The role of mass communication in the implementation of children’s rights in binh phuoc province today

Quyền trẻ em vẫn còn là lĩnh vực chưa đượcnghiên cứu đầy đủ.Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn và lý luận nêu trên sẽ được trả lời trongluận án “Vai trò của truyền thông đại chúng trong th

HO CHI MINH NATIONAL POLITICAL ACADEMY

NGUYEN THI MINH NHAM

THE ROLE OF MASS COMMUNICATION IN THE

IMPLEMENTATION OF CHILDren’s RIGHTS

IN BINH PHUOC PROVINCE TODAY

Field of Study: Sociology

SUMMARY THESIS OF THE DOCTOR OF SOCIOLOGY

HANOI – 2014

The work is completed at

Ho Chi Minh National Academy of Politics

Scientific supervisor: Prof Dr Nguyen Dinh Tan

Opponent 1:

Opponent 2:

Opponent 3:

The thesis is protected at the Thesis Evaluation Council at the Academy level

held at Ho Chi Minh National Academy of Politics

At …….hour….on date………2014

The thesis can be found at: Vietnam National Library and the Scientific Information Center of Ho Chi Minh National Academy of Politics

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Truyền thông đại chúng (sau đây xin gọi tắt là TTĐC) vừa là động lực, vừa

là công cụ tổ chức, quản lý và nâng cao dân trí trong xã hội, tạo sự tương tác xãhội, hình thành các liên kết xã hội, hướng dẫn, định hướng nhận thức, thái độ vàhành vi cho công chúng Trong xã hội bùng nổ thông tin như hiện nay, TTĐC,

mà trung tâm là báo chí trở thành một trong những tác nhân xã hội hoá khôngchính thức rất quan trọng của con người Theo đó, TTĐC là một trong nhữngcông cụ được Đảng, Nhà nước ưu tiên sử dụng cho công tác tuyên truyền thựchiện quyền trẻ em ở Việt Nam

Ngày 20-02-1990, Việt Nam ký Công ước quốc tế về quyền trẻ em (sauđây xin gọi tắt là CRC), là nước đầu tiên ở châu Á, nước thứ hai trên thế giớichính thức cam kết ra sức bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em Qua 24 nămthực hiện CRC, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách,luật đẩy mạnh công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, đặc biệt là việc bổsung, sửa đổi, ban hành Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004.Việc thực hiện quyền trẻ em ở nước ta đã đạt được những thành quả quan trọng,được nhân dân trong nước và cộng đồng quốc tế đánh giá cao Tuy nhiên, ViệtNam vẫn còn đứng trước rất nhiều thách thức trong việc đảm bảo mọi trẻ emđều được hưởng đầy đủ các quyền của mình Tình trạng vi phạm quyền trẻ em ởmức độ nghiêm trọng còn xảy ra ở nhiều nơi

TTĐC tích cực tuyên truyền, kêu gọi, cổ vũ các tổ chức, cá nhân, cộngđồng thực hiện quyền trẻ em, đáng chú ý là việc phanh phui, đưa ra ánh sángcác vụ việc bạo hành, xâm hại tình dục trẻ em gây chấn động dư luận xã hộitrong thời gian gần đây Bên cạnh những mặt tích cực là cơ bản, đôi khi quyềntrẻ em chưa được TTĐC tuyên truyền thấu đáo, vì thế đã có những cách hiểukhông đầy đủ bản chất khái niệm, có những hành xử và phản ứng không đúngtrong quá trình triển khai thực hiện Có lúc, có nơi, chính TTĐC lại vi phạmquyền trẻ em, sử dụng câu chuyện, hình ảnh trẻ em nhằm giật gân, câu kháchhay quay lưng lại với nỗi đau của trẻ em

Câu hỏi nghiên cứu được đặt ra ở đây là: TTĐC có vai trò gì để thúc đẩytiến trình thực hiện quyền trẻ em? Người dân đánh giá thế nào về vai trò củaTTĐC trong thực hiện quyền trẻ em? Nhân tố nào tác động đến vai trò củaTTĐC trong thực hiện quyền trẻ em? Vai trò của TTĐC trong thực hiện quyềntrẻ em có xu hướng biến đổi ra sao? Cần làm gì để tăng cường vai trò củaTTĐC trong thực hiện quyền trẻ em khi vai trò của TTĐC ngày càng đượckhẳng định trong bối cảnh toàn cầu hóa, dân chủ hóa đời sống xã hội và xâydựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo toàn diện củaĐảng Cộng sản Việt Nam?

Vai trò của TTĐC trong thực hiện quyền trẻ em là vấn đề có thể đượcnghiên cứu từ cách tiếp cận xã hội học TTĐC Việc vận dụng các lý thuyết của

xã hội học TTĐC để đánh giá toàn diện quá trình TTĐC về quyền trẻ em; vậndụng thuyết kiến tạo xã hội vào đánh giá quá trình kiến tạo mô hình nhận thức,thái độ và hành vi thực hiện quyền trẻ em; vận dụng thuyết vai trò xã hội vàoxem xét vai trò của TTĐC trong vai trò thực tế và vai trò kỳ vọng của ngườidân… là những hướng nghiên cứu quan trọng để trả lời các câu hỏi đặt ra từthực tiễn Tuy nhiên, những nghiên cứu này chưa từng được thực hiện một cáchđầy đủ và toàn diện ở Việt Nam Quyền trẻ em vẫn còn là lĩnh vực chưa đượcnghiên cứu đầy đủ.

Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn và lý luận nêu trên sẽ được trả lời trongluận án “Vai trò của truyền thông đại chúng trong thực hiện quyền trẻ em ở

t ỉnh Bình Phước hiện nay”.

2 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 M ục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận, từ đó phân tích thực trạng vai trò của các phươngtiện TTĐC trong thực hiện quyền trẻ em ở tỉnh Bình Phước hiện nay và đề xuấtcác giải pháp tăng cường vai trò của TTĐC trong thực hiện quyền trẻ em

2.2 Nhi ệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất: Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn nghiên cứu vai trò của TTĐC

trong thực hiện quyền trẻ em

Thứ hai: Phân tích thực trạng vai trò của các phương tiện TTĐC tỉnh Bình

Phước trong thực hiện quyền trẻ em ở địa phương hiện nay Trong đó có nhữngđánh giá từ phía công chúng tỉnh Bình Phước

Thứ ba: Phân tích các nhân tố tác động đến vai trò của TTĐC tỉnh Bình

Phước trong thực hiện quyền trẻ em ở địa phương hiện nay Đưa ra các dự báo

xu hướng biển đổi vai trò

Thứ tư: Đề xuất các khuyến nghị về giải pháp nhằm tăng cường vai trò của

TTĐC trong thực hiện quyền trẻ em trong thời gian tới

3 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Các vai trò của TTĐC tỉnh Bình Phước trong

việc thực hiện quyền trẻ em ở địa phương hiện nay

3.2 Khách th ể nghiên cứu: Cơ quan TTĐC của tỉnh được chọn nghiên

cứu; cán bộ truyền thông các cơ quan TTĐC được chọn nghiên cứu; côngchúng Bình Phước (trẻ em và người lớn)

3.3 Ph ạm vi nghiên cứu

- Thời gian nghiên cứu: 2010-2013

- Không gian nghiên cứu: tỉnh Bình Phước

- Phạm vi nội dung: Đề tài nghiên cứu vai trò của các phương tiện TTĐC

tỉnh Bình Phước trong thực hiện quyền trẻ em ở địa phương hiện nay Các cơquan TTĐC được chọn nghiên cứu là: Báo Bình Phước; Đài Phát thanh vàTruyền hình Bình Phước; bốn Đài truyền thanh và truyền hình cấp huyện (thị xãĐồng Xoài; huyện Bù Gia Mập; Bù Đăng và Đồng Phú) Đề tài giới hạn nghiên

cứu trong bốn loại hình báo chí (báo in, truyền hình, phát thanh, báo mạng điệntử) và truyền thanh cấp huyện (không phải cơ quan báo chí) Các sản phẩmtruyền thông được khảo sát đã đăng phát từ tháng 6 đến tháng 10/2012.

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Các tri thức về truyền thông, TTĐC, vai trò của TTĐC và xã hội họcTTĐC Mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng.Các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước ViệtNam, tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của TTĐC, quyền trẻ em và vai trò củaTTĐC trong thực hiện quyền trẻ em Các lý thuyết mô hình truyền thông theochu kỳ của Roman Jakobson, thuyết kiến tạo xã hội của Peter L Berger, lýthuyết trung gian về vai trò - tập hợp của R.Merton và tiếp cận vai trò củaTTĐC trong thực hiện quyền trẻ em dựa trên quyền

4.2 P hương pháp nghiên cứu

4.2.1 Phương pháp nghiên cứu định lượng

4.2.1.1 Phỏng vấn tiêu chuẩn (cấu trúc)

- Phỏng vấn 582 công chúng người lớn - cha mẹ trong các gia đình có trẻ

em trên địa bàn (xã Tân Thành và phường Tân Phú, thị xã Đồng Xoài; xã TânLợi và thị trấn Tân Phú, huyện Đồng Phú; xã Thọ Sơn và thị trấn Đức Phong,huyện Bù Đăng; xã Phú Riềng và Long Hà, huyện Bù Gia Mập) Phỏng vấn đạtyêu cầu và hợp lệ 535 người, chiếm 91,9%

- Đối với công chúng trẻ em: Phỏng vấn 264 trẻ em từ 12 đến dưới 16 tuổi

ở một trường tiểu học và một trường THCS thuộc huyện Đồng Phú và thị xãĐồng Xoài, có đón xem chương trình trẻ em trên Đài Phát thanh và Truyền hìnhBình Phước Số trường hợp đạt yêu cầu và hợp lệ là 206, chiếm 78,0%

