→ Câu thơ chứa đựng sự cảm thông và mối giao cảm của nhà thơ với cuộc sống “Cánh chim” và “chòm mây” là những hình ảnh được xuất hiện ở không gian nào?. Luyện đề Phương pháp: nêu vấn đề
Trang 1Ngày soạn: 10/03/2018
CHIỀU TỐI
- Hồ Chí Minh –
I Mục tiêu cần đạt
- Học sinh cảm nhận được bút pháp tả cảnh vừa cổ điển vừa hiện đại của bài thơ, có thể áp dụng tìm hiểu các bài thơ tương tự
- Thấy được vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh: dù hoàn cảnh khắc nghiệt đến đâu vẫn luôn hướng về sự sống và ánh sáng
II Chuẩn bị
- GV: SGK, SGV, giáo án, tư liệu tham khảo
- HS: bài soạn, