Hình ảnh Hoa trong ca dao dân ca

Hình ảnh Hoa trong ca dao dân ca thi pháp văn học dân gian Ca dao than thân ca dao về phẩm chất con người Hình ảnh Hoa trong ca dao dân ca thi pháp văn học dân gian Ca dao than thân ca dao về phẩm chất con người

Nghiên cưu về biểu tượng là lĩnh vực đã và đang nhận được sự quan tâm của cácnhà khoa học thuộc nhiều ngành nghiên cưu khác nhau Trải qua thời gian, thế giới cácbiểu tượng nói chung đã khẳng định một vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần củacon người Các biểu tượng góp phần làm nên những đường nét cơ bản nhất một nền vănhóa Đó là một thế giới có sưc hấp dẫn đặc biệt do nó quy tụ nhiều tính chất dường nhưđối lập nhau: vừa hiển hiện, vừa tiềm ẩn; vừa bộc lộ, vừa che giấu; vừa rõ ràng, vừamông lung… Sự tác động, các mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng và thế giới conngười, những ý nghĩa hàm ẩn mà biểu tượng khơi gợi ra như một quy ước thẩm mỹ củacộng đồng… là những vấn đề háp dẫn mà người ta vẫn mong muốn có thể lý giải đượcnhờ vào những nỗ lực của tư duy logic.

Hệ thống biểu tượng nghệ thuật trong ca dao đang thu hút và nhận được khá nhiềusự chú ý của các nhà nghiên cưu Ngày càng có nhiều hơn những khám phá, phát hiệnmới, độc đáo từ thế giới biểu tượng Các tín hiệu thẩm mỹ này đang dần dần được đánhgiá đúng với những giá trị vốn có của chúng

Trong thế giới cảm nhận của con người, hình ảnh hoa mang nhiều giá trị biểutrưng Trong ca dao cổ truyền người Việt, hình ảnh hoa cũng mang đậm những hương vị,sắc màu, giá trị mới Quá trình dịch chuyển từ thế giới sự vật trở thành thế giới cảm nhậncủa con người qua biểu trưng hoa trong ca dao là kết quả của cả một quá trình quan sát,trải nghiệm, tích lũy… để có được những cơ sở nhất định Hình ảnh “hoa” có giá trị biểutrưng cao và rất phong phú: biểu trưng cho cái đẹp, cho phẩm chất, cho sưc sống, sựtrắng trong, tình yêu và hạnh phúc của người phụ nữ Trong tiếng Việt, số lượng nghĩaphái sinh của từ “hoa” khá lớn Trong văn chương, hình ảnh "hoa" càng đem đến chongười thưởng lãm những sắc màu mới, hương vị mới, tình cảm mới, cảm giác mới

Việc nghiên cưu biểu tượng trong ca dao đã được nhiều nhà khoa học quan tâm vàdày công nghiên cưu Các công trình của Vũ Ngọc Phan, Bùi Công Hùng, Hà Công Tài,Nguyễn Xuân Kính, Nguyễn Phương Châm, Nguyễn Thị Ngân Hoa, Triều Nguyên, PhạmThu Yến, Trương Thi ̣Nhàn , Đặng Văn Lung, đều khẳng định sự tồn tại phổ biến củacác biểu tượng, giá trị thẩm mĩ, chưc năng quan trọng của chúng trong ca dao Một sốbiểu tượng đã được đề cập khá chi tiết trong các bài viết, bài nghiên cưu chuyên sâu Một

số bài viết trên tạp chí cũng đề cập tới một số biểu tượng

2. Mục đích

Mục đích của bài viết này là khảo nghiệm một cách có hệ thống , đầy đủ và kháchquan về nhóm biểu tượng hoa – một trong những biểu tượng tiêu biểu nhất trong ca daongười Việt, từ đó thấy được vẻ đẹp của những bông hoa trong ca dao Khám phá vẻ đẹptâm hồn của con người Việt Nam , thấu hiểu những tâm tư, tình cảm của người nông dânViệt Nam Đồng thời, trau dồi thêm vốn hiểu biết của cá nhân nói riêng và của bạn đọcnói chung, làm tư liệu bổ ích cho việc nghiên cưu sự giàu đẹp của ca dao Việt Từ đó cócái nhìn tổng quan về kho tàng trí tuệ của nhân dân thông qua việc đi sâu vào một lát cắtcủa ca dao, thấy được sự gần gũi của hình ảnh hoa với đời sống văn hóa tinh thần củangười dân lao động

Với việc lựa chọn và phân tích nhóm biểu tượng hoa trong ca dao, bài viết muốnđóng góp một cách hiểu và cái nhìn về tài năng , trí tuệ, tâm hồn cao đẹp , tinh tế của con

người Việt Nam, đồng thời mong muốn góp phần bồi đắp tình yêu đối với văn học dângian nói chung , ca dao nói riêng trong lòng bạn đọc, nhất là những bạn đọc trẻ tuổi.

3. Phương pháp nghiên cứu

Phục vụ cho mục tiêu nghiên cưu và triển khai các nội dung bài viết, người viết sửdụng những phương pháp nghiên cưu sau:

- Phương pháp thống kê, phân loại: tìm hiểu số lượng biểu tượng và phân loại cácdạng thưc biểu hiện của biểu tượng hoa

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: so sánh việc sử dụng các biểu tượng khác nhau

để hiểu sâu sắc hơn về nguồn gốc và đặc trưng của hệ biểu tượng này trong ca dao

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: để có cái nhìn rõ nét hơn về các dạng thưccũng như ý nghĩa biểu đạt của biểu tượng hoa trong ca dao

II. NỘI DUNG

1. Cơ sở lí thuyết

Biểu tượng là một yếu tố quan trọng trong thi pháp văn học dân gian nói chung và

ca dao nói riêng Đó là một hình tượng nhưng được tạo nên bằng ngôn ngữ và có tính ẩndụ và khả năng biểu cảm cao

1.1. Biểu tượng

Biểu tượng (symbole: Tiếng Pháp; Symbol: Tiếng Anh) Nói như Georges thì biểutượng “tiết lộ mà che dấu, và che dấu mà tiết lộ” nên khó có thể đưa ra một khái niệmthống nhất về biểu tượng

Biểu tượng là “hình ảnh tượng trưng, là hình ảnh của nhận thưc, cao hơn cảm giác,cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc khi tác dụng của sự vật vào giác quan

đã chấm dưt.” (Từ điền tiếng Việt – GS Hoàng Phê Chủ biên ),

Theo từ điển tâm lí học (Vũ Dũng – Nxb KHXH – 2000), biểu tượng là “hình ảnhcác vật thể, cảnh tượng và sự kiện xuất hiện trên cơ sở nhớ lại hay tưởng tượng Khác vớitri giác, biểu tượng có thể mang tính khái quát Nếu tri giác chỉ liên quan đến hiện tại, thìbiểu tượng liên quan đến quá khư và tương lai.”

Theo Nguyễn Thị Ngọc Điệp (Văn học dân gian những công trình nghiên cứu Bùi

Mạnh Nhị chủ biên – Nxb Giáo Dục – 2003), biểu tượng là “một sự vật mang tính chấtthông điệp được dùng để chỉ ra một cái ở ben ngoài nó, theo một quan hệ ước lệ giữa sựvật trong thông điệp và sự vật ở bên ngoài” Biểu tượng là “cái nhìn thấy được mang một

kí hiệu dẫn ta đến cái không nhìn thấy được”

Như vậy, biểu tượng là cái trung gian, cầu nối giữa cái có thể tri giác và cái khôngthể tri giác, là cách biểu hiện những thư trừu tượng bằng cái cụ thể Từ xa xưa, biểutượng được dùng để chỉ một vật được cắt làm đôi nên mọi biểu tượng đều chưa đựng dấuhiệu bị đập vỡ Về sau, biểu tượng được hiểu như là những hình ảnh tượng trưng, được cảmột cộng đồng (hoặc rộng hơn) cùng chấp nhận và sử dụng phổ biến trong thời gian lâudài

Biểu tượng nghệ thuật bao gồm mọi dạng thưc hình ảnh và có thể được tạo nên từnhững loại hình nghệ thuật khác nhau, cũng có nghĩa được hình thành bởi các chất liệukhác nhau Trong văn học, chất liệu đó là ngôn ngữ.

1.2. Biểu tượng trong ca dao

Nếu xét về mặt kí hiệu học, biểu tượng ca dao chính là những kí hiệu thì nhìn từkhía cạnh tu từ học, biểu tượng ca dao là những hình ảnh ẩn dụ tượng trưng Từ ngữtrong ca dao có thể được dùng để biểu thị một đối tượng, ý nghĩa khác ngoài nội dungngữ nghĩa thông thường của nó Trong ca dao, biểu tượng chủ yếu được tạo nên bởi cácbiện pháp tu từ và những hình ảnh này xuất hiện nhiều lần đến mưc khi không ở trongvăn cảnh cụ thể vẫn khiến người ta cảm nhận ý nghĩa biểu trưng của nó

Biểu tượng cũng được coi như một loại công thưc truyền thống trong ca dao Theo

A Đauy: “Về thực chất, cần phải đưa vào các khái niệm công thưc tất cả những gìthường được lặp lại, công thưc bao hàm khái niệm về tính tiêu biểu, điển hình đối với thểloại” Theo Bùi Mạnh Nhị “công thưc folklore có thể là một từ, một nhóm từ, một dòngthơ hoặc nhóm dòng thơ Có công thưc không gian, thời gian Có công thưc mẫu đề, biểutượng”

Như vậy, biểu tượng nghệ thuật trong ca dao là những kí hiệu ngôn ngữ được lặp

đi lặp lại nhiều lần, có khả năng biểu hiện những ý nghĩa sâu xa Biểu tượng ca dao lànhững hình ảnh đã được dân gian chọn lọc trong sử dụng và được thử thách qua nhiềunăm tháng, thể hiện đậm nét những đặc trưng truyền thống của folklore Con cò, conbống, hạt mưa, ngọn đèn không tắt, tấm gương mờ… là những biểu tượng quen thuộctrong ca dao Qua thực tế khảo sát, có thể tập hợp biểu tượng thành những nhóm khácnhau, mỗi nhóm bao gồm các biểu tượng có liên hệ gần gũi với nhau (do được tạo thànhtừ cùng một loại sự vật, hiện tượng) Các biểu tượng cùng nhóm được phân biệt bằngnhững khía cạnh, sắc thái, quan hệ khác nhau ở cái biểu đạt, dẫn đến sự khác nhau trongcái được biểu đạt, hoặc được phân biệt bởi những kết cấu sóng hợp không giống nhau từmột sự vật, hiện tượng trung tâm

2. Ý nghĩa hình ảnh

Theo kết quả thống kê số lượng và tần số xuất hiện các loại hoa trong cuốn " Tổngtập VHDG người Việt" (Tập ca dao gồm tập 15 và tập 16 quyển thượng, quyển hạ doNguyễn Xuân Kính chủ biên), Nxb KHXH, H, 2002 Trong 11.001 lời ở 9 chủ đề lớn[7:112], của Lê Thị Nguyệt (ĐH Sư phạm – ĐH Thái Nguyên) trong bài viết “Biểu tượng

hoa với vẻ đẹp người phụ nữ trong ca dao cổ truyền của người Việt” đăng trên Tạp chí

Khoa học & Công nghệ - Số 2(46) Tập 2/ Năm 2008 có tới 763/ 11.001 câu sử dụng danh

từ "hoa", "bông" và các loại hoa cụ thể (bằng 6,94%) Tần số trên chiếm một vị trí nhấtđịnh trong tâm thưc, tư duy liên tưởng của người Việt Hình ảnh "hoa" đi vào ca dao đãtrở thành một biểu tượng vô cùng phong phú, thể hiện một lối tư duy liên tưởng độc đáo,giàu sưc sáng tạo của nhân dân Như vậy, rõ ràng hoa là một hình ảnh được dùng ở mưc

độ phổ biến trong ca dao

Khảo sát cuốn Kho tàng ca dao người Việt, Nguyễn Xuân Kính chủ biên, Nxb Văn

hóa Thông tin, Hà Nội, 1995 cho thấy hơn 50 lời ca nói về hoa hoặc lấy hoa làm hình ảnh

so sánh, đặc biệt lời tr.174 có 64 dòng đề cập đến 57 loài hoa Hầu như tất cả các loài hoađiển hình đều được đề cập, từ hoa đồng nội đến hoa rừng núi, từ hoa dại đến hoa trồng, từhoa cảnh đến hoa trái, từ hoa thật đến hoa tạo dáng như hoa đèn

Theo TS Nguyễn Thị Ngọc Điệp, nhóm biểu tượng hoa đã được hình thành vớinhiều biểu tượng: hoa, hoa đào, hoa hồng, hoa sen, hoa mai, hoa lý, hoa phù dung, hoabúp, hoa nở, hoa thơm, hoa đang thì, hoa tàn, hoa thơm mất nhị, hoa rơi, hoa – người háihoa, hoa sen – hồ, hoa sen – bèo, hoa – bướm,… Tuy được xếp cùng một nhóm nhưngcác biểu tượng này mang những ý nghĩa không hoàn hoàn giống nhau

- Hoa nhài: người con gái với cái đẹp, cái duyên kín đáo, thầm lặng

- Hoa sen: người con gái đẹp đẽ, cao quý

- Hoa phù dung: người con gái có sắc đẹp nhưng chóng phai tàn

- Hoa búp: người con gái chưa có chồng

- Hoa nở: người con gái đã có chồng

- Hoa tàn: người con gái tàn tạ

- Hoa thơm mất nhị: người con gái không còn thanh tân

Trên cơ sở một nét nghĩa chung phổ biến là biểu thị cho người con gái, mỗi biểutượng lại thể hiện những nét nghĩa, những sắc thái ý nghĩa khác biệt nhau, không trùnglắp, phục vụ đắc lực cho nhu cầu giãi bày tâm tư, tình cảm của dân gian ở nhiều khíacạnh trong đời sống hàng ngày Xuất phát từ những quan sát của dân gian về thế giới hoacỏ trong thiên nhiên, các biểu tượng trên đã được hình thành Mỗi loài hoa với những tínhchất, đặc điểm không giống nhau, hay cùng một loài hoa nhưng ở các trạng thái khácnhau … đã gợi cho dân gian những liên tưởng phong phú, đa đạng về đời sống conngười.

Về phẩm chất của hoa, tác giả dân gian chú ý đến màu sắc, hương thơm Phần lớn,các bài ca bắt đầu bằng cụm từ hoa thơm đều hàm ẩn phẩm chất, ngụ ý với người khôn:

Hoa thơm ai chẳng nâng niu Người khôn ai chẳng kính yêu mọi bề

Hoa thơm ai nỡ bỏ rơi Người khôn ai nỡ nặng lời với ai

• Hoa biểu trưng cho tình yêu đôi lứa

Tình yêu là một đề tài đẹp, hấp dẫn đối với mọi thế hệ Tình yêu làm cho cuộc đờiđẹp hơn, cuộc sống ý nghĩa hơn đối với mỗi người Hoa chính là tình yêu lưa đôi mà conngười tìm kiếm:

Vì hoa nên phải tìm hoa

Vì tình nên phải vào ra với tình

Hoa đổi màu tượng trưng cho sự thay đổi ngang trái trong tình yêu:

Hoa cúc vàng nở ra hoa cúc trắng

Em có chồng rồi trả yếm cho anh Hoa cúc vàng nở ra hoa cúc xanh Yếm em em mặc, yếm gì anh anh đòi

Hoa là những tác nhân liên quan đến tình yêu để người ta phải quan tâm, chămchút:

Yêu cây mới nhớ đến hoa Yêu dì thằng đỏ mua quà nó ăn

Hoa còn được hóa thân là người đang yêu:

Vì chàng hờ hững hoa tàn héo khô

Vì ai cho bướm nguôi hoa Cho tằm nguôi kén cho ta nguôi mình

Khi tình yêu gắn với ẩn dụ hoa nở chính là thời điểm đẹp nhất, viên mãn nhất mànhững đôi lưa yêu nhau mong đợi:

Ước gì nụ nở nên hoa

Để ta đi lại một nhà vui chung

Biểu trưng “nụ nở nên hoa” chính là tình yêu đi đến hôn nhân, nên vợ nên chồng

• Hoa biểu trưng cho vẻ đẹp và tuổi xuân của người con gái

Nếu làm một phép so sánh để tìm sự tương đồng giữa đời cây và đời người phụnữ, có lẽ dễ dàng tìm thấy điểm chung giữa giai đoạn cây nở hoa và thời con gái, thờigian đẹp nhất, sung mãn nhất song cũng ngắn ngủi nhất Trong kho tàng ca dao ngườiViệt, không ít câu ca dao xuất hiện sự so sánh này:

- Mẹ ơi cấm đoán con chi Con như hoa nở một thì mà thôi

- Đàn bà như cánh hoa tươi?

Nở ra chỉ được một thời mà thôi

Tuy nhiên, “một thời” ấy lại là khoảng thời gian đẹp nhất, hấp dẫn nhất khiến trái tim baochàng trai phải xao xuyến:

Hoa thơm hoa ở trên cành Đôi mắt em lúng liếng, dạ anh say lừ đừ

Trong ca dao, mô hình so sánh “Em như … “Thân em/ thiếp như…” khá phổ

biến Sau lời “em” tự ví von ấy thường là những nghịch cảnh để người con gái phải thanthở:

- Thân thiếp như cánh hoa tàn, Đang tươi đang tốt thiếp trao cho chàng.

Bây giờ nhụy rữa, hoa tàn, Vườn xuân nó kém, sao chàng lại chê?

- Thân em như cánh hoa trôi Sóng dập gió dồi biết tấp vào đâu?

- Em như cây quế giữa rừng Thơm tho ai biết, ngát lừng ai hay

- Em như hoa thơm mà mọc góc rừng Thơm cay ai biết, ngát lừng ai hay

Như vậy, nét biểu trưng của hoa chính là cái đẹp phải được biết đến, ghi nhận, dâng hiếnthì cái đẹp mới thực sự có ý nghĩa đối với cuộc đời.

• Hoa biểu trưng cho phẩm hạnh của con người

Khi ngợi ca bàn tay khéo léo, đảm đang của người con gái, hoa được ví với chấtlượng sản phẩm mà họ tạo ra:

Bát cơm em nấu như hoa Bát canh em nấu như là mật ong

Hoa còn biểu trưng cho vẻ đẹp hình thưc và phẩm hạnh, biết đạo nghĩa ở đời và chínhnhững người như thế mới được coi trọng:

- Vợ anh như trúc như thông Như hoa mới nở như rồng mới thêu

- Hoa thơm ai chẳng muốn đeo, Người khôn ai chẳng nâng niu bên mình

- Hoa thơm ai chẳng nâng niu, Người khôn ai chẳng kính yêu một bề

Biểu tượng cho sự thuỷ chung, lòng tự hào, tính kiên trinh; cho nhân cách sáng ngời củangười phụ nữ dù trong hoàn cảnh nào cũng không thay đổi:

Hoa sen mọc bãi cát lầm, Tuy rằng lấm láp cũng mầm hoa sen

Hay :

Hoa thơm càng héo càng thơm

Em giòn, rách áo đói cơm càng giòn

Như vậy, dù được chuyển nghĩa bằng hình thưc ẩn dụ hay so sánh thì nhữngngười, vật, gắn với hoa đều đẹp, đáng quý, đáng trân trọng

• Hoa biểu trưng cho sự giữ gìn

Có lẽ hoa là thực thể vốn mỏng manh yếu đuối chỉ tồn tại trong một thời gianngắn, càng ngắn hơn khi gặp điều kiện không thuận lợi nên con người khi chơi hoa đã có

ý thưc giữ gìn vẻ đẹp của hoa Khi hoa biểu trưng cho vẻ đẹp thì đồng thời ý nghĩa biểutrưng sự nâng niu, giữ gìn cũng xuất hiện khá nhiều trong ca dao

Vườn có chủ giữ gìn cây có chạ?

Hoa có rào ngăn đón bướm ong vô

Bướm, ong là tác nhân giúp cho quá trình thụ phấn để tiếp cho đời hoa là đời quả.Có ong, bướm, bông hoa càng trở nên đẹp hơn, ý nghĩa hơn cho cuộc sống Nhưng bướm,ong cũng là những kẻ hút mật, lấy đi cái tinh túy nhất, đẹp đẽ nhất của hoa, khiến hoachóng tàn phai:

Vườn xuân hoa nở đầy giàn Ngăn con bướm lại kẻo tàn nhị hoa

Một trong những cách để hoa có thể kéo dài vẻ đẹp chính là kĩ thuật chơi hoa Đểhoa có thể làm đẹp cho đời thì người thụ hưởng phải giữ gìn, nâng niu Từ hiện thực cuộcsống ấy, người ta nhắc nhở nhau:

Biết nhau xin nhớ lời nhau Chơi hoa phải nhớ giữ màu cho hoa