- Đối với cán bộ truyền thông: phỏng vấn 185 người là lãnh đạo, phóng viên,biên tập viên, phát thanh viên các cơ quan TTĐC được nghiên cứu, chọn ngẫunhiên Số trường hợp đạt yêu cầu và hợp lệ là 164, chiếm 88,6%

4.2.1.2 Phân tích nội dung định lượng

Được tiến hành bằng một bộ công cụ mã hóa nội dung thông điệp về trẻ emtrên các phương tiện TTĐC tỉnh Bình Phước để thống kê tần suất sử dụng cácphạm trù trẻ em, học sinh (dưới 16 tuổi), quyền trẻ em; liên quan đến trẻ em, hoạtđộng bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, với 2.222 sản phẩm truyền thông vềtrẻ em trên các cơ quan TTĐC được nghiên cứu từ tháng 6 đến tháng 10/2012

4.2.2 Phương pháp nghiên cứu định tính

4.2.2.1 Phân tích nội dung tài liệu

4.2.2.2 Phỏng vấn sâu: Thực hiện 29 cuộc phỏng vấn sâu với cán bộ

TTĐC; cán bộ lãnh đạo, quản lý và công chúng (người lớn và trẻ em)

4.2.2.3 Thảo luận nhóm: Thực hiện 04 cuộc thảo luận nhóm với cán bộ TTĐC 4.2.2.4 Phương pháp quan sát

5 Giả thuyết nghiên cứu và khung phân tích

5.1 Gi ả thuyết nghiên cứu

Thứ nhất: TTĐC thực hiện được vai trò vận động, khuyến khích và được

công chúng đánh giá cao nhất Vai trò thông tin, tuyên truyền, giáo dục đượcthực hiện tốt hơn vai trò giám sát Vai trò giám sát không thực hiện tốt bằng vaitrò hình thành và thể hiện dư luận xã hội TTĐC thực hiện vai trò giải trí cho trẻ

em hạn chế nhất so với các vai trò khác

Thứ hai: Việc thực hiện các vai trò của TTĐC tỉnh Bình Phước trong thực

hiện quyền trẻ em phụ thuộc vào đặc điểm nhân khẩu xã hội, nhận thức, thái độ

về quyền trẻ em của cán bộ truyền thông Đồng thời bị chi phối bởi tôn chỉ, mụcđích, cơ cấu tổ chức của cơ quan truyền thông, các hoạt động truyền thông cũngnhư các chính sách về TTĐC, quyền trẻ em và vai trò của TTĐC trong thực hiệnquyền trẻ em và điều kiện phát triển kinh tế, văn hoá - xã hội của địa phương

Thứ ba: Thời gian tới, vai trò của TTĐC tỉnh Bình Phước trong thực hiện

quyền trẻ em sẽ thay đổi theo xu hướng tính đến các yếu tố quyền của trẻ em đãđược pháp luật thừa nhận và nâng cao năng lực thực hiện quyền trẻ em của cácbên liên quan Nhưng vẫn có sự chênh lệch giữa các vai trò và sự khác nhaugiữa các cơ quan, loại hình TTĐC trong thực hiện quyền trẻ em Người dânBình Phước ngày càng thỏa mãn hơn, ứng dụng được nhiều hơn các thông tin

về quyền trẻ em từ TTĐC trong tỉnh, nhưng sẽ yêu cầu cao hơn về nội dung,hình thức thể hiện và sự tiện lợi của hội tụ truyền thông, tích hợp phương tiện

5.2 Các bi ến số được xác định trong luận án

* Biến độc lập:

- Đặc điểm cơ quan truyền thông (tôn chỉ, mục đích; cơ cấu tổ chức hoạt động)

- Hoạt động truyền thông về quyền trẻ em (thời điểm truyền thông, loạihình truyền thông)

- Đặc điểm của cán bộ truyền thông (đặc điểm nhân khẩu xã hội; nhậnthức, thái độ về quyền trẻ em, hành vi tác nghiệp)

* Biến phụ thuộc: Các đặc điểm của việc thực hiện vai trò của TTĐC trong

thực hiện quyền trẻ em:

- Thông tin, tuyên truyền, giáo dục về thực hiện quyền trẻ em

- Hình thành và thể hiện dư luận xã hội về thực hiện quyền trẻ em

- Vận động, khuyến khích thực hiện quyền trẻ em

- Giám sát tình hình thực hiện quyền trẻ em

- Giải trí cho trẻ em

Vai trò của TTĐC tỉnh Bình Phước trong thực hiện quyền trẻ em ở địaphương hiện nay được đo trên tiêu chí: 1 Số lượng, tỷ lệ sản phẩm truyền thông

có mục đích đăng phát thông tin thể hiện vai trò từ kết quả phân tích thông điệptruyền thông, so với ý kiến của cán bộ truyền thông; 2 Chất lượng nội dung,hình thức thể hiện, ưu điểm, hạn chế của vai trò; 3 Ý kiến đánh giá của côngchúng về hiệu quả và việc thể hiện các vai trò

* Biến can thiệp:

