ặa tin vûđa keâm chíịt lûúơng vûđa keâm hiïơu quaê Möơt bađi baâo gíìn ăíy vïìTíơp ăoađn Phaât thanh Truýìn hònh Anh (BBC) (Economist 2002a) cho rùìng, chñnh

súê hûôu nhađ nûúâc ăaô caên trúê haông phaât triïín so vúâi caâc haông truýìn thöng khaâc.Bađi baâo cuông cho rùìng, BBC ăaô ặúơc trao cho möơt doanh thu thúị lúân khiïịn hoơcoâ lúơi thïị tûúng ăöịi so vúâi caâc cöng ty tû nhín Bađi baâo cuông daâm chùưc rùìng, nïịulađ möơt cöng ty tû nhín, BBC seô nùng ăöơng hún, vađ do ăoâ coâ khaê nùng caơnh tranhvúâi caâc haông truýìn thöng toađn cíìu hún

Thûơc tïị, úê caâc nûúâc ăang phaât triïín cuông ăang phaêi ăöịi mùơt vúâi nhiïìu víịnăïì liïn quan ăïịn caê hai mùơt cuêa líơp luíơn trïn, song víịn ăïì cöị hûôu trong quaênlyâ doanh nghiïơp nhađ nûúâc coâ hiïơu quaê coâ thïí gíy bíịt bònh ăùỉng ăöịi vúâi caâcdoanh nghiïơp tû nhín ÚÊ nhiïìu quöịc gia, caâc haông thöng tíịn nhađ nûúâc tûơ chuêkhoâ coâ thïí duy trò tñnh tûơ chuê thûơc sûơ vađ hoaơt ăöơng trïn möơt sín chúi bònh ăùỉng.Ăoâ lađ víịn ăïì ăùơc trûng úê caâc nûúâc ăang phaât triïín Caâc cöng ty truýìn thöng tûnhín coâ möịi liïn hïơ míơt thiïịt vúâi giúâi kinh doanh hay chñnh phuê cuông coâ nguy

cú boâp meâo thöng tin Hún nûôa, nïịu hoơ khöng phaêi ăöịi mùơt vúâi caơnh tranh thòcoâ leô hoơ cuông ăaâng traâch nhû viïơc cöng ty truýìn thöng nhađ nûúâc taêng lúđ trûúâcnhu cíìu cuêa cöng chuâng Vñ duơ úê YÂ, viïơc möơt vađi gia ằnh nùưm quýìn kiïím soaâtngađnh truýìn thöng lađ chuê ăïì gíy tranh caôi söi nöíi Herman cho rùìng, núi nađongađnh truýìn thöng chñnh thöịng do tû nhín nùưm giûô vađ chuê ýịu do caâc nhađquaêng caâo thûúng maơi tađi trúơ nhû úê Myô, thò úê ăoâ, hoơ ùn yâ vúâi cöơng ăöìng doanhnghiïơp, ăùơc biïơt lađ caâc cöng ty lúân, nhûông ngûúđi ríịt thuđ gheât nhûông thöng ăiïơpbađi xñch doanh nghiïơp Tuy nhíịt trñ lađ ngađnh baâo chñ coâ uêng höơ chñnh saâch cöng,nhûng trong chûúng 6, David Strömberg víîn cho rùìng, lúơi nhuíơn tùng theo qui

mö cuêa viïơc ăùng taêi tin tûâc lađm suy ýịu quýìn lûơc chñnh trõ cuêa caâc nhoâm lúơi

3 ÚÊ Hađ Lan möơt ăaơo luíơt nùm 1998 ýu cíìu caâc chûúng trònh dõch vuơ cöng phaêichûâa ñt nhíịt 25% tin tûâc, 20% vùn hoâa, vađ 5% giaâo duơc Nûúâc YÂ laơi ýu cíìu 50% tin phaâtthanh truýìn hònh phaêi líịy nguöìn tûđ chíu Íu Phíìn lúân lúơi ñch nhúđ súê hûôu nhađ nûúâccuông coâ thïí coâ ặúơc vúâi súê hûôu tû nhín vađ caâc qui ắnh chung

ñch ăùơc biïơt vađ nhoâm thiïíu söị, ăöìng thúđi tùng cûúđng quýìn lûơc chñnh trõ cuêa ăasöị Do ăoâ, viïơc ăùng taêi tin tûâc cuêa caâc haông tû nhín vò lúơi nhuíơn cuông coâ lúơicho caâc nhoâm lúân

Nghiïn cûâu gíìn ăíy cuêa Simeon Djankov, Caralee McLiesh, TatianaNanova, vađ Andrei Shliefer trong chûúng 8, chó ra rùìng, tñnh chíịt súê hûôu caâchaông truýìn thöng coâ xu hûúâng tíơp trung cao Caâc haông nađy chuê ýịu thuöơc súêhûôu nhađ nûúâc hoùơc möơt söị gia ằnh, vađ cú cíịu súê hûôu hiïịm khi bõ phín taânröơng Hún nûôa, caâc haông thuöơc súê hûôu nhađ nûúâc chiïịm tyê lïơ cao, ăùơc biïơt úê caâcnûúâc ăang phaât triïín Trung bònh, nhađ nûúâc kiïím soaât khoaêng 30% trong 5 túđbaâo lúân nhíịt vađ 60% trong 5 ăađi truýìn hònh lúân nhíịt trong caâc quöịc gia nađy

ÚÊ Bó, Phaâp, vađ Nhíơt Baên, söị khaân giaê cuêa truýìn hònh tû nhín chiïịm 56% ăïịn60% thõ phíìn ÚÊ Öxtríylia, 83% söị khaân giaê xem chûúng trònh truýìn hònh tûnhín, cođn úê Canaăa con söị nađy lađ 66% ÚÊ caâc nûúâc cöng nghiïơp, baâo chñ chuêýịu thuöơc súê hûôu tû nhín ÚÊ caâc nûúâc ngheđo nhû Trung Quöịc, Ai Cíơp, vađMalauy, truýìn hònh hoađn toađn do nhađ nûúâc kiïím soaât Coâ veê nhû súê hûôu nhađnûúâc trong truýìn thöng chiïịm tyê lïơ cao hún úê caâc nûúâc ngheđo hún vađ chuýnchïị hún Djankov vađ caâc taâc giaê khaâc thíịy rùìng, mûâc ăöơ súê hûôu nhađ nûúâc caoseô lađm giaêm tñnh hiïơu quaê cuêa truýìn thöng trong viïơc taơo cú chïị kiïím soaât vađăöịi troơng trong hađnh vi cuêa khu vûơc cöng vađ quan hïơ nghõch biïịn vúâi caâc kïịtcuơc kinh tïị vađ xaô höơi

Nhùìm khuýịn khñch viïơc ăùng tin ăöơc líơp, nhiïìu nûúâc nhû Hađ Lan vađ Anhăaô thađnh líơp caâc haông truýìn thöng nhađ nûúâc ăöơc líơp hoùơc tûơ chuê coâ nhiïơm vuơcung cíịp nhûông chûúng trònh vò lúơi ñch cöng - chûúng trònh mađ khu vûơc tû nhínkhöng cung cíịp, song ặúơc pheâp tiïịn hađnh khöng coâ sûơ can thiïơp chñnh trõ Vñduơ, ăađi BBC thuöơc súê hûôu nhađ nûúâc vađ ban quaên trõ do nhađ nûúâc böí nhiïơm, chõutraâch nhiïơm trûúâc chñnh phuê Tuy nhiïn, baên ăiïìu lïơ cuêa ăađi cho thíịy ăađi lađ möơtcöng ty ăöơc líơp, ặúơc ăaêm baêo khöng chõu sûơ can thiïơp cuêa chñnh phuê vïì nöơidung vađ thúđi lûúơng ặa tin cuông nhû quaên trõ nöơi böơ

Vïì lyâ thuýịt, möơt hïơ thöịng kiïím soaât vađ ăöịi troơng coâ thïí ặúơc thiïịt líơptrong caâc haông truýìn thöng tûơ chuê cuêa nhađ nûúâc nhùìm traânh chõu aênhhûúêng quaâ mûâc tûđ chñnh phuê hay tûđ doanh nghiïơp, song víịn ăïì liïơu caâchaông truýìn thöng tû nhín cođn phaêi ăöịi mùơt vúâi caơnh tranh “bíịt bònh ăùỉng”hay khöng, hay noâi caâch khaâc, liïơu caâc haông truýìn thöng nhađ nûúâc coâ ặúơchûúêng ûu ăaôi nhû trúơ cíịp hay khöng, víîn cođn ăïí ngoê Möơt víịn ăïì khaâc lađtñnh ăöơc líơp cuêa caâc haông truýìn thöng nađy díìn mai möơt úê nhûông nûúâc thiïịuhïơ thöịng kiïím soaât vađ ăöịi troơng coâ hiïơu lûơc ăöịi vúâi khu vûơc nhađ nûúâc Nùm

1981, Chñnh phuê Dimbabú thađnh líơp Tíơp ăoađn Mass Media Trust thuöơc súê

hûôu nhađ nûúâc nhûng ăöơc líơp vïì chñnh trõ, nhùìm quaên lyâ maơng baâo chñ quöịcgia duy nhíịt - Zimpapers Chñnh phuê ăaô tûđng hai líìn giaêi thïí cú quan nađy ăïítrûđng phaơt viïơc ăùng tin bíịt lúơi, vađ hiïơn víîn thûúđng xuýn can thiïơp túâi nöơidung ăùng tin.

Núi nađo nhađ nûúâc khöng thöịng trõ thõ trûúđng mađ chó chiïịm möơt thõ phíìntûúng ăöịi nhoê, núi íịy “dïî thúê” hún ăöịi vúâi caâc haông truýìn thöng tû nhín.Tuy nhiïn xaâc ắnh möơt thõ trûúđng phuđ húơp khöng ăún giaên Nïịu baâo chñ,phaât thanh truýìn hònh vađ truýìn thöng ăiïơn tûê ăïìu phuơc vuơ cuđng möơt ăöịitûúơng khaân giaê mađ chó coâ nhađ nûúâc thöịng trõ möơt lônh vûơc, thò viïơc caơnh tranhvúâi caâc haông tû nhín trïn thõ trûúđng ăïí líịy tin tûâc coâ thïí lađ ăuê Nïịu thõ trûúđngphín ăoaơn tuyđ theo loaơi truýìn thöng (baâo chñ, truýìn hònh, truýìn thanh,truýìn thöng ăiïơn tûê) vađ nhoâm dín cû phín theo thu nhíơp hay trònh ăöơ hoơcvíịn, thò vai trođ thöịng trõ trong möơt lônh vûơc coâ thïí seô coâ taâc ăöơng tiïu cûơc, bíịtkïí ăoâ lađ súê hûôu nhađ nûúâc hay tû nhín Nhûông ngûúđi khöng thïí ăoơc seô khöngmua baâo mađ chó líịy thöng tin tûđ ăađi; tuy nhiïn, nïịu hađng xoâm hay ngûúđi thíncuêa hoơ coâ thïí ăoơc vađ truýìn taêi thöng tin thò aênh hûúêng cuêa nhín töị taâc ăöơngnađy giaêm búât

Tû nhín hoaâ, vúâi tíịt caê nhûúơc ăiïím cuêa noâ, víîn lađ möơt giaêi phaâp tiïìm nùngăïí ăaêm baêo ăùng tin khaâch quan Vñ duơ, úê Mïhicö, viïơc tû nhín hoaâ phaât thanhtruýìn hònh nùm 1989 thûơc chíịt ăaô tùng cûúđng viïơc vaơch tríìn caâc vuơ bï böịi thamnhuông cuêa chñnh phuê Viïơc nađy goâp phíìn ăííy thõ phíìn cuêa truýìn thöng tûnhín thïm 20%, buöơc caâc ăađi cuêa nhađ nûúâc cuông phaêi ăïì cíơp ăïịn nhûông kiïíutin nađy Nhúđ taâc ăöơng cuêa quaâ trònh tûơ do hoaâ thõ trûúđng vađ quaâ trònh chuýíngiao kiïịn thûâc maơnh meô tûđ caâc haông truýìn thöng nûúâc ngoađi giađu kinhnghiïơm, quaâ trònh tû nhín hoaâ caâc cöng ty truýìn thöng nhađ nûúâc úê caâc nûúâcchuýín ăöíi ăaô taơo ra bûúâc tiïịn ăaâng kïí trong viïơc ặa tin kinh tïị vađ tađi chñnh(Nelson 1999) Bruce Owen trong chûúng 9 cho rùìng, nhòn chung, quaâ trònh tûnhín hoaâ vađ núâi loêng caâc qui ắnh trong truýìn thöng ăiïơn tûê ăaô tùng cûúđngcaơnh tranh vađ giaêm búât sûơ tíơp trung hoaâ

Coâ thïí noâi gò vïì sûơ lûơa choơn giûôa tû nhín hoaâ vađ thađnh líơp caâc haông truýìnthöng nhađ nûúâc tûơ chuê? Quaâ trònh tû nhín hoaâ coâ thïí traânh ặúơc viïơc kiïím soaâtluöìng thöng tin cuêa chñnh phuê, song quaâ trònh nađy cuđng vúâi nhûông qui ắnhkeđm theo cíìn phaêi ặúơc tiïịp cíơn thíơn troơng ăïí traânh ăöơc quýìn kiïím soaât thöngtin Trûúđng húơp thađnh líơp haông truýìn thöng nhađ nûúâc tûơ chuê keâm thuýịt phuơchún, nïịu xeât ăïịn víịn ăïì tñnh tûơ chuê seô dïî dađng bõ mai möơt vađ caâc qui ắnh ăicuđng vúâi viïơc phín böí tađi trúơ tûđ ngín saâch cho caâc chûúng trònh “xaô höơi mongmuöịn” dûơa trïn cú súê caơnh tranh cuông coâ thïí mang laơi kïịt quaê tûúng tûơ Trong

bíịt kyđ tònh huöịng nađo thò cuông ríịt khoâ baêo vïơ cho möơt vai trođ thöịng trõ cuêa nhađnûúâc trong truýìn thöng

Cú cíịu kinh tïị vađ tađi chñnh

Caâc ngađnh phi truýìn thöng ặúơc cú cíịu thïị nađo vađ caâc chñnh saâch kinh tïị noâichung cuêa chñnh phuê coâ aênh hûúêng ăaâng kïí nhû thïị nađo ăöịi vúâi hoaơt ăöơng vađtñnh ăöơc líơp cuêa truýìn thöng Vuơ cöng ty truýìn thöng tû nhín úê Nga, möơthaông thûúđng xuýn chó trñch chñnh phuê, bõ Gazprom, möơt cöng ty khñ ăöịt mađnhađ nûúâc coâ quýìn kiïím soaât vađ aênh hûúêng lúân, lađ möơt vñ duơ ăaâng quan tím

ÚÊ ăíu mađ caâc doanh nghiïơp nhađ nûúâc thöịng trõ nïìn kinh tïị thò úê ăoâ, ngay caêcaâc haông truýìn thöng tû nhín cuông khoâ coâ thïí töìn taơi nïịu khöng ặúơc nhađnûúâc höî trúơ Trong lõch sûê truýìn thöng úê Bùnglaăeât, Mahfuz Anam (chûúng15) cho rùìng thíơm chñ tû nhín hoaâ ngađnh truýìn thöng cuông khöng giaêi quýịtặúơc víịn ăïì thiïn võ nïịu tíịt caê caâc nhađ quaêng caâo, tûâc lađ caâc nhađ tađi trúơ, ăïìulađ doanh nghiïơp nhađ nûúâc, hay thíơm chñ lađ möơt nhoâm doanh nghiïơp tû nhínăaô ặúơc lûơa choơn tûđ trûúâc ÚÊ möơt söị quöịc gia, caâi ặúơc lûơa choơn coâ leô lađphûúng aân ñt töìi tïơ nhíịt trong hai trûúđng húơp nađy

Nhû Bruce Owen (chûúng 9) vađ Tim Carington vađ Mark Neldoson (chûúng12) chó ra, sûơ töìn vong cuêa truýìn thöng - vúâi tû caâch lađ möơt ngađnh kinh doanh

- vađ thûúđng xuýn chõu nhûông ăiïìu kiïơn kinh tïị bíịt lúơi - lađ ăiïìu quan troơngnhíịt Nïịu viïơc kinh doanh cođn khöng ặâng vûông, thò chíịt lûúơng khöng cođn gòăïí bađn ÚÊ nhiïìu nïìn kinh tïị non treê, doanh nghiïơp nhoê, múâi coâ thïí coâ ăuê nùnglûơc tađi chñnh ăïí lađm truýìn thöng nhû trûúđng húơp TV2 úê Tomsk, ặúơc Victor vađYulia Muchnik mö taê úê chûúng 19 Chñnh saâch kinh tïị noâi chung seô quýịt ắnhsûơ gia nhíơp hay töìn taơi cuêa caâc haông nađy Möịi quan hïơ vađ maơng lûúâi quen biïịtcuông ăoâng vai trođ quan troơng Trong trûúđng húơp TV2, chi phñ khúêi nghiïơp ặúơctađi trúơ nhúđ vay vöịn tûđ möơt ngín hađng trong nûúâc Caâc doanh nghiïơp nađy tiïịpcíơn ặúơc nguöìn tñn duơng nhúđ vöịn vay cuêa hoơ ặúơc möơt ngûúđi baơn, chuê tõch höơiăöìng thađnh phöị Tomsk, baêo laônh

Carrington vađ Nelson chó ra tíìm quan troơng cuêa ăíìu tû nûúâc ngoađi trongviïơc dòu dùưt caâc haông truýìn thöng non treê úê caâc nûúâc ăang phaât triïín díìn tûơặâng trïn ăöi chín cuêa mònh Dûúâi chïị ăöơ múâi nùm 1991, túđ baâo chñnh phuê

Rzeczpospolita úê Ba Lan bõ míịt díìn nguöìn tađi trúơ tûđ ngín saâch nhađ nûúâc, bõ buöơc

phaêi kinh doanh ăöơc líơp, vađ rúi vađo tònh traơng kinh tïị sa suât Túđ baâo nađy töìntaơi ặúơc lađ nhúđ ăíìu tû nûúâc ngoađi: Tíơp ăoađn baâo chñ French Hersant ăaô mua49% túđ baâo nađy vađ níng cíịp cöng nghïơ cuông nhû nhađ in Tûúng tûơ nhû víơy, úê

Cöơng hoađ Xlövùưc, Quô Cho vay Phaât triïín Truýìn thöng ăaô híơu thuíîn cho möơttúđ baâo tû nhín Ngoađi ra, möơt khu vûơc tû nhín maơnh meô cuông ăaô ra ăúđi ăïí höơtrúơ cho ngađnh truýìn thöng.

Möơt cú cíịu thõ trûúđng caơnh tranh (cuông nhû caâc nguöìn tađi trúơ) thuâc ăííy sûơ

ăa daơng vađ lađ möơt caâch ăïí kiïím soaât chíịt lûúơng Theo Stiglitz, caâch kiïím soaâtquan troơng nhíịt chöịng laơi tònh traơng thöng tin bõ baâo chñ laơm duơng lađ sûơ töìn taơiaâp lûơc caơnh tranh phaên aânh nhiïìu lúơi ñch khaâc nhau Owen chó ra rùìng, nöơi dungtruýìn thöng phuơc vuơ töịt nhíịt cho caâc öng chuê truýìn thöng coâ muơc tiïu giađnhquýìn lûơc vađ tíìm aênh hûúêng, nhòn chung khöng phaêi lađ nöơi dung mang laơi sûơthađnh cöng vïì thûúng maơi, vađ do ăoâ, khöng phaêi lađ caâi ăïí coâ thïí truơ ặúơc trongmöơt möi trûúđng thõ trûúđng caơnh tranh Ăiïìu nađy giaêi thñch taơi sao möơt möitrûúđng caơnh tranh hún seô haơn chïị ặúơc viïơc caâc öng chuê truýìn thöng laơm duơngquýìn lûơc

Viïơc cíịp pheâp hoaơt ăöơng cho caâc cöng ty truýìn thöng coâ thïí lađ möơt biïơnphaâp hûôu hiïơu nhùìm kiïím soaât nöơi dung thöng tin cuông nhû haơn chïị tñnh caơnhtranh4 Viïơc haơn chïị cíịp pheâp hoaơt ăöơng coâ thïí cöng khai, nhû viïơc cíịm möơt söịnöơi dung phaât thanh truýìn hònh nhíịt ắnh hay ngíịm ngíìm, bùìng viïơc chñnhphuê seô khöng gia haơn giíịy pheâp cho ăïịn khi thíịy rùìng nöơi dung ăùng tin ăaô coâlúơi cho hoơ Ăöịi vúâi ngađnh baâo chñ, khaâc vúâi phaât thanh truýìn hònh, vïì mùơt kyôthuíơt thò khöng cíìn cíịp pheâp Muơc ăñch chñnh cuêa viïơc cíịp pheâp cho baâo chñ lađcho pheâp chñnh phuê gíy aênh hûúêng ăïịn luöìng thöng tin thöng qua viïơc haơn chïịgia nhíơp thõ trûúđng truýìn thöng5 ÚÊ Hađn Quöịc, ngay sau khi caâc qui ắnh vïìcíịp pheâp ặúơc núâi loêng, söị túđ nhíơt baâo úê riïng Xúun ăaô tùng tûđ 6 ăïịn 17 túđ, vađhađng chuơc túđ nhíơt baâo ra ăúđi úê caâc khu vûơc khaâc trong toađn quöịc Hún thïị nûôa,phaêi kïí ăïịn sûơ phong phuâ trong viïơc ặúơc bađy toê quan ăiïím phaên ăöịi, uêng höơchñnh phuê, vïì kinh doanh, thïí thao, vađ caê thuýịt giaâo úê caâc nhađ thúđ cuông chaơy

4 Ăöịi vúâi truýìn hònh, cíìn coâ nhûông hònh thûâc cíịp pheâp nhíịt ắnh cho phaât thanhviïn ăïí xaâc ắnh baên quýìn ăöịi vúâi tíìn suíịt ặa tin coâ giúâi haơn; tuy nhiïn nhiïìu chñnhphuê ăaô bađnh trûúâng hïơ thöịng cíịp pheâp vûúơt quaâ giúâi haơn mađ kyô thuíơt ýu cíìu, bao göìmcaê viïơc haơn chïị vïì nöơi dung phaât thanh truýìn hònh

5 Möơt söị ngûúđi cho rùìng viïơc cíịp pheâp phuơc vuơ cho lúơi ñch cöng thöng qua viïơc cöívuô cho tñnh traâch nhiïơm vađ chuíín mûơc ặa tin Nhûông ngûúđi phaên ăöịi laơi cho rùìng, giíịypheâp cho pheâp ngûúđi ra qui ắnh caên trúê cöng viïơc cuêa caâc nhađ baâo, ngûúđi coâ thïí ặanhûông tin bíịt lúơi cho chñnh phuê Caâc tođa aân quöịc tïị uêng höơ quan ăiïím thûâ hai Vađo nùm

1985, trong möơt vuơ kiïơn ăaâng nhúâ vïì möơt nhađ baâo khöng coâ giíịy pheâp úê Cöxta Rica, Tođaaân Liïn Myô vïì nhín quýìn ăaô cöng nhíơn rùìng viïơc cíịp pheâp cho nhađ baâo lađ míu thuíînvúâi Hiïơp ắnh chíu Myô vïì nhín quýìn

ăua vúâi nhau (Heo, Uhm, vađ Chang 2000; Webster 1992) ÚÊ möơt söị nûúâc nhûÏtiöpia, caâc túđ baâo coâ thïí gia haơn giíịy pheâp hađng nùm sau khi ăoâng möơt khoaênphñ gia haơn Viïơc cíịp pheâp phuơ thuöơc vađo khaê nùng tađi chñnh, ăiïìu nađy ăođi hoêimoơi túđ baâo hiïơn hađnh hay tiïìm nùng phaêi duy trò möơt tađi khoaên kyâ quô coâ söị dûlađ Br 10.000 (1.250 ăöla) phođng trûúđng húơp caâc nhađ baâo cuêa hoơ bõ kiïơn tuơng Caâc

cú quan xuíịt baên khöng chûâng minh ặúơc khaê nùng thanh toaân taơi thúđi ăiïímăíìu nùm hay bíịt cûâ luâc nađo ặúơc Böơ Vùn hoaâ thöng tin ýu cíìu seô bõ thu höìigiíịy pheâp (Uyê ban baêo vïơ nhađ baâo)

Nhûông rađo caên ăöịi vúâi viïơc gia nhíơp cuông cođn thïí hiïơn dûúâi möơt daơng khaâcnûôa Nhûng Kassem ăaô baâo caâo, nhûông ýu cíìu quaâ mûâc vïì viïơc ăùng kyâ vađ sûơtrò hoaôn vö thúđi haơn ăaô khiïịn caâc nhađ baâo úê Ai Cíơp phaêi ăùơt vùn phođng cuêamònh úê nûúâc ngoađi Hún nûôa, caâc nhađ baâo khöng ặúơc pheâp trúê thađnh caâc thađnhviïn cöng ăoađn, vađ do ăoâ, khöng ặúơc hûúêng nhûông phuâc lúơi y tïị nhíịt ắnh,trûđ phi hoơ lađm viïơc cho caâc toađ baâo cuêa nhađ nûúâc Hún möơt phíìn ba söị nûúâc úêchíu Myô La tinh quaên lyâ caâc nhađ baâo bùìng caâch cíịp giíịy pheâp hoùơc qua caâc thuêtuơc ăïí ặúơc cöng nhíơn (xem cú súê dûô liïơu Hiïơp höơi Baâo chñ Liïn Myô taơi trangweb http://www.sipiapa.org)

Ngoađi möơt cú cíịu ăiïìu tiïịt, nghïì baâo cođn phaêi ăöịi mùơt vúâi nhûông thïị lûơcmađ möơt mùơt, chuâng ûu ăaôi cho caâc lûơc lûúơng ăöơc quýìn, mùơt khaâc laơi uêng höơviïơc ăa daơng hoaâ caâc nhađ cung ûâng, nhû Owen ăaô mö taê Thûâ nhíịt, nöơi dungcaâc saên phíím truýìn thöng coâ möơt ăùơc trûng lađ chuâng coâ tñnh hiïơu quaê kinh tïị

to lúân theo qui mö Ăiïìu nađy coâ xu hûúâng coâ lúơi cho nhûông haông lúân Thûâ hai,quaêng caâo vúâi khöịi lûúơng íịn baên lúân coâ hiïơu quaê hún so vúâi quaêng caâo trïn söịlûúơng íịn baên ñt Tuy víơy, ăùơc ăiïím cú baên thûâ ba lađ saên phíím coâ tñnh ăún chiïịc:caâc haông caơnh tranh vúâi nhau bùìng caâch khaâc biïơt hoaâ saên phíím cuêa mònh, vònhûông ăöơc giaê khaâc nhau thò coâ khííu võ khöng giöịng nhau Ăiïìu nađy coâ nghôalađ nhûông cöng ty nhoê coâ thïí lađm cho nöơi dung cuêa mònh coâ sûơ khaâc biïơt, vađ doăoâ, tòm ra nhûông khe húê (cuêa thõ trûúđng) Caâc haông nhoê vađ múâi tòm thíịy ặúơcnhûông khe húê nađy coâ xu hûúâng ăa daơng hoaâ dïî dađng hún so vúâi caâc haông lúânvađ cuô6 Thñ duơ, nhûông túđ baâo ắa phûúng coâ thïí chuýn mön hoaâ bùìng caâchăùng nhiïìu nöơi dung mang tñnh chíịt ắa phûúng hún (ăiïìu nađy cuông coâ nghôalađ hoơ khöng thïí caơnh tranh hiïơu quaê úê caâc ắa phûúng khaâc) Owen viïơn díînmöơt thñ duơ úê Ulanbato, Möng Cöí, núi coâ leô khöng thïí híơu thuíîn ặúơc ăïịn 18 túđ

6 Owen cho rùìng, caâc haông ăöơc quýìn ăïịn möơt mûâc ăöơ nhíịt ắnh cuông quan tímăïịn viïơc ăa daơng hoaâ ăïí coâ thïí töìn taơi

baâo ăö thõ nùm 1994 nïịu nhûông túđ baâo nađy khöng coâ sûơ khaâc bõït hoaâ ăaâng kïívïì mùơt quan ăiïím chñnh trõ vađ caâc khña caơnh khaâc.

Cöng nghïơ, cú súê haơ tíìng, vađ ắa lyâ cuông haơn chïị qui mö cuêa caâc túđ baâovađ taâc ăöơng ăïịn baên chíịt cuêa sûơ caơnh tranh thõ trûúđng, vò chuâng aênh hûúêngtúâi chi phñ chuýn chúê vađ sûơ chíơm trïî trong phaât hađnh Ăöịi vúâi nhûông phûúngtiïơn phaât thanh truýìn hònh thò nhûông rađo caên nađy coâ thïí dïî dađng bõ phaâ vúô,

vò thïị ngay taơi Myô cuông coâ nhûông maơng lûúâi truýìn thanh, truýìn hònh quöịcgia töìn taơi song song vúâi caâc túđ baâo quöịc gia ÚÊ chíu Phi, núi mađ trònh ăöơ cöngnghïơ keâm phaât triïín hún vađ dín trñ thíịp, caâc ăađi phaât thanh tû nhín víîn phaâttriïín buđng nöí (Economist 2002b) Thñ duơ, úê Uganăa, úê nhûông lađng mađ vađo nùm

1985 múâi chó coâ 10 ăađi phaât thanh cöơng ăöìng thò ăïịn nay ăaô coâ trïn 300 ăađi.Möơt ăiïím bíịt lúơi mađ chñnh phuê caâc nûúâc ăang phaât triïín ăang phaêi ăöịi mùơtlađ khaê nùng haơn chïị cuêa hoơ trong viïơc thûơc thi chñnh saâch caơnh tranh úê nhûông núicíìn caâc chñnh saâch ăaêm baêo nhû víơy Möơt söị nûúâc, kïí caê caâc nûúâc cöng nghiïơp líînnûúâc ăang phaât triïín, viïơc ngùn cíịm hoùơc haơn chïị hònh thûâc ăa súê hûôu ăöịi vúâi caâcphûúng tiïơn truýìn thöng ăang caơnh tranh vúâi nhau lađ möơt cöị gùưng nhùìm ăaêmbaêo duy trò tñnh ăa daơng hún vïì nguöìn tin vađ quan ăiïím Nhû Owen ăaô nïu, viïơctíơp trung hoaâ caâc phûúng tiïơn truýìn thöng lađm díịy lïn möịi quan ngaơi lađ noâ coâthïí díîn ăïịn tònh traơng ăöơc quýìn hoùơc thuâc ăííy sûơ cíịu kïịt lađm tùng giaâ caê vađgiaêm saên lûúơng Ngoađi viïơc caơnh tranh vađ ăa daơng hoaâ vïì nöơi dung, sûơ tíơp trungcaâc ăíìu möịi truýìn thöng trïn ắa bađn möơt thađnh phöị nađo ăoâ coâ thïí lađm naêy sinhvíịn ăïì caơnh tranh kinh tïị liïn quan ăïịn möơt söị haông quaêng caâo nhíịt ắnh, ngaycaê khi víîn cođn vö söị caâc phûúng tiïơn khaâc nhû truýìn hònh, baâo chñ, taơp chñ dõchvuơ trûơc tuýịn… ăïí bađy toê quan ăiïím, kïí caê sûơ bíịt maôn vïì chñnh trõ Ăaânh giaâ hađnh

vi chöịng caơnh tranh luâc nađo cuông lađ möơt nhiïơm vuơ khoâ khùn, vađ nhiïìu cú quan úêcaâc nûúâc ăang phaât triïín víîn thûúđng thiïịu nhûông kyô nùng vađ nguöìn lûơc cíìn thiïịt.Cíịu truâc phaâp lyâ

Coâ hai loaơi thïí chïị phaâp lyâ ríịt thiïịt ýịu ăöịi vúâi hoaơt ăöơng cuêa giúâi truýìn thöng,ăoâ lađ (a) nhûông thïí chïị quýịt ắnh khaê nùng tiïịp cíơn thöng tin, vađ (b) nhûông thïíchïị haơn chïị viïơc giúâi truýìn thöng sûê duơng thöng tin mađ hoơ coâ ặúơc Khaê nùngthöng baâo cuêa ngađnh cöng nghiïơp truýìn thöng bõ haơn chïị búêi lûúơng vađ thïí loaơithöng tin - vïì caâc töí chûâc cöng vađ tû, vađ vïì tònh traơng kinh tïị noâi chung – mađ vúâinhûông thöng tin ăoâ, hoơ coâ thïí tiïịp cíơn thöng qua caâc kïnh chñnh thûâc hoùơc phichñnh thûâc Nhû Dyck vađ Zingales ăaô chó roô, viïơc tiïịt löơ thöng tin do nhađ nûúâcuêy nhiïơm lađ ăaâng tin cíơy nhíịt, vò noâ khöng chõu aênh hûúêng cuêa sûơ choơn loơc, vađ

khöng phaêi ặúơc cung cíịp nhùìm ăöíi líịy möơt thûâ gò khaâc Nhûông con ặúđng phichñnh thûâc hoùơc khöng bõ ăiïìu tiïịt nhùìm coâ ặúơc thöng tin ăoâ bao göìm caâc möịiquan hïơ ăïí phoêng víịn hoùơc líịy thöng tin tûđ nhûông ngûúđi muöịn trònh bađy möơtquan ăiïím cuơ thïí vúâi cöng chuâng ÚÊ ăíy, töi chó giúâi haơn nhûông bònh luíơn cuêamònh vúâi qui trònh chñnh thûâc ăïí thu lûúơm thöng tin.

Luöìng thöng tin do nhiïìu böơ luíơt khaâc nhau ăiïìu chónh, mađ nhûông böơ luíơtnađy coâ thïí cho pheâp tiïịp cíơn röơng raôi hoùơc coâ lûơa choơn, ăïịn nhûông dûô liïơu quantroơng Luíơt bùưt buöơc caâc cöng ty phaêi cöng khai hoaâ tađi khoaên hoùơc cho pheâp tòmhiïíu lyâ lõch vay vöịn cuêa caâ nhín quýịt ắnh mûâc ăöơ dïî dađng vađ thûúđng xuýnmađ giúâi truýìn thöng coâ thïí khai thaâc ặúơc thöng tin “chñnh thûâc” vïì nhûông víịnăïì ăoâ Luíơt ăiïìu chónh viïơc truýìn baâ thöng tin cho khu vûơc tû nhín thûúđngặúơc xíy dûơng nhùìm giuâp thõ trûúđng víơn hađnh suön seê vađ tùng cûúđng hiïơu lûơcthûơc thi cuêa caâc qui ắnh phaâp lyâ khaâc, nhûng phaên ûâng thõ trûúđng thûúđng cuôngphuơ thuöơc ríịt nhiïìu vađo nhûông thöng tin chuê ýịu cung cíịp trong khu vûơc cöng.Stiglitz cho rùìng, thöng tin mađ caâc quan chûâc nhađ nûúâc thu thíơp ặúơc bùìng ngínsaâch cöng thò do cöng chuâng súê hûôu, vađ viïơc sûê duơng tađi saên trñ túơ ăoâ ăïí mûulúơi riïng cuông lađ möơt sûơ vi phaơm lúơi ñch cöng cöơng nghiïm troơng chùỉng keâm gòviïơc tûúâc ăoaơt bíịt kyđ möơt loaơi tađi saên cöng nađo khaâc cho muơc ăñch caâ nhín.Cùn cûâ tûđ hiïịn phaâp, möơt loaơt caâc qui ắnh phaâp lyâ seô quýịt ắnh ăiïìu kiïơnăïí caâc caâ nhín vađ töí chûâc cöng cöơng, tû nhín, coâ thïí tiïịp cíơn ặúơc vúâi thöng tin

“cöng cöơng” ÚÊ nhiïìu nûúâc, hiïịn phaâp chó qui ắnh möơt caâch khaâi quaât nhûôngquýìn cú baên cuêa caâ nhín ặúơc tûơ do ngön luíơn vađ ăöi khi lađ quýìn ặúơc tiïịpcíơn thöng tin Caâc vùn baên luíơt höî trúơ coâ thïí mang nhiïìu caâi tïn khaâc nhau, tuđythuöơc vađo tûđng nûúâc Nhûng ngay caê khi caâc quýìn cú baên ăaô ặúơc nïu roô thòviïơc thûơc sûơ ặúơc biïịt thöng tin kõp thúđi (trong nhûông khoaêng thúđi gian ăuê ngùưnăïí chuâng cođn coâ yâ nghôa ăöịi vúâi nhûông ngûúđi coâ nhu cíìu ặúơc biïịt) víîn cođn ríịtkhoâ khùn, vò luíơt cođn phaêi ặúơc thûơc thi, vađ ngûúđi dín cođn phaêi ặúơc tíơp huíịnvađ phaêi coâ ăöơng cú ăïí ặa ra nhûông phaên ûâng mau leơ, cođn thöng tin phaêi ặúơccung cíịp kõp thúđi, dûúâi nhûông hònh thûâc dïî hiïíu vađ dïî sûê duơng

Nhiïìu nûúâc ăaô chíịp nhíơn luíơt vïì tûơ do thöng tin vađ caâc nûúâc khaâc cuôngăang trong quaâ trònh ăoâ Muơc ăñch cuêa nhûông luíơt nađy lađ nhùìm taơo ra möơtkhuön khöí qui ắnh mûâc ăöơ tiïịp cíơn thöng tin cöng cöơng vađ quýìn tiïịp cíơnnhûông thöng tin ăoâ cuêa caâ nhín vađ töí chûâc Viïơc thöng qua luíơt vïì tûơ dothöng tin lađ möơt díịu hiïơu cho thíịy chñnh phuê cam kïịt minh baơch hoaâ Noâcuông coâ thïí khuýịn khñch caâc töí chûâc tû nhín ýu cíìu ặúơc biïịt thïm thöngtin, nhû Chongkittavorn ăaô giaêi thñch trong trûúđng húơp cuêa Thaâi Lan Hiïơnnay, coâ khoaêng 46 quöịc gia ăaô coâ luíơt vïì tûơ do thöng tin, vađ con söị nađy ăang

tùng lïn tûđng ngađy; tuy nhiïn, söị nûúâc ngheđo coâ luíơt nađy thò ñt hún, vađ ăiïìukyđ laơ lađ chó coâ khoaêng 54 phíìn trùm caâc nûúâc thu nhíơp cao thöng qua luíơt ăoâ(Islam, sùưp xuíịt baên)7 Baêng 1.1 thïí hiïơn möơt söị tûúng quan ăún giaên giûôa chósöị vïì mûâc ăöơ tûơ do baâo chñ vađ chó söị vïì ngûúơc ăaôi nhađ baâo vúâi sûơ hiïơn diïơncuêa luíơt tûơ do thöng tin Sûơ ra ăúđi cuêa luíơt tûơ do thöng tin coâ tûúng quannghõch biïịn vúâi tònh traơng súê hûôu nhađ nûúâc ăöịi vúâi giúâi truýìn thöng úê mûâccao vađ sûơ ngûúơc ăaôi nhađ baâo, vađ coâ tûúng quan ăöìng biïịn khaâ chùơt cheô vúâi sûơtûơ do baâo chñ8.

7 Töi sûê duơng ắnh nghôa cuêa Ngín hađng Thïị giúâi vïì nûúâc thu nhíơp cao, tûâc lađnhûông nûúâc coâ thu nhíơp bònh quín ăíìu ngûúđi tûđ 9.266 ăöla trúê lïn

8 Lûu yâ rùìng, sûơ tûúng quan khöng nhíịt thiïịt phaên aânh quan hïơ nhín quaê Coâ thïí

úê nhûông nûúâc mađ baâo chñ luâc ăíìu ăaô ặúơc tûơ do thò coâ xu hûúâng ban hađnh luíơt tûơ dothöng tin nhiïìu hún nhùìm ăaêm baêo quýìn tûơ do baâo chñ

Baêng 1.1 Tûúng quan giûôa caâc biïịn vïì tûơ do truýìn thöng

Nöơi dung baâo chñ Tûơ do

Súê hûôu nhađ nûúâc vïì baâo chñ

Luíơt tûơ do thöng tin Ngûúơc ăaôi nhađ baâo

-0,2 (0,03)

1

Chuâ thñch: Con söị trong ngoùơc ăún lađ giaâ trõ p dađnh cho caâc hïơ söị tûúng quan (giaâ trõ p

cađng thíịp thò tûúng quan giûôa hai biïịn söị cađng chùơt cheô).

a Biïịn nađy lađ giaâ trõ trung bònh cuêa caâc biïịn vïì tònh traơng súê hûôu do Djankov vađ caâc taâc giaê khaâc (2001) xíy dûơng.

b Chó söị bònh quín gia quýìn vïì söị nhađ baâo bõ giïịt haơi hoùơc giúâi truýìn thöng bõ aâp chïị.

Nguöìn: Tûơ do baâo chñ: Viïơn Tûơ do (n.d.); biïịn giaê vïì luíơt tûơ do thöng tin: töíng húơp cuêa

taâc giaê tûđ nhiïìu nguöìn; súê hûôu nhađ nûúâc vïì baâo chñ: Djankov vađ caâc taâc giaê khaâc (2001); ngûúơc ăaôi nhađ baâo: Phoâng viïn Sans Frontieâres (2000).

Mùơc duđ viïơc thöng qua luíơt vïì tûơ do thöng tin lađ möơt saâng kiïịn quan troơng,nhûng cíu hoêi cùn baên lađ caâc nûúâc thûơc hiïơn luíơt ăoâ nhû thïị nađo? Möơt phûúngaân lađ, thađnh líơp möơt cú quan ăöơc líơp coâ möịi quan tím duy nhíịt lađ giaêi quýịtcaâc ýu cíìu vïì nhiïìu loaơi thöng tin khaâc nhau, hoùơc caâch khaâc lađ, möîi böơ,ngađnh cuêa chñnh phuê phaêi ặúơc nhíơn möơt hûúâng díîn cuơ thïí vïì viïơc cung cíịpthöng tin Möơt khi ăaô xaâc ắnh ặúơc cú quan vađ nhín sûơ (chõu traâch nhiïơm vïìviïơc nađy), thò cíìn thiïịt kïị caâc thïí chïị sao cho ýu cíìu ặúơc biïịt thöng tin coâ thïíặúơc ăaâp ûâng kõp thúđi Möơt víịn ăïì khaâc lađ viïơc thiïịt kïị hònh thûâc ăïí truýìn baâthöng tin vađ mûâc phñ liïn quan ăïí ặúơc tiïịp cíơn thöng tin.

ÚÊ Böì Ăađo Nha, UÊy ban Tiïịp cíơn caâc Tû liïơu Hađnh chñnh chõu traâch nhiïơmquýịt ắnh xem coâ cho pheâp cung cíịp thöng tin liïn quan ăïịn nhûông tû liïơuchñnh thûâc nađo ăoâ hay khöng, cuông nhû quýịt ắnh loaơi tađi liïơu, nađo seô ặúơcchia seê giûôa caâc nhaânh chñnh quýìn, töí chûâc caâc buöíi chíịt víịn, thiïịt líơp hïơthöịng phín loaơi tû liïơu vađ giaâm saât viïơc víơn duơng chñnh xaâc Luíơt vïì Tiïịp cíơncaâc Tû liïơu Hađnh chñnh vađ caâc luíơt tûúng tûơ (xem http://www.infocid.pt/info-cid/2092%5F1.asp) ÚÊ Laâtvia, tûđng cú quan chñnh phuê hoùơc töí chûâc cöng ặúơcýu cíìu phaêi cöng böị baên toâm tùưt tíịt caê nhûông thöng tin hiïơn coâ taơi cöng súê.Khöng coâ möơt cú quan ăöơc líơp duy nhíịt nađo giaâm saât viïơc thûơc hiïơn Luíơt Tûơ dothöng tin, vađ quy trònh tiïịp cíơn thöng tin ặúơc ăiïìu chónh búêi nhûông vùn baênphaâp lyâ riïng reô, trong ăoâ qui ắnh roô vïì thuê tuơc xem xeât caâc ăïì xuíịt, khiïịu naơi,vađ ăïơ trònh Coâ thïí khaâng nghõ ăöịi vúâi viïơc tûđ chöịi tiïịp cíơn thöng tin, nhûngkhaâng nghõ ăoâ trûúâc tiïn phaêi ặúơc chuýín ăïịn giaâm ăöịc cuêa töí chûâc bõ khaângnghõ (xem http://www.delna.lv/english/legal_norms/ln2.htm)

Tuy nhiïn, khu vûơc cöng taơo ra ríịt nhiïìu thöng tin coâ thïí sùĩn sađng cungcíịp mađ khöng cíìn ăïịn möơt luíơt vïì tûơ do thöng tin Tíịt caê caâc nûúâc ăïìu cöngböị nhûông thöng tin nhíịt ắnh vïì möơt söị nhûông kïịt quaê kinh tïị cú baên; tuynhiïn, nhûông thöng tin ăoâ khaâc nhau vïì söị lûúơng, chíịt lûúơng, tíìn suíịt, vađmûâc ăöơ dïî dađng tiïịp cíơn9 Camúrun thíơm chñ cođn cung cíịp nhûông söị liïơu cúbaên nhû töíng saên phíím quöịc nöơi (GDP), thöịng kï vïì ngoaơi thûúng, ăíìu tûtrûơc tiïịp nûúâc ngoađi, vađ tađi chñnh nhađ nûúâc chíơm ăïịn möơt vađi nùm Traâi laơi,

9 Nhûông söị liïơu nađy luön sùĩn coâ trong Thöịng kï Tađi chñnh Quöịc tïị cuêa Quyô Tiïìntïơ Quöịc tïị, caâc trang web cuêa chñnh phuê, caâc íịn phíím cuêa chñnh phuê, hoùơc cuöịn Caâc chóbaâo phaât triïín thïị giúâi cuêa Ngín hađng Thïị giúâi Lûu yâ rùìng, nhûông nguöìn nađy ăïìukhöng phaêi dïî coâ, ăöịi vúâi nhûông ai khöng coâ khaê nùng tiïịp cíơn ăïịn nhûông tađi liïơu ăoâthò khöng thïí mua hay mûúơn nhûông íịn phíím nađy hoùơc khöng coâ khaê nùng tiïịp cíơn ăïịncaâc trang web

cuông lađ möơt nûúâc thu nhíơp thíịp nhûng AÂcmïnia laơi cung cíịp thöng tin ríịtcíơp nhíơt, vúâi tíìn suíịt khaâ thûúđng xuýn, vïì híìu hïịt caâc söị liïơu thöịng kï chñnhvïì kinh tïị vađ tađi chñnh, cho thíịy viïơc thu thíơp vađ truýìn baâ nhûông thöng tinnhû víơy khöng nhíịt thiïịt chó phuơ thuöơc vađo thu nhíơp Trong söị hún 200 nûúâctrïn thïị giúâi, thò ngín hađng trung ûúng cuêa khoaêng 100 nûúâc ăaô coâ trang webcöng böị thöng tin, mùơc duđ chíịt lûúơng vađ tñnh kõp thúđi cuêa nhûông thöng tinnađy cođn ríịt khaâc biïơt.

Caâc luíơt khaâc haơn chïị viïơc sûê duơng nhûông thöng tin ăaô thu lûúơm ặúơc Muơcăñch cuêa caâc luíơt cíịm phó baâng vađ lùng maơ, ặúơc Peter Krug vađ Monroe Price bađnăïịn trong chûúng 10 vađ Ruth Walden trong chûúng 11, thûúđng nhùìm baêo vïơ caâccaâ nhín traânh bõ baâo giúâi laơm duơng Tuy cuông cíìn nhûông luíơt nađy dûúâi hònh thûâcnađo ăoâ ăïí baêo vïơ uy tñn cuêa caâc caâ nhín vađ ăaêm baêo tñnh xaâc thûơc cuêa caâc thöngtin ặúơc cöng böị, nhûng chuâng cuông coâ thïí ặúơc duđng ăïí quíịy röịi caâc nhađ baâo,vađ vò thïị, seô khuýịn khñch baâo chñ tûơ kiïím duýơt mònh (Walden 2000)

Noâi vïì viïơc thiïịt kïị nhûông luíơt nađy, nöíi lïn ba víịn ăïì lúân: (a) khi sûơ böi nhoơ

bõ coi lađ töơi hònh sûơ hún lađ möơt löîi dín sûơ, thò caâc nhađ baâo seô nghiïng vïì hûúângtûơ kiïím duýơt; (b) khi sûơ thíơt khöng phaêi lađ caâch baêo vïơ trûúâc sûơ böi nhoơ thò nhađbaâo coâ ăöơng cú tûơ giúâi haơn mûâc ăöơ ăiïìu tra cuêa mònh; vađ (c) khi luíơt coâ nhûôngqui ắnh baêo vïơ chöịng laơi nhûông phaât biïíu coâ tñnh chíịt böi nhoơ vïì nhûông víịnăïì cöng chuâng quan tím hoùơc ýu cíìu caâ nhín phaêi chûâng minh ặúơc nhûôngphaât biïíu coâ tñnh chíịt böi nhoơ ăoâ lađ sai líìm cöị yâ hoùơc thiïịu thíơn troơng, ặúơc ặa

ra vúâi duơng yâ xíịu, thò nhûông qui ắnh ăoâ seô coâ lúơi cho tûơ do baâo chñ Chñnh phuêcuông coâ thïí kiïím duýơt thöng tin bùìng caâc qui ắnh phaâp lyâ ýu cíìu trûúâc khixuíịt baên hoùơc cöng böị phaêi ặúơc caâc cú quan nhađ nûúâc thíím ắnh Ăöịi vúâi caâcnhađ baâo thò phaên ûâng tûơ nhiïn cuêa hoơ trong nhûông trûúđng húơp nađy lađ tiïịn hađnhtûơ kiïím duýơt ăïí traânh bõ ằnh baên

Chñnh saâch ăiïìu chónh nhûông ngađnh cöng nghiïơp coâ liïn quan ăïịn truýìn thöngCaâc ngađnh cöng nghiïơp coâ liïn quan trûơc tiïịp ăïịn truýìn thöng, bao göìmngađnh cöng nghiïơp giíịy vađ phaât hađnh Ngay caê khi coâ truýìn thöng tûơ do vađăöơc líơp, nhûng nïịu viïơc phaât hađnh bõ chñnh phuê ăiïìu tiïịt chùơt cheô, thò tñnh ăöơclíơp cuêa truýìn thöng víîn bõ ăe doaơ Chñnh phuê cuông coâ thïí duđng biïơn phaâpkiïím soaât giaâ hoùơc ăaânh thúị ăíìu vađo nhùìm gíy giaân ăoaơn hoaơt ăöơng (cuêatruýìn thöng), vađ cú cíịu ăiïìu tiïịt hay ăiïìu kiïơn cú súê haơ tíìng cuông coâ thïí haơnchïị hoaơt ăöơng cuêa truýìn thöng Thñ duơ, Internet thûúđng lađ möơt kïnh caơnhtranh vúâi truýìn thöng nöơi ắa vađ noâ cho pheâp tiïịp cíơn dïî dađng ăïịn truýìn

thöng toađn cíìu; tuy nhiïn, úê nhiïìu nûúâc viïơc kïịt nöịi Internet víîn ríịt khoâ khùnhoùơc töịn keâm, vò ngađnh viïîn thöng chûa phaât triïín Tuy nhiïn, mùơc duđ cafeinternet ăang ngađy cađng thõnh hađnh nhûng úê nhiïìu nûúâc, mûâc ăöơ sûê duơng maâytñnh víîn cođn haơn chïị.

Ăađo taơo vađ nùng lûơc cuêa caân böơ trong ngađnh truýìn thöng

ÚÊ nhiïìu nûúâc ăang phaât triïín, caân böơ ngađnh truýìn thöng víîn cođn thiïịu trònhăöơ chuýn mön kyô thuíơt, do ăoâ ăaô haơn chïị khaê nùng viïịt tin vïì kinh tïị vađchñnh trõ Ăiïìu nađy liïn quan caê ăïịn kyô nùng cuêa nhûông ngûúđi trûơc tiïịp thamgia nghiïn cûâu, phín tñch, töí chûâc, vađ ăùng hoùơc phaât tin líîn kyô nùng quaên lyâcíìn thiïịt ăïí duy trò möơt doanh nghiïơp lađm ùn coâ laôi Cuông nhû trong caâcngađnh kinh doanh khaâc, qua thúđi gian, kyô nùng quaên lyâ coâ thïí hoơc ặúơc,nhûng viïơc ăađo taơo coâ thïí höî trúơ thïm, nhíịt lađ bùìng caâch cho caâc nhađ quaên lyâcoâ dõp coơ xaât vúâi caâc kyô thuíơt ra quýịt ắnh vađ saên xuíịt ặúơc sûê duơng úê caâcnûúâc khaâc Nhû Muchnik vađ Muchnik ăaô viïịt, trong trûúđng húơp ăađi truýìnhònh Tomsk TV, sûơ hiïơn diïơn cuêa caâc tû víịn nûúâc ngoađi taơi Nga ăíìu thíơp niïn

90 lađ cûơc kyđ hûôu ñch, vađ sûơ tham mûu cuêa chuýn gia nûúâc ngoađi vïì viïơc quaênlyâ quaêng caâo vađ saên xuíịt lađ nguýn nhín chuê ýịu díîn ăïịn thađnh cöng cuêa ăađinađy Tûúng tûơ úê Ba Lan, ăíìu tû nûúâc ngoađi ăaô giuâp líịp ăíìy khoaêng tröịng vïìquaên lyâ vađ kyô nùng

Caâi mađ nhiïìu yâ kiïịn tranh caôi cho lađ khoâ khùn hún lađ viïơc tûúđng thuíơt caâcvíịn ăïì vïì kinh tïị vađ tađi chñnh Möơt daơng ăađo taơo nađo ăoâ coâ thïí níng cao ăaângkïí khaê nùng phín tñch nhûông víịn ăïì nađy cuêa caâc nhađ baâo Sûơ phín tñch ngheđonađn seô khöng thïí thu huât ặúơc sûơ chuâ yâ cuêa nhûông ăöơc giaê tûúng ăöịi sùưc saêo vađcoâ thïí ắnh hûúâng sai cho nhûông ngûúđi khaâc keâm hiïíu biïịt hún Nhûng thúcaân böơ truýìn thöng coâ kyô nùng phuđ húơp coâ thïí lađ möơt giaêi phaâp khöng coâ laôi,ngay caê khi coâ thïí thú ặúơc, trûđ phi lûúơng ăöơc giaê ûa thñch thïí loaơi nađy tûúngăöịi ăöng ăaêo Tuy víơy, viïơc phaât hiïơn nhûông vuơ tham nhuông hoùơc lađm saikhöng phaêi luâc nađo cuông ăođi hoêi phaêi hiïíu biïịt thíịu ăaâo vïì chi tiïịt cuêa caâc vuơgiao dõch coâ liïn quan Thñ duơ, viïơc cöng chûâc nhađ nûúâc nhíơn höịi löơ coâ thïí bõặa ra aânh saâng mađ khöng cíìn hiïíu roô xem noâ coâ liïn quan nhû thïị nađo ăïịn caâckïịt cuơc kinh tïị Marquez cho rùìng, nhûông ngûúđi tûơ hoơc thûúđng lađ nhûông hoơcviïn khao khaât vađ tiïịp thu nhanh, vađ bíịt kyđ hònh thûâc giaâo duơc nađo cuông phaêichuâ troơng ăïịn ba lônh vûơc then chöịt: xaâc ắng nùng khiïịu vađ thiïn hûúâng, khùỉngắnh rùìng tíịt caê baâo giúâi ăïìu coâ xu hûúâng nghiïn cûâu vađ nhíịn maơnh ăïịn tíìmquan troơng cuêa caâc chuíín mûơc ăaơo ặâc

Kiïím soaât vađ ăöịi troơng

Mùơc duđ khu vûơc truýìn thöng ăöơc líơp lađ ăiïìu ríịt nïn coâ, nhûng moơi cú quan,töí chûâc ăïìu cíìn coâ sûơ kiïím soaât vađ ăöịi troơng Ríịt nhiïìu ngûúđi trong giúâi truýìnthöng coi truýìn thöng coâ vai trođ baêo vïơ chín lyâ vađ ăaơi diïơn cho tiïịng noâi cuêangûúđi dín Maârquez (chûúng 13) vađ Adam Michnik (chûúng 18) ăïìu bađn ăïịnvinh quang cuêa nghïì baâo, nhûng cuông ăođi hoêi nhađ baâo phaêi trong saơch, trungthûơc, vađ khöng ắnh kiïịn Tiïịc thay, baên chíịt con ngûúđi víîn nhû víơy, vađ ăöikhi chuâng ta khöng thïí duy trò ặúơc chuíín mûơc cao nhû chuâng ta mong muöịnăaơt túâi Khöng coâ cú chïị kiïím soaât vađ ăöịi troơng ăïí ăaêm baêo tñnh traâch nhiïơmvađ tinh thíìn traâch nhiïơm, thò baâo giúâi coâ thïí laơm duơng sûâc maơnh cuêa mònh.Nhû Victor Muchnick vađ Yulia Muchnkick ăaô chó roô, sûơ laơm duơng quýìn lûơccoâ thïí xuíịt phaât tûđ chöî ngûúđi ta hiïíu khöng roô rađng vïì nghïì baâo Hoơ bađn ăïịnviïơc lađm thïị nađo ăïí coâ thïí tham gia tûơ do vađo chñnh trõ, ặâng vïì bïn noơ bïnkia, cho ăïịn khi hoơ nhíơn ra sûơ khaâc biïơt giûôa viïơc hiïịn díng cho lyâ tûúêng vúâiviïơc hònh thađnh caâc liïn minh chñnh trõ vúâi nhûông caâ nhín cuơ thïí, vađ nghïì baâochíịt lûúơng cao cuông coâ nghôa lađ phaêi giûô möơt khoaêng caâch nhíịt ắnh vúâi caâcnhađ chñnh trõ

Nhû Robert Shiller (chûúng 5) vađ Timothy Besley, Robin Burgess vađAndrea Prat (chûúng 3) ăaô chó roô, giúâi truýìn thöng khöng chó coâ viïơctruýìn baâ thöng tin, mađ cođn phaêi ắnh hûúâng cöng luíơn vađ níng tíìm caâc víịnăïì ăïịn mûâc quan troơng hoùơc “im lùơng” chûa tûđng coâ trong con mùưt cuêa cöngchuâng Hoơ coâ thïí ăííy nhanh töịc ăöơ truýìn tin, gíy aênh hûúêng ăïịn nhûôngngûúđi mađ tin tûâc ặúơc truýìn ăïịn cho hoơ, vađ taâc ăöơng ăïịn loaơi hađnh ăöơngseô ặúơc ặa ra trong möơt tònh huöịng cuơ thïí Hoơ coâ thïí khöng ặa tin vïì tíịtcaê moơi mùơt cuêa víịn ăïì Ăöi khi, hađnh ăöơng cuêa giúâi truýìn thöng coâ thïí híơuthuíîn maơnh meô cho sûơ minh baơch, nhûng chùỉng coâ gò ăaêm baêo lađ hoơ ặúngnhiïn seô lađm ăiïìu ăoâ Sûơ theđm muöịn ặúơc ăùng nhûông tin múâi vađ giíơt gíncoâ thïí líịn aât caê mong muöịn ặúơc “noâi vïì sûơ viïơc theo ăuâng baên chíịt cuêanoâ” Ăaâng tiïịc, xu hûúâng nghiïng vïì ặa tin giíơt gín laơi töìn taơi trong tíịt caêcaâc loaơi hònh truýìn thöng tin tûâc, kïí caê nhûông phûúng tiïơn coâ uy tñn lúân,mùơc duđ ai ăoâ coâ thïí cho rùìng, vúâi nhûông nguöìn tin coâ uy tñn cađng lúân thò xuhûúâng nađy cađng thíìm lùơng hún Möơt caâch kiïím soaât tûơ ăöơng vïì viïơc laơmduơng quýìn lûơc chñnh lađ sûơ suy giaêm uy tñn qua thúđi gian, nïịu viïơc laơmduơng ăoâ töìn taơi dai dùỉng

Möơt hïơ thöịng phaâp lyâ thñch húơp phaêi cöị gùưng cín bùìng giûôa tûơ do ngönluíơn vađ sûơ laơm duơng cuêa giúâi truýìn thöng Möơt giaêi phaâp khaâc vïì thïí chïị lađ

thađnh líơp caâc höơi ăöìng tûơ ăiïìu tiïịt Caâc cú quan tûơ ăiïìu tiïịt ăaô ặúơc thađnh líơpthađnh cöng úê möơt söị nûúâc cöng nghiïơp, nhûng úê caâc nûúâc ăang phaât triïín thòchuâng múâi chó manh nha Trong söị caâc nûúâc ăang phaât triïín, Guyana vađTandania lađ hai nûúâc ăaô thađnh líơp höơi ăöìng baâo chñ tûơ ăiïìu tiïịt vúâi vai trođ xaâcắnh qui chïị vïì sûơ chín thûơc, cöng tím, tön troơng sûơ riïng tû vađ caâc chuíín mûơcchung vïì thõ hiïịu Höơi ăöìng sûê duơng nhûông qui chïị nađy ăïí ắnh hûúâng cho caâcquýịt ắnh cuêa mònh khi xûê lyâ nhûông khiïịu naơi vïì baâo giúâi Trong nhiïìu trûúđnghúơp, nhûông höơi ăöìng ăoâ ăaô thay thïị cho caâc qui trònh töị tuơng truýìn thöịng Thñduơ, úê Öxtríylia, nhûông ngûúđi khiïịu naơi ặúơc ýu cíìu kyâ vađo möơt baên cam kïịtrùìng hoơ seô khöng ặa víịn ăïì khiïịu naơi ra toađ nïịu hoơ chûa thoaê maôn vúâi quýịtắnh cuêa höơi ăöìng.

Sûơ thađnh cöng cuêa nhûông höơi ăöìng nhû víơy phuơ thuöơc vađo möơt söị ýịu töị.Thûâ nhíịt, quýịt ắnh thađnh líơp nhûông höơi ăöìng nhû thïị cíìn xuíịt phaât tûđ baênthín baâo giúâi vađ phaêi ặúơc caâc thađnh viïn cuêa baâo giúâi mong muöịn Chñnhphuê, caâc töí chûâc phi chñnh phuê hay caâc ăaêng phaâi khaâc coâ thïí khuýịn khñchsûơ thađnh líơp nhûông höơi ăöìng nhû víơy Chñnh phuê coâ thïí lađm ăiïìu ăoâ bùìngcaâch hûâa heơn seô giaêm búât ăiïìu tiïịt nïịu nhûông höơi ăöìng nađy ặúơc thađnh líơp.Caâc thïí chïị höî trúơ, nhû caâc töí chûâc xaô höơi dín sûơ vò sûơ tûơ do vađ traâch nhiïơmcuêa giúâi truýìn thöng, coâ thïí tùng cûúđng hiïơu lûơc cöng viïơc cuêa höơi ăöìng Thûâhai, höơi ăöìng baâo chñ phaêi coâ möơt troơng lûúơng ăuê maơnh ăöịi vúâi tûđng töí chûâctruýìn thöng ăïí caâc haông truýìn thöng phaêi caêm thíịy hoơ coâ nghôa vuơ tuínthuê quýịt ắnh cuêa höơi ăöìng (Trung tím quöịc tïị chöịng kiïím duýơt 1993, Ăiïìu19) Coâ thïí ăaâp ûâng ăiïìu nađy bùìng nhiïìu caâch, chùỉng haơn nhû caâc thađnh viïnhöơi ăöìng coâ thïí khai trûđ cöng khai nhûông thađnh viïn nađo khöng chíịp hađnhquýịt ắnh cuêa höơi ăöìng Thûâ ba, nhûông höơi ăöìng nhû thïị cíìn coâ ban laônhăaơo vađ möơt khaât voơng chín thûơc trong giúâi truýìn thöng lađ nhùìm hoađn thiïơncöng viïơc cuêa hoơ Thûâ tû, viïơc soaơn thaêo ặúơc nhûông hûúâng díîn vïì ăaơo ặâctrong ăoâ cín bùìng giûôa tûơ do truýìn thöng vúâi tinh thíìn traâch nhiïơm lađ víịnăïì cöịt ýịu Thûâ nùm, tñnh húơp lïơ vađ nhûông chuíín mûơc nađy phaêi ặúơc duy tròmöơt caâch nhíịt quaân

Hïơ thöịng tû phaâp ăöơc líơp vađ hûôu hiïơu, cuđng vúâi nhûông cú chïị khaâc nhùìmtrûđng phaơt caâc hađnh vi khöng ăaâng coâ, coâ thïí böí sung thïm cho vai trođ cuêatruýìn thöng trong viïơc tùng cûúđng hiïơu quaê cöng taâc quaên trõ nhađ nûúâc, mùơcduđ möơt hïơ thöịng tû phaâp ăöơc líơp chûa ăuê ăïí haơn chïị caâc hađnh ăöơng tuđy tiïơncuêa nhađ nûúâc Möơt hïơ thöịng tû phaâp ăöơc líơp coâ thïí giuâp baêo vïơ quýìn cuêa nhađbaâo, höî trúơ viïơc ăaêm baêo rùìng víịn ăïì nađo mađ baâo chñ ăaô ặa ra thò seô coâ hađnhăöơng xûê lyâ, vađ coâ thïí baêo vïơ caâc caâ nhín khöng bõ giúâi truýìn thöng laơm duơng

Thñ duơ, úê Dimbabú, toađ aân ăaô coâ nhûông thađnh cöng nhíịt ắnh trong viïơc baêovïơ quýìn cuêa nhađ baâo, nhû Chavunduka ăaô ăïì cíơp ÚÊ Philñppin, viïơc baâo chñvaơch tríìn caâc lûơc lûúơng quín sûơ nûúâc ngoađi ăöí chíịt thaêi ăöơc haơi ăaô buöơc quöịchöơi, röìi chñnh phuê phaêi töí chûâc ăiïìu tra chñnh thûâc Röịt cuöơc, chñnh phuê ăaô phaêi

ra lïơnh chíịm dûât viïơc ăöí chíịt thaêi

Phaơm vi aênh hûúêng

Phaơm vi aênh hûúêng lađ muöịn noâi ăïịn khaân thñnh giaê: ngûúđi dín coâ thïí tiïịp cíơnăïịn mûâc ăöơ nađo túâi caâc kïnh truýìn thöng in íịn, ăiïơn tûê hoùơc ăaơi chuâng?Truýìn thöng coâ phaơm vi aênh hûúêng khi noâ phuđ húơp vađ mang ặúơc nhiïìu tintûâc ăïịn cho ăöng ăaêo nhín dín AÊnh hûúêng mađ truýìn thöng coâ ặúơc vúâi xaôhöơi phuơ thuöơc ríịt lúân vađo ăöịi tûúơng mađ noâ vûún túâi Phaơm vi aênh hûúêng cuêabaâo chñ, truýìn hònh, phaât thanh giûôa caâc quöịc gia coâ sûơ khaâc biïơt nhau ríịt lúân,trong ăoâ thu nhíơp coâ tûúng quan khaâ chùơt cheô vúâi khaê nùng xím nhíơp cuêa baâochñ Dyck vađ Zingales cho rùìng, söị lûúơng ăöơc giaê cuêa baâo chñ vûđa phaên aânhmûâc ăöơ truýìn baâ cuêa baâo, vûđa lađ möơt thûúâc ăo nhíịt ắnh vïì uy tñn noâi chungcuêa baâo Coâ nghôa lađ, nïịu baâo chñ khöng ăaâng tin cíơy thò seô khöng ai ăoơcchuâng Caâc taâc giaê nađy cuông phaât hiïơn thíịy, tíơp trung quýìn súê hûôu coâ taâcăöơng tiïu cûơc, vađ coâ yâ nghôa thöịng kï, ăïịn mûâc ăöơ truýìn baâ cuêa baâo chñ vađphaên ûâng cuêa khu vûơc tû nhín trûúâc nhûông thöng tin mađ baâo chñ ăùng taêi.Baêng1.2 cho thíịy sûơ khaâc biïơt lúân vïì mûâc ăöơ xím nhíơp vađ töịc ăöơ phaât hađnh giûôacaâc nûúâc coâ mûâc thu nhíơp khaâc nhau Caâc nûúâc thu nhíơp cao nhû Ăan Maơch,Nhíơt Baên, hay Myô ăïìu coâ mûâc ăöơ xím nhíơp cuêa truýìn thöng ríịt cao, cođn Saât,Ïtiöpia vađ Dùmbia, tíịt caê ăïìu lađ nûúâc coâ thu nhíơp thíịp, laơi coâ mûâc ăöơ xímnhíơp cuêa truýìn thöng ríịt khaâc biïơt Böịtxoana vađ Thaâi Lan coâ mûâc GNP bònhquín ăíìu ngûúđi tûúng ặúng nhau, nhûng laơi khaâc nhau ríịt xa vïì mûâc ăöơ phöíbiïịn maây thu hònh

Nhòn chung, ngûúđi dín úê caâc nûúâc cöng nghiïơp ặúơc ăoơc nhíơt baâo nhiïìugíịp hún 25 líìn so vúâi ngûúđi dín caâc nûúâc chíu Phi; tuy nhiïn, theo Hiïơp höơiBaâo chñ Thïị giúâi (2001), úê nhiïìu nûúâc chíu Phi, möơt túđ baâo trung bònh chó ặúơckhoaêng 12 ngûúđi ăoơc ÚÊ caâc lađng xaô taơi Bùnglaăeât vađ Nïpan, baâo chñ ặúơc ăoơc

to ăïí nhiïìu ngûúđi khaâc cuđng ặúơc nghe, chûâ khöng chó ngûúđi ăùơt baâo Mùơc duđdín trñ coâ vai trođ nhíịt ắnh trong sûơ khaâc biïơt vïì söị phaât hađnh thöịng kï ặúơcgiûôa caâc nûúâc, nhûng ăoâ chó lađ möơt ýịu töị aênh hûúêng ăïịn mûâc ăöơ lan toaê cuêabaâo chñ Ïcuaăo coâ caê GNP bònh quín ăíìu ngûúđi líîn trònh ăöơ dín trñ thíịp hún

so vúâi Panama hay Paragoay, nhûng söị phaât hađnh úê Ïcuaăo laơi lúân hún Truýìn

thưëng vâ vùn hoấ cuäng cố thïí ẫnh hûúãng àïën cấch thûác ngûúâi dên nhêån thûác vïìtruyïìn thưng: mưåt sưë vùn hoấ đt kyâ thõ truyïìn hịnh hóåc êën phêím hún so vúái cấcnûúác khấc cố cuâng mûác GDP bịnh quên àêìu ngûúâi Tịnh trẩng cú súã hẩ têìngcuäng cố thïí ẫnh hûúãng àïën sûå khấc biïåt nây.

Phên tđch hưìi quy chđnh thưëng àậ cho thêëy (bẫng 1.3), sưë lûúång bấo phấthânh cố quan hïå nghõch biïën vúái tịnh trẩng muâ chûä vâ thu nhêåp Mưëi quan hïå

Bẫng 1.2 Sûå khấc biïåt vïì mûác àưå xêm nhêåp cuãa truyïìn thưng tẩi mưåt sưë nûúác chổn lổc

Tïn nûúác

Sưë lûúång

vư tuyïën/1.000 dên, nùm 1999

Sưë lûúång bấo phất hânh/1.000 dên, nùm 1996

GNP bịnh quên àêìu ngûúâi 1994-98 (nghịn àưla)

898 2.644 21.376

573 19.536 1.882 20.952 12.333

614 7.943 3.041 5.541 28.567

659

Nguưìn: Sưë lûúång bấo phất hânh: UNESCO (1999); sưë lûúång vư tuyïën: cú súã dûä liïåu Liïn

hiïåp Viïỵn thưng Quưëc tïë (http://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/world/world.html, vâ “Bấo cấo phất triïín viïỵn thưng quưëc tïë” (http://www.itu.int/ITU_D/ict/publications/ wtdr_02/index.html); GNP: Ngên hâng Thïë giúái (2002).

nađy ríịt coâ yâ nghôa thöịng kï Vuđng chíu Phi coâ söị phaât hađnh thíịp hún ăaâng kïí

so vúâi caâc vuđng khaâc, ngay caê sau khi ăaô tñnh ăïịn sûơ khaâc biïơt vïì thu nhíơp vađdín trñ Tònh traơng muđ chûô coâ veê nhû ñt coâ aênh hûúêng ăïịn mûâc ăöơ xím nhíơpcuêa truýìn hònh nhû sûơ khaâc biïơt vïì dín töơc, mùơc duđ ai ăoâ coâ thïí cho rùìng trongmöơt möi trûúđng ăa ngön ngûô, cíìu ăöịi vúâi möơt loaơi truýìn thöng nhíịt ắnh coâthïí seô ñt ăi nïịu noâ phuơc vuơ cho ngön ngûô chñnh Caâc nûúâc Chíu Íu vađ caâc nûúâcthuöơc Töí chûâc Húơp taâc vađ Phaât triïín Kinh tïị (OECD) coâ tó lïơ xím nhíơp cuêatruýìn hònh cao hún so vúâi caâc nûúâc khaâc, ngay caê sau khi ăaô tñnh ăïịn sûơ khaâcbiïơt vïì thu nhíơp vađ dín töơc (baêng 1.4) Dyck vađ Zingales ăaô nhíơn thíịy rùìng,truýìn thöịng vùn hoaâ cuêa möơt quöịc gia coâ aênh hûúêng ăïịn mûâc ăöơ truýìn baâcuêa baâo chñ

Söị ngûúđi xem truýìn hònh khöng cíìn phaêi biïịt chûô, nhûng hoơ cíìn nhûông

Baêng 1.3: Pheâp höìi quy vïì söị lûúơng baâo phaât hađnh

GNP bònh quín ăíìu ngûúđi, trung

bònh cho giai ăoaơn 1991-95

Tó lïơ muđ chûô, trung bònh cho giai

96

,80***

(8,24) -,03***

(-6,89)

-2,11**

(-2,46) ,80

79

,76***

(7,58) -,03***

(-6,15) -,50*

(-1,70)

-1,57*

(-1,77) ,81

76

,64*** (6,89) -,02*** (-5,7) ,19 (,75) -,94*** (-5,05) -,70 (-,89) ,84

76

* Coâ yâ nghôa úê mûâc 10%

** Coâ yâ nghôa úê mûâc 5%

*** Coâ yâ nghôa úê mûâc 1%

Nguöìn: GNP: töíng húơp tûđ cú súê dûô liïơu cuêa Ngín hađng Thïị giúâi; tó lïơ muđ chûô: UNESCO

(1999); chó söị phín hoaâ ăa dín töơc: Taylor vađ Hudson (1972); mûâc ăöơ súê hûôu nhađ nûúâc vúâi baâo chñ: Djankov vađ caâc taâc giaê khaâc (2001).

thiïịt bõ ăùưt tiïìn, cöng nghïơ vađ ăiïơn Ăiïìu nađy khiïịn truýìn hònh nùìm ngoađi khaênùng tiïịp cíơn cuêa nhiïìu ngûúđi úê caâc nûúâc ăang phaât triïín, nhûng cuông coâ möơtăiïím cíìn lûu yâ Nïịu chó cíìn möơt ngûúđi trong cöơng ăöìng hoùơc trong lađng coâ vötuýịn thò nhiïìu khaâc cuông seô ặúơc tiïịp cíơn Ăađi phaât thanh thò reê hún, khöngcíìn phaêi coâ ăiïơn, vađ coâ thïí truýìn taêi ăïịn vuđng síu, vuđng xa vađ ăïịn vúâi nhûôngngûúđi khöng biïịt ăoơc Khöng coâ gò lađ laơ khi thíịy tó lïơ xím nhíơp cuêa maây thuthanh úê tíịt caê caâc vuđng ăïìu cao hún so vúâi caâc phûúng tiïơn truýìn thöng khaâc,vađ maây thu thanh lađ phûúng tiïơn chuê ýịu ăïí vûún ăïịn ngûúđi dín úê nhiïìu nûúâcăang phaât triïín Theo Strömberg úê chûúng 6, maây thu thanh ăaô giuâp phaâ vúô thïị

cö líơp cuêa vuđng nöng thön úê Myô vađ lađm tùng quýìn lûơc chñnh trõ cuêa caâc ắa haơtnöng thön Strömberg cuông thíịy rùìng, maây thu thanh vađ vö tuýịn ăaô lađm thay

* Coâ yâ nghôa úê mûâc 10%

** Coâ yâ nghôa úê mûâc 5%

*** Coâ yâ nghôa úê mûâc 1%

a Biïịn giaê

Nguöìn: GNP: töíng húơp tûđ cú súê dûô liïơu cuêa Ngín hađng Thïị giúâi; tó lïơ muđ chûô: UNESCO (1999); mûâc ăöơ xím nhíơp cuêa truýìn hònh: cú súê dûô liïơu Viïîn thöng Quöịc tïị (http://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/world/world.html) vađ “Baâo caâo Phaât triïín Viïîn thöng Quöịc tïị” (http://www.itu.int/ITU-D/ict/publications/wtdr_02/index.html)

Baêng 1.4: Pheâp höìi quy vïì tó lïơ xím nhíơp cuêa truýìn hònh

GNP bònh quín ăíìu ngûúđi, trung

bònh cho giai ăoaơn 1994-98

Tó lïơ muđ chûô, trung bònh cho giai

(-3,12)

-,56***

(-4,10) ,58

135

,09***

(6,12) -,0003 (-,58) -,08**

(-2,29)

-,56***

(-4,1) ,58

98

,08*** (5,66) -,0001 (-,29) -,06* (-1,87) ,09** (2,24) -,53*** (-3,88) ,61

98

ăöíi lúơi thïí chñnh trõ cuêa nhiïìu nhoâm bùìng caâch taâc ăöơng ăïịn nhûông ăöịi tûúơngặúơc chuâng cung cíịp thöng tin Ăùơc biïơt, caâc nhoâm ngûúđi thiïíu söị vađ ñt hoơcặúơc lúơi ríịt nhiïìu nhúđ viïơc sûê duơng vö tuýịn trong thíơp niïn 50.

Sûơ khaâc biïơt trong phaơm vi aênh hûúêng cuêa maây thu thanh vađ caâc phûúngtiïơn truýìn thöng khaâc úê caâc nûúâc ăang phaât triïín lúân hún nhiïìu so vúâi caâc nûúâccöng nghiïơp, trong ăoâ caê thu nhíơp líîn trònh ăöơ dín trñ ăïìu coâ taâc ăöơng ăïịn caêcung vađ cíìu Ăïí giaêi quýịt nhûông haơn chïị vïì cíìu do thu nhíơp, úê Cöơng hoađ Dínchuê Cönggö vađ Nigiïria, nhûông ngûúđi baân baâo daơo chó thu möơt phíìn tiïìn so vúâigiaâ baân tûđ nhûông ngûúđi thú baâo ăoơc taơi chöî Caâc nhađ tađi trúơ quöịc tïị coâ thïí ăoângvai trođ quan troơng trong böịi caênh nađy, vađ ăaô höî trúơ cho caâc trung tím tûđ xa ăïígiuâp ngûúđi dín coâ thïí tiïịp cíơn vúâi nhiïìu loaơi phûúng tiïơn truýìn thöng vađ liïnlaơc úê caâc vuđng síu, vuđng xa

Mûâc ăöơ xím nhíơp truýìn thöng cao seô lađm tùng khaê nùng phaên ûâng cuêacöng chuâng vađ caâc töí chûâc tû nhín, nhû Dyck vađ Zingales vađ Besley, Burgess,vađ Prat ăaô chûâng minh Ba taâc giaê cuöịi ăaô xem xeât mûâc ăöơ tiïịp cíơn truýìn thöng

úê caâc bang khaâc nhau cuêa ÍỊn Ăöơ, vò so saânh trong cuđng möơt nûúâc coâ lúơi thïị hún

do khöng phaêi ăiïìu chónh theo nhûông khaâc biïơt trong hïơ thöịng chñnh trõ vađ kinhtïị giûôa caâc nûúâc Hoơ ăaô thíịy rùìng, phín böí caâc khoaên chi cûâu trúơ cuêa chñnh phuêvađ phín phaât thûơc phíím cöng cöơng khi gùơp thiïn tai úê caâc bang coâ söị lûúơng baâophaât hađnh nhiïìu hún thò cao hún Sûơ hiïơn hûôu nhiïìu hún caâc phûúng tiïơntruýìn thöng ắa phûúng seô cho pheâp ngûúđi dín hònh thađnh nïn tiïịng noâi tíơpthïí, vađ taâc ăöơng nađy seô lúân hún nïịu baâo chñ ặúơc xuíịt baên bùìng tiïịng ắaphûúng (Besley vađ Burgeess 2000)

Ngay úê nhûông nûúâc coâ tó lïơ xím nhíơp cuêa truýìn thöng tûúng ăöịi thíịp,hađnh ăöơng cuêa truýìn thöng cuông coâ hïơ quaê maơnh meô ăïịn möơt lûúơng ngûúđiăöng ăaêo Thñ duơ, úê Kïnia, mùơc duđ tó lïơ xím nhíơp cuêa baâo chñ chó thíịp úê mûâc 9trïn 1.000 dín, nhûng baâo chñ ắa phûúng ăaô buöơc phaêi múê möơt cuöơc ăiïìu tratham nhuông díîn ăïịn sûơ ra ăi cuêa möơt böơ trûúêng Ngoađi ra, nhúđ tiïịp cíơn ặúơcnhûông liïn minh coâ thïị lûơc, ăöịi tûúơng coâ thïí taâc ăöơng ăïịn caâc chñnh saâch tađichñnh vađ kinh tïị vô mö, mađ truýìn thöng coâ thïí aênh hûúêng ăïịn ăúđi söịng cuêa dín

cû noâi chung

Chñnh saâch cuêa chñnh phuê cuông coâ thïí lađm tùng khaê nùng tiïịp cíơn truýìnthöng Baôi boê nhûông rađo caên gia nhíơp ăöịi vúâi caâc haông truýìn thöng múâi, chùỉnghaơn nhû ýu cíìu vïì giíịy pheâp, seô lađ bûúâc ăíìu tiïn Saâng kiïịn cuêa caâc nhoâmcöơng ăöìng vađ töí chûâc phi lúơi nhuíơn cuông coâ thïí giuâp tùng töịc ăöơ xím nhíơp cuêatruýìn thöng úê caâc nûúâc ngheđo Caâc töí chûâc phi lúơi nhuíơn ăaô lađm tùng ăaâng kïíkhaê nùng tiïịp cíơn ăïịn truýìn thanh cöơng ăöìng úê caâc nûúâc ăang phaât triïín

***

01

*

**

thöng qua viïơc cung cíịp maây thu thanh vađ cöng nghïơ vïơ tinh Nhûông dõch vuơnađy ăaô ặúơc chûâng minh lađ ríịt quan troơng ăïí chuýín taêi caâc thöng tin vïì víịnăïì sûâc khoeê vađ giaâo duơc Chuâng cuông trúê thađnh möơt kïnh ăïí ngûúđi dín caâc cöơngăöìng vuđng síu, vuđng xa coâ thïí noâi lïn nhûông quan ngaơi cuêa hoơ vađ chia seê thöngtin vúâi caâc cöơng ăöìng khaâc Cuöịi cuđng, ăíìu tû vađo cú súê haơ tíìng vađ caâc qui ắnhphuđ húơp nhùìm ăaêm baêo khaê nùng tiïịp cíơn cú súê haơ tíìng coâ thïí lađ bûúâc tiïịn dađitrong viïơc múê röơng phaơm vi aênh hûúêng cuêa truýìn thöng.

Truýìn thöng tin tûâc cuêa nûúâc ngoađi

Trong möơt thïị giúâi toađn cíìu hoaâ ngađy cađng maơnh meô, truýìn thöng cuêa nûúâcngoađi coâ thïí aênh hûúêng ăïịn nhûông kïịt cuơc trong nûúâc Nhûông aênh hûúêng ăoâcoâ thïí theo hai kïnh: (a) bùìng caâch taâc ăöơng ăïịn quan ăiïím vađ caâc liïn minhtrong nûúâc; (b) taâc ăöơng ăïịn quan ăiïím vađ caâc liïn minh nûúâc ngoađi, röìi caâclûơc lûúơng nađy gíy sûâc eâp vúâi chñnh phuê cuêa hoơ hoùơc caâc töí chûâc quöịc tïị ăïí coânhûông hađnh ăöơng nhùìm aênh hûúêng ăïịn quöịc gia ăang trong tíìm ngùưm Chopheâp caâc kïnh truýìn thöng tin tûâc cuêa nûúâc ngoađi ặúơc gia nhíơp thõ trûúđngtrong nûúâc coâ thïí ngay líơp tûâc lađm giaêm tñnh chíịt ăöơc quýìn vïì tin tûâc mađnhiïìu nïìn kinh tïị hiïơn nay ăang coâ Thñ duơ, haông Herald Online thuöơc súê hûôu

nhađ nûúâc ăaô cho biïịt, nhûông cuöơc bíìu cûê gíìn ăíy úê Tandania diïîn ra trong hoađbònh, tûơ do, vađ cöng bùìng Traâi laơi, Hiïơp höơi Baâo chñ laơi cho biïịt, ăaơi diïơn cuêaăaêng cíìm quýìn ăaô xua ăuöíi cûê tri ra khoêi caâc khu vûơc boê phiïịu

Mùơc duđ truýìn thöng nûúâc ngoađi ặa tin vïì nûúâc chuê nhađ coâ veê nhû coâ tñnh ăöơclíơp hún, nhûng qua thúđi gian, tñnh ăöơc líơp ăoâ thûúđng bõ xoâi mođn trong ăiïìu kiïơntruýìn thöng trong nûúâc bõ troâi buöơc nghiïm troơng Tuy truýìn thöng nûúâc ngoađicuông coâ thïí chõu nhûông haơn chïị vađ quíịy röịi tûúng tûơ, nhûng trong möơt söị trûúđnghúơp, hoơ coâ thïí tûúng trúơ cho truýìn thöng trong nûúâc Thñ duơ, sûơ quíịy röịi caâc nhađbaâo nûúâc ngoađi seô thu huât ríịt nhiïìu sûơ cöng phíîn tûđ cöơng ăöìng quöịc tïị Caâc nhađbaâo nûúâc ngoađi tûđ caâc nûúâc coâ thu nhíơp cao cuông coâ thïí ặúơc ăađo taơo töịt hún, ñt bõtöín thûúng trûúâc nhûông biïịn ăöơng nöơi ắa hún (chùỉng haơn nhû khi cöng ty meơ coâthïí chu cíịp cho hoơ vûúơt qua nhûông thúđi ăiïím khoâ khùn), vađ ặúơc quaên lyâ töịt hún(xem chûúng 12 vađ chûúng 19), vađ coâ thïí caơnh tranh töịt vúâi truýìn thöng trongnûúâc Chuýín giao kiïịn thûâc tûđ nhûông chuê súê hûôu nûúâc ngoađi vöịn ríịt giađu kinhnghiïơm trong nghïì baâo coâ thïí giuâp caêi thiïơn ăaâng kïí diïơn bao phuê vađ chíịt lûúơngcuêa tin tûâc Cuöịi cuđng, truýìn thöng nûúâc ngoađi vađ toađn cíìu cho pheâp tiïịp cíơn ăïịnthöng tin hoùơc víịn ăïì mađ truýìn thöng trong nûúâc khöng ăùng taêi, nhû ăaô thíịy qua

vö söị nhûông trûúđng húơp mađ ngûúđi dín trong nûúâc líìn ăíìu tiïn biïịt tin tûâc vïì khuêng

hoaêng chñnh trõ trong nûúâc mònh thöng qua truýìn thöng nûúâc ngoađi.

Thíơt laơ lađ lûúơng tin tûâc trong nûúâc ặúơc caâc cú quan truýìn thöng nûúâc ngoađiăùng taêi phuơc vuơ thõ trûúđng trong nûúâc cođn ríịt haơn chïị, vađ möơt dûơ aân cuêa Ngínhađng Thïị giúâi (2001) ăaô cho thíịy, mûâc ăöơ súê hûôu nûúâc ngoađi víîn cođn tûúng ăöịithíịp Trong söị 97 nûúâc ặúơc nghiïn cûâu, mùơc duđ híìu hïịt caâc nûúâc ăïìu cho pheâpsúê hûôu nûúâc ngoađi trong ngađnh truýìn thöng, nhûng chó coâ 10% trong nùm túđ baâoặâng ăíìu vađ 14% trong nùm ăađi truýìn hònh ặâng ăíìu úê nhûông nûúâc nađy lađ dongûúđi nûúâc ngoađi súê hûôu (chûúng 8) Lyâ do díîn ăïịn tó lïơ thíịp nhû víơy coâ thïí lađ domûâc sinh lúơi thíịp, xuíịt phaât tûđ thõ phíìn nhoê vađ doanh thu tûđ quaêng caâo thíịp, hoùơctrong möơt söị trûúđng húơp lađ do nhûông haơn chïị cuêa chñnh phuê

Vïì khña caơnh tiïu cûơc, nhiïìu ngûúđi thíịy rùìng, caâc tíơp ăoađn truýìn thöngquöịc tïị coâ thïí gíy ra sûơ caơnh tranh khöng bònh ăùỉng vađ thön tñnh thõ trûúđngtruýìn thöng úê caâc nûúâc ăang phaât triïín Giöịng nhû caâc tíơp ăoađn ăa quöịc gia

úê nhûông lônh vûơc khaâc, nhúđ qui mö gíìn nhû tuýơt ăöịi vađ nùng lûơc tađi chñnh húnhùỉn cuêa mònh mađ caâc haông nađy dïî dađng trúê thađnh ăöịi thuê chñnh trong möơt söịthõ trûúđng Ăiïìu nađy thûơc tïị coâ thïí boâp chïịt caơnh tranh vađ chñnh phuê coâ thïí cíìnphaêi ặa ra nhûông qui ắnh nhû haơn chïị vïì thõ phíìn Nhiïìu ngûúđi cuông thíịyrùìng, viïơc trađn ngíơp caâc haông truýìn thöng nûúâc ngoađi coâ thïí huyê hoaơi vùn hoaâtrong nûúâc Nhû Owen ăaô chó ra, trong thïị giúâi caơnh tranh, kinh tïị hoơc cuêatruýìn thöng ăaơi chuâng khöng hïì coâ lúơi cho sûơ töìn taơi cuêa nhûông ngön ngûô hayvùn hoaâ mađ khöng ặúơc phíìn lúân dín cû uêng höơ hay khöng phuơc vuơ cho nhucíìu kinh tïị chuýn biïơt lúân Ăiïìu nađy ăún thuíìn phaên aânh khaê nùng vûúơt tröơicuêa nhûông loaơi truýìn thöng coâ khaê nùng ăaâp ûâng sûơ thoaê maôn cuêa khaâch hađng

úê mûâc giaâ híịp díîn so vúâi sûơ thöịng trõ cuêa vùn hoaâ Cho duđ nguýn nhín thađnhcöng cuêa truýìn thöng toađn cíìu coâ lađ gò ăi nûôa, thò möịi quan ngaơi vïì viïơc vùnhoaâ ắa phûúng vöịn ríịt quan troơng ăöịi vúâi phuâc lúơi xaô höơi dađi haơn seô luơi tađndíìn coâ thïí ặúơc giaêi quýịt bùìng caâch bùưt buöơc phaêi phaât nhûông chûúng trònhvùn hoaâ vađo nhûông thúđi ăiïím nhíịt ắnh; tuy nhiïn, cíìn phaêi cín nhùưc kyô cađngnhûông quan ngaơi nađy vúâi ăiïìu mađ ngûúđi dín cíìn trïn thõ trûúđng

Kïịt luíơn

Nhû ăaô ặúơc minh chûâng roô rađng trïn khùưp thïị giúâi, truýìn thöng coâ aênhhûúêng ăïịn caâc kïịt cuơc vïì kinh tïị, chñnh trõ vađ xaô höơi Bùìng caâch ăoâ, cho duđnhûông kïịt cuơc ăoâ coâ höî trúơ cho sûơ phaât triïín kinh tïị hay khöng, cođn phuơ thuöơcvađo nhiïìu ýịu töị, mađ ríịt nhiïìu trong söị nhûông ýịu töị ăoâ seô ặúơc bađn ăïịntrong cuöịn saâch nađy Ngađnh cöng nghiïơp thöng tin, trong ăoâ truýìn thöng

ăoâng vai trođ then chöịt, coâ xu hûúâng phaât triïín nhanh hún úê caâc xaô höơi dín chuê,núi thûúđng nuöi dûúông caâc luöìng thöng tin tûơ do Tuy nhiïn, cöng nghiïơptruýìn thöng cuông coâ thïí tùng cûúđng mûâc ăöơ tûơ do vađ cuêng cöị thïm nïìn dínchuê qua thúđi gian Tuy caâc ýịu töị nađy coâ taâc ăöơng qua laơi vúâi nhau, nhûng cíuhoêi quan troơng cho nhûông ai tham gia vađo viïơc hoaơch ắnh chñnh saâch lađ, cíìncoâ nhûông bûúâc ăi thíơn troơng ra sao ăïí coâ thïí thiïịt líơp vađ duy trò truýìn thöngtûơ do vađ ăöơc líơp Ăíy lađ sûơ quan tím cuêa tíịt caê caâc nûúâc, khöng phín biïơt nûúâcgiađu hay ngheđo Nhûông hađnh ăöơng tuđy tiïơn cuêa chñnh phuê luâc nađo cuông ăaâng

lo ngaơi Nïịu ai ăoâ thiïn vïì lûúơng thöng tin ặúơc ăùng taêi thò löîi líìm gíy ra docoâ nhiïìu tûơ do hún dûúđng nhû ñt tai haơi hún so vúâi löîi líìm do haơn chïị tûơ do.Ngay caê ngađnh truýìn thöng sú khai úê nhûông nûúâc thiïịu dín chuê vađ coâchñnh quýìn tuđy tiïơn víîn cođn cú höơi Tiïịn böơ coâ thïí múâi chó úê nhûông bûúâc nhoê,vađ thíơm chñ coâ luâc cođn coâ thïí bõ ăííy luđi, nhûng nïịu ngûúđi dín cođn ăíịu tranhcho tûơ do baâo chñ thò cođn hy voơng Möơt luâc nađo ăoâ, khi truýìn thöng ăaơt túâi vađduy trò ặúơc úê möơt mûâc ăöơ tûơ do ặúơc goơi lađ mûâc ngûúông hay ăiïím nuât, khingûúđi dín ăaô trúê nïn quen vúâi sûơ tûơ do ăoâ, thò nhûông rađng buöơc ăöịi vúâi sûơ tûơ

do nađy seô khöng cođn khaê thi nûôa

Nhòn vïì khña caơnh hoaơch ắnh chñnh saâch nhùìm cho pheâp vađ híơu thuíînngađnh truýìn thöng truýìn taêi ặúơc tiïịng noâi cuêa ngûúđi dín, thò hiïơn nay, tíìmquan troơng cuêa viïơc nghiïn cûâu, tòm hiïíu, thu thíơp söị liïơu, tûúng tûơ nhû cöngviïơc úê caâc lônh vûơc khaâc, nhiïìu khi cođn chûa ặúơc ăaânh giaâ ăuâng mûâc Lõch sûêphaât triïín ngađnh truýìn thöng úê caâc nûúâc coâ truýìn thöng ăöơc líơp cho ta nhûôngchó díîn vïì loaơi qui ắnh phaâp lyâ hoùơc liïn minh nađo seô thađnh cöng trong viïơctaơo ra sûơ thay ăöíi úê caâc quöịc gia Khöng thïí phuê nhíơn vai trođ cuêa nhûông ăaơoluíơt thuâc ăííy tûơ do ngön luíơn: baên thín viïơc ban hađnh nhûông luíơt nađy ăaô taơo

ra sûơ thay ăöíi hađnh vi Nhûng lađm thïị nađo ăïí caâc ăaơo luíơt chñnh thûâc coâ thïí coâhiïơu lûơc úê caâc nûúâc khaâc nhau laơi phuơ thuöơc phíìn nađo vađo vùn hoaâ cúêi múê, úê ăoângûúđi ta coâ möơt tiïìn giaê ắnh rùìng, cöng chuâng cíìn ặúơc biïịt vađ ặúơc tham giavađo tíịt caê caâc quýịt ắnh coâ liïn quan ăïịn cuöơc söịng cuêa hoơ

Trong khi khuön khöí phaâp lyâ qui ắnh nhûông quýìn nhíịt ắnh, thò cú cíịusúê hûôu cuông coâ taâc duơng tûúng tûơ Bùìng chûâng cho thíịy, cú cíịu súê hûôu caâc haôngtruýìn thöng vađ baên chíịt cuêa chuê súê hûôu, thuöơc giúâi kinh doanh hay nhađ nûúâc,roô rađng coâ aênh hûúêng ăïịn caâch thûâc truýìn taêi thöng tin vađ loaơi thöng tin ặúơctruýìn taêi Ăiïìu kiïơn kinh tïị vađ cú cíịu ngađnh noâi chung, cuông quýịt ắnhphûúng thûâc hoaơt ăöơng cuêa truýìn thöng

Chñnh phuê nađo mong muöịn múê röơng thûơc sûơ phaơm vi aênh hûúêng cuêa truýìnthöng, ăïìu coâ thïí xuâc tiïịn muơc tiïu nađy bùìng caâch thuâc ăííy caơnh tranh, haơ thíịp caâc