- Công ước quốc tế về quyền trẻ em (CRC); hệ thống chính sách về TTĐC,

về quyền trẻ em và vai trò của TTĐC trong thực hiện quyền trẻ em

- Đặc điểm kinh tế, văn hoá, xã hội của địa phương: chuẩn mực xã hội;phong tục tập quán; trình độ dân trí; các hoạt động truyền thông khác về quyền

trẻ em…

6 Điểm mới, ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

6.1 Điểm mới của đề tài

Thứ nhất, về khách thể nghiên cứu: Đây là nghiên cứu đầu tiên về vai trò

của TTĐC trong việc thực hiện quyền trẻ em thông qua bốn loại hình báo chí vàkênh truyền thanh cấp huyện Trên cơ sở phân tích thực trạng, các nhân tố tácđộng, dự báo xu hướng biến đổi, đề tài đề xuất một số khuyến nghị về giải pháptăng cường vai trò của TTĐC trong thực hiện quyền trẻ em, góp phần thúc đẩythực hiện quyền trẻ em trên thực tế

Thứ hai, về cách tiếp cận vấn đề nghiên cứu: Đề tài sử dụng lý thuyết mô

hình truyền thông theo chu kỳ của Roman Jakobson, thuyết kiến tạo xã hội củaPeter L Berger, lý thuyết trung gian về vai trò - tập hợp của R.Merton và tiếpcận dựa trên quyền của trẻ em cùng với phương pháp phân tích nội dung thôngđiệp truyền thông để có được một bức tranh toàn diện về vai trò của TTĐCtrong thực hiện quyền trẻ em ở tỉnh Bình Phước hiện nay

6.2 Ý ngh ĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Ý ngh ĩa lý luận: Đề tài ứng dụng và góp phần kiểm chứng, phát triển lý

thuyết xã hội học TTĐC và thuyết kiến tạo xã hội Kết quả nghiên cứu góp phầnlàm sáng tỏ vai trò xã hội của TTĐC

Ý ngh ĩa thực tiễn: Đề tài cho thấy bức tranh vai trò của TTĐC trong thực

hiện quyền trẻ em, hình ảnh trẻ em trên TTĐC và ý kiến đánh giá của côngchúng Luận án khẳng định vai trò của TTĐC trong thực hiện quyền trẻ em và

sự cần thiết phải tăng cường vai trò của TTĐC trong tiến trình thực hiện quyềntrẻ em Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo bổ ích với ngành Thông tin -Truyền thông, Lao động - Thương binh và Xã hội, ngành Tuyên giáo trên lĩnhvực quản lý, định hướng tuyên truyền về quyền trẻ em cho các cơ quan TTĐC.Đây cũng là tài liệu tham khảo giá trị cho các giảng viên, học viên trong nghiêncứu, giảng dạy xã hội học TTĐC ở Việt Nam

7 Kết cấu của luận án: Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, nội dung

chính của luận án được chia thành bốn chương, chín tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI

1.1.1 Hướng nghiên cứu lý luận về vai trò của truyền thông đại chúng

Tác giả luận án điểm luận các quan điểm chức năng luận về vai trò củaTTĐC; TTĐC kiến tạo những hình ảnh khuôn mẫu trong công chúng; các môhình truyền thông; hiệu quả, ảnh hưởng của TTĐC đến đời sống xã hội; yếu tốchi phối nội dung truyền thông Từ đó, tác giả có được những thông tin quantrọng để xác định: Các vai trò của TTĐC tỉnh Bình Phước trong thực hiệnquyền trẻ em; sử dụng thuyết kiến tạo xã hội để phân tích thực trạng truyền

thông về quyền trẻ em; và có tri thức xã hội học TTĐC để phân tích các nhân tốtác động đến thực trạng vai trò của TTĐC tỉnh Bình Phước trong thực hiện quyềntrẻ em ở địa phương hiện nay.

1.1.2 Hướng nghiên cứu về phương pháp

Tác giả luận án tổng quan về phương pháp phân tích nội dung thông điệptruyền thông Căn cứ nội dung nghiên cứu và năng lực của mình, tác giả sửdụng phương pháp phân tích nội dung định lượng với một bộ mã hóa thôngđiệp truyền thông về trẻ em của các phương tiện TTĐC tỉnh Bình Phước

1.1.3 Hướng nghiên cứu thực nghiệm về vai trò của truyền thông đại chúng trong thực hiện quyền trẻ em

Tác giả điểm luận các nghiên cứu trong Báo cáo về các vấn đề của trẻ emtrên báo chí và truyền hình châu Á của Trung tâm Thông tin liên lạc châu Á vàKhoa nghiên cứu thông tin - Trường Đại học Công nghệ Nanyang Singapore(1999); nghiên cứu của Helena Thorfinn (2000) trong cuốn chuyên khảo

“Truyền thông, đạo đức nghề nghiệp với trẻ em” Đây là cơ sở để tác giả đưa racác biến số, tham khảo phân tích thực trạng

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở VIỆT NAM

1.2.1 Hướng nghiên cứu lý luận về vai trò của truyền thông đại chúng

Các nghiên cứu mang tính chất lý luận về vai trò của TTĐC không nhiều,phần lớn được trình bày lồng ghép vào các nghiên cứu thực nghiệm về tiêu chíphân tích hiệu quả của TTĐC; nhân tố tác động đến hoạt động và hiệu quả TTĐC.Tác giả tham khảo để phân tích thực trạng vai trò của TTĐC trong thực hiệnquyền trẻ em

1.2.2 Hướng nghiên cứu thực nghiệm về vai trò của truyền thông đại chúng trong thực hiện quyền trẻ em

Tác giả luận án điểm luận nghiên cứu về hình ảnh trẻ em trên TTĐC ViệtNam của Trịnh Duy Luân và Mai Quỳnh Nam (1999); một số nghiên cứu vềtruyền thông trẻ em của Mai Quỳnh Nam; nghiên cứu thực nghiệm về sự lạmdụng hình ảnh nam giới và phụ nữ trên TTĐC nhìn từ thuyết kiến tạo xã hội Cóthể nói, chưa có nghiên cứu xã hội học nào đánh giá một cách đầy đủ và toàndiện vai trò của TTĐC trong thực hiện quyền trẻ em nhìn từ phía nhà truyền thông

và đánh giá của công chúng ở một địa phương cụ thể

1.2.3 Các hướng nghiên cứu khác

Trẻ em và TTĐC đã được các nhà nghiên cứu trên lĩnh vực báo chí, truyềnthông, các tổ chức quốc tế quan tâm, nghiên cứu, đề xuất giải pháp và nỗ lực đểbảo vệ, thúc đẩy tiến trình thực hiện quyền trẻ em

Tiểu kết chương 1

Tất cả các nghiên cứu được điểm luận đều chưa phân tích đầy đủ, toàn diệnthực trạng vai trò của TTĐC đối với việc thực hiện quyền trẻ em từ ý kiến củanhà truyền thông và công chúng cũng như các nhân tố tác động đến thực trạng

Vì vậy, luận án sẽ tìm hiểu sâu những vấn đề chưa được nghiên cứu thấu đáosau đây:

1- Từ các lý thuyết của xã hội học TTĐC, thuyết kiến tạo xã hội, lý thuyết

về vai trò và tri thức về quyền trẻ em, đề tài sẽ nhận diện và đánh giá thực trạngvai trò của TTĐC ở Bình Phước trong thực hiện quyền trẻ em với mục đíchxem xét TTĐC Bình Phước đã thực hiện các vai trò trong thực hiện quyền trẻ

em như thế nào Phân tích các nhân tố tác động đến thực trạng này

2- Công chúng đã đón nhận những thông điệp truyền thông về trẻ em nhưthế nào; có tác động ra sao đến nhận thức, thái độ của công chúng; cách côngchúng sử dụng các thông tin về quyền trẻ em vào cuộc sống

3- Đề xuất các khuyến nghị giải pháp tăng cường vai trò của TTĐC trongthực hiện quyền trẻ em

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

2.1.1 Các khái niệm cơ bản

2.1.1.1 Khái ni ệm truyền thông đại chúng

Truyền thông đại chúng (mass communication) được hiểu là một quá trình

xã hội được thực hiện thông qua các phương tiện kỹ thuật TTĐC (mass media)nhằm quảng bá thông tin tới đông đảo công chúng trong xã hội

2.1.1.2 Khái ni ệm quyền trẻ em: Quyền trẻ em được hiểu là quyền con

người của công dân Việt Nam dưới 16 tuổi, với 10 quyền cơ bản theo Luật Bảo

vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004

2.1.1.3 Khái niệm vai trò và vai trò của truyền thông đại chúng trong thực hiện quyền trẻ em

Vai trò được quan niệm là một tập hợp các chức năng, các quyền và nghĩa

vụ gắn cho một vị trí xã hội của một người hay một nhóm người mà xã hộimong đợi phải được thực hiện Vai trò của TTĐC trong thực hiện quyền trẻ emđược hiểu là một tập hợp các chức năng, các quyền và nghĩa vụ của các tổ chứcTTĐC và những người làm truyền thông được Nhà nước quy định, xã hội vàcông chúng kỳ vọng, mong đợi phải thực hiện (gồm thông tin, tuyên truyền, giáodục thực hiện quyền trẻ em; hình thành và thể hiện dư luận xã hội trong thực hiệnquyền trẻ em; vận động, khuyến khích thực hiện quyền trẻ em; giám sát tình hìnhthực hiện quyền trẻ em và giải trí cho trẻ em) để kiến tạo các mô hình nhận thức,thái độ và hành vi thực hiện quyền trẻ em theo CRC và luật pháp Việt Nam, thúcđẩy tiến trình thực hiện quyền trẻ em trong thực tế

2.1.2 Các lý thuyết nghiên cứu

2.1.2.1 Tiếp cận lý thuyết mô hình truyền thông theo chu kỳ của Roman Jakobson

Mô hình truyền thông theo chu kỳ của R.Jakobson giúp chúng ta hiểu rằng,vai trò của nhà truyền thông rất quan trọng, nếu nhận thức, thái độ của họ về

quyền trẻ em không đúng đắn, đầy đủ thì nội dung thông điệp truyền đi cũngkhông chính xác, chưa kể có thể bị sai lệch do hiện tượng “nhiễu” Nội dungthông điệp nhiều khi được công chúng đón nhận không đúng như ý của nhàtruyền thông, nếu nội dung đó xa lạ với phông văn hóa, kiến thức, kinh nghiệmhay khác xa với đời sống, tâm lý và đặc điểm xã hội của công chúng Việc ghinhận nội dung thông điệp hoàn toàn phụ thuộc vào sự chọn lọc theo đặc điểmnhân khẩu xã hội, phông văn hóa và vốn tâm lý của họ Công chúng có phản hồitrở lại với nhà truyền thông và trở thành người phát tin đến nhà truyền thông.

2.1.2.2 Ti ếp cận thuyết kiến tạo xã hội của Peter L Berger

Tiếp cận thuyết kiến tạo xã hội của Berger có thể hiểu, TTĐC là một trongnhững thiết chế xã hội quan trọng góp phần kiến tạo nên những kịch bản, khuônmẫu thực hiện quyền trẻ em theo CRC, theo chủ trương, chính sách, pháp luật

mà xã hội phải thực hiện Mỗi cá nhân tiếp nhận dần dần những tri thức, mẫuhình thực hiện quyền trẻ em một cách vô tình hay có chủ đích từ TTĐC Nếucác nhà truyền thông có nhận thức, thái độ tốt, kiến tạo được những khuôn mẫuđúng đắn, thì công chúng sẽ có cơ hội để lĩnh hội được những khuôn mẫu, môhình đúng đắn và ngược lại Song, công chúng cũng tự kiến tạo nên thế giới vàquan niệm của họ với những gì rất riêng, do sự khác biệt về đặc điểm xã hội.Những tri thức, kinh nghiệm, khuôn mẫu hành vi thực hiện quyền trẻ em côngchúng có được từ TTĐC tiếp tục được duy trì, củng cố bởi sự tương tác xã hội.Việc thực hiện quyền trẻ em và truyền thông về quyền trẻ em đều bị chi phối bởicác yếu tố kinh tế, văn hóa, xã hội, chính trị, tôn giáo của bối cảnh xã hội cụ thể

2.1.2.3 Ti ếp cận lý thuyết trung gian về vai trò - tập hợp của R.Merton

Lý thuyết của R Merton cho chúng ta biết rằng, với vị thế của mình, nhàtruyền thông không phải chỉ có một vai trò truyền thông về quyền trẻ em, màcòn có vai trò truyền thông về kinh tế, văn hóa, xã hội, chính trị, quốc phòng, anninh… Trong quá trình thực hiện vị thế là nhà truyền thông về quyền trẻ em, họlại có nhiều vai trò phải thực hiện Họ có tập hợp vai trò thể hiện trong mối gắnkết nhà truyền thông với công chúng, với cơ quan chủ quản, các cán bộ nhânviên trong cơ quan, với cơ quan truyền thông khác và các cơ quan, tổ chức, cánhân khác Theo đó, có thể nhà truyền thông sẽ gặp phải sự khủng hoảng, căngthẳng và xung đột vai trò

2.1.2.4 Ti ếp cận vai trò của truyền thông đại chúng trong thực hiện quyền trẻ

em d ựa trên quyền trẻ em

Theo cách tiếp cận quyền trẻ em, truyền thông về quyền trẻ em là vai trò,trách nhiệm pháp lý của TTĐC TTĐC phải đảm bảo rằng, quyền trẻ em có tínhthống nhất, không thể phân tách, là bất khả xâm phạm, Nhà nước, các tổ chức,

cá nhân trong xã hội phải có trách nhiệm tổ chức thực hiện Nhà truyền thôngtuyệt đối không phân biệt đối xử với trẻ em, phải đảm bảo được lợi ích tốt nhấtcủa trẻ em, trẻ em có quyền được sống và phát triển, phải có sự tham gia của trẻ

em vào quá trình truyền thông.

2.1.3 Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng, Nhà nước Việt Nam về vai trò của truyền thông đại chúng và về quyền trẻ em

Chủ nghĩa Mác-Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh không bàn một cách trựctiếp về vai trò của TTĐC với việc thực hiện quyền trẻ em, nhưng đặc biệt quantâm đến vị trí, vai trò của báo chí truyền thông trong sự nghiệp cách mạng xâydựng và bảo vệ chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản Báo chí là một công cụtuyên truyền quan trọng của đảng vô sản, tuyên truyền, bảo vệ quyền trẻ emcũng là một trong những nghĩa vụ quan trọng của báo chí

Công tác tuyên truyền, vận động xã hội nâng cao nhận thức và chuyển đổihành vi thực hiện quyền trẻ em là một trong những hoạt động quan trọng củaChương trình hành động quốc gia vì trẻ em giai đoạn 2012-2020; được khẳngđịnh trong Chỉ thị số 20-CT/TW ngày 05-11-2012 của Bộ Chính trị “về tăngcường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ

em trong tình hình mới” và một số văn bản khác Đây là sự chỉ đạo của Đảng,Nhà nước về trách nhiệm, vai trò của TTĐC trong thực hiện quyền trẻ em

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN NGHIÊN CỨU

2.2.1 Đặc điểm kinh tế, văn hoá - xã hội của tỉnh Bình Phước

Bình Phước là một tỉnh miền núi, biên giới thuộc miền Đông Nam Bộ; códiện tích tự nhiên là 6.871.543 km2; dân số 922.706 người, trong đó trẻ emchiếm 31,0% Tỉnh có 41 dân tộc và gần 20,0% đồng bào tôn giáo Tỉnh BìnhPhước được tái lập ngày 01-01-1997 Tỉnh có 10 huyện, thị xã với 111 xã,phường, thị trấn Tốc độ tăng trưởng GDP bình quân năm 2013 đạt 9,59%.GDP bình quân đầu người theo giá thực tế năm 2013 đạt 41,63 triệu đồng.Những thành tựu trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội chưa tương xứng vớitiềm năng và thế mạnh của tỉnh Tình hình kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn

đã ảnh hưởng không nhỏ đến việc thực hiện quyền trẻ em Hoạt động của các

cơ quan TTĐC ở Bình Phước hiện nay còn rất nhiều khó khăn, hạn chế khi độingũ cán bộ chuyên nghiệp chưa đủ mạnh Khó khăn của hoạt động TTĐC ảnhhưởng đáng kể đến công tác truyền thông về quyền trẻ em

2.2.2 Tình hình thực hiện quyền trẻ em ở tỉnh Bình Phước hiện nay

Thời gian qua, dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh, cácquyền của trẻ em Bình Phước đã được cấp ủy đảng, chính quyền, gia đình, nhàtrường và cộng đồng xã hội quan tâm thực hiện, song còn nhiều khó khăn, hạnchế, dù đã có một số kết quả rất đáng trân trọng Nghị quyết và Luật Bảo vệ,chăm sóc và giáo dục trẻ em vẫn chưa thật sự đi vào cuộc sống

hiện quyền trẻ em và giải trí cho trẻ em Luận án sử dụng tổng tích hợp các lýthuyết: Mô hình truyền thông theo chu kỳ của Roman Jakobson; thuyết kiến tạo

xã hội của Peter L Berger; lý thuyết trung gian về vai trò - tập hợp củaR.Merton; tiếp cận vai trò của TTĐC trong thực hiện quyền trẻ em từ cách tiếpcận quyền của trẻ em Chủ nghĩa Mác-Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quanđiểm của Đảng, Nhà nước ta về báo chí, về quyền trẻ em và vai trò của TTĐCtrong thực hiện quyền trẻ em là cơ sở để đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụtuyên truyền quyền trẻ em của TTĐC Cơ sở thực tiễn nghiên cứu luận án là đặcđiểm kinh tế, văn hóa - xã hội của tỉnh Bình Phước và tình hình thực hiện quyềntrẻ em hiện nay trên địa bàn tỉnh

Chương 3 THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG TRONG THỰC HIỆN QUYỀN TRẺ EM Ở TỈNH BÌNH PHƯỚC HIỆN NAY

3.1 KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH TRUYỀN THÔNG VỀ ĐỀ TÀI TRẺ EM Ở TỈNH BÌNH PHƯỚC HIỆN NAY

3.1.1 Số lượng sản phẩm truyền thông về đề tài trẻ em

Từ tháng 6 đến tháng 10/2012, các phương tiện TTĐC tỉnh Bình Phướcđược nghiên cứu có 2.222 sản phẩm truyền thông về đề tài trẻ em, trực tiếphoặc hướng tới phục vụ việc thực hiện quyền trẻ em Trong đó, có 1.344 sảnphẩm dành cho trẻ em và 878 sản phẩm dành cho người lớn

1 Đài Phát thanh và Truyền hình Bình Phước đứng đầu về số lượng và tỷ

lệ sản phẩm truyền thông về đề tài trẻ em, với 1.622 sản phẩm, chiếm 13,8%tổng sản phẩm truyền thông của Đài Trong đó, có 1.344 sản phẩm cho trẻ em,chiếm 90,5% tổng sản phẩm truyền thông về đề tài trẻ em, chiếm 11,4% tổng sảnphẩm truyền thông của Đài Các sản phẩm về đề tài trẻ em không phải chỉ có vàocác dịp cao điểm vì trẻ em Tổng thời lượng phát sóng các sản phẩm truyềnthông về trẻ em trong 5 tháng là 35.315 phút, chiếm 22,2% tổng thời lượng phátsóng chương trình của địa phương, không kể tiếp âm, tiếp sóng

2 Báo Bình Phước: có 218 sản phẩm truyền thông về trẻ em, chiếm 4,4%

tổng sản phẩm truyền thông của báo Trong đó, báo in có 149 tin bài, chiếm5,2% và báo mạng điện tử có 68 tin bài, chiếm 3,4% tổng tin bài của báo Cácsản phẩm truyền thông không phải chỉ có vào các dịp cao điểm vì trẻ em Báokhông có sản phẩm truyền thông dành cho trẻ em

3 Các đài truyền thanh, truyền hình cấp huyện: Đài thị xã Đồng Xoài

quan tâm cho mảng đề tài trẻ em nhiều nhất, chiếm 10,3% trong tổng số sảnphẩm truyền thông của Đài; thứ hai là Đài huyện Đồng Phú; thứ ba là Đàihuyện Bù Đăng; ít nhất là Đài huyện Bù Gia Mập Các hoạt động truyền thông

về trẻ em ở Đài thị xã Đồng Xoài không phải chỉ ưu tiên vào các dịp cao điểm,

mà được thực hiện thường xuyên Trong khi đó, Đài huyện Đồng Phú, Bù Đăng

và Bù Gia Mập không thực hiện thường xuyên, mà chỉ ưu tiên vào tháng 6

-tháng hành động vì trẻ em và -tháng 9 - đầu năm học mới.

3.1.2 Hình thức của sản phẩm truyền thông về đề tài trẻ em

Phần lớn là do các cơ quan TTĐC trong tỉnh tự thực hiện Một số Đàitruyền thanh và truyền hình cấp huyện lấy sản phẩm truyền thông từ Báo BìnhPhước, Báo Bình Phước điện tử và báo khác Tin là thể loại nhiều nhất, vớingôn ngữ giản dị, dễ hiểu, gần gũi, phù hợp với trình độ nhận thức của số đôngcông chúng Các sản phẩm truyền thông về trẻ em chỉ được thực hiện đều đặn,

có tính chất định kỳ trên Báo Bình Phước in và Đài Phát thanh và Truyền hìnhBình Phước Các sản phẩm truyền thông về trẻ em thường đứng sau vấn đềchính trị, kinh tế, ít khi được đứng trên trang nhất và trong các chuyên mụcchính trị thời sự, chủ yếu đưa vào chuyên trang/chuyên mục giáo dục, thanhniên, văn hóa Các sản phẩm truyền thông được phát sóng trên Đài truyền hìnhBình Phước không phải những khung giờ vàng, nhưng vẫn thuận tiện để theo dõi

3.1.3 Đặc điểm nội dung thông tin

Hầu hết các sản phẩm truyền thông về trẻ em không nêu các quyền trẻ em

có liên quan Cũng chỉ có 4,8% sản phẩm truyền thông về trẻ em có dùng từ

“quyền trẻ em”, mà phần lớn chỉ ngầm thể hiện các quan niệm về trẻ em vàquyền trẻ em Vì vậy, TTĐC chưa đưa ra thông điệp đúng về quyền trẻ em, do đódẫn đến những hạn chế nhất định trong việc bảo vệ trẻ em, không kiến tạo nênnhận thức đúng đắn về quyền trẻ em cho xã hội

3.1.4 Hình ảnh trẻ em trên truyền thông đại chúng Bình Phước

Hình ảnh phổ biến nhất của trẻ em trên TTĐC Bình Phước là trẻ em bìnhthường (chiếm 62,2%) Không có hình ảnh xấu xí, vi phạm pháp luật, rất ít hìnhảnh trẻ em bị tai nạn thương tích, bị bạo hành, xâm hại tình dục, khuyết tật, mồcôi, lang thang Các phương tiện TTĐC đã nỗ lực mang lại cho công chúng mộtbức tranh không quá ảm đạm về tình hình trẻ em ở Bình Phước, nhưng chưaphản ánh toàn diện hình ảnh trẻ em trên thực tế

3.1.5 Sự tham gia của trẻ em Bình Phước trên truyền thông đại chúng

Trẻ em Bình Phước được tham gia rất ít vào quá trình truyền thông về trẻ

em Tiếng nói của trẻ em trên TTĐC Bình Phước rất hạn chế, chưa tác độngđáng kể đến quá trình hoạch định chính sách và giải quyết các vấn đề trẻ em.Không phải lúc nào quyền và lợi ích của trẻ em cũng được TTĐC tôn trọng vàbảo vệ Sự tham gia của trẻ em Bình Phước trên TTĐC mới ở hình thức tượngtrưng, thấp hơn so với mặt bằng chung của cả nước

3.2 VAI TRÒ CỦA TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG TỈNH BÌNH PHƯỚC TRONG THỰC HIỆN QUYỀN TRẺ EM, TỪ NỘI DUNG THÔNG ĐIỆP TRUYỀN THÔNG

3.2.1 Vai trò thông tin, tuyên truyền, giáo dục thực hiện quyền trẻ em

Vai trò thông tin, tuyên truyền, giáo dục về thực hiện quyền trẻ em chưađược TTĐC Bình Phước đặc biệt quan tâm Chỉ có 43,6% sản phẩm truyềnthông về trẻ em được nghiên cứu có mục đích đăng phát thông tin, tuyên truyền,giáo dục về quyền trẻ em Đài huyện Bù Gia Mập quan tâm nhiều nhất đến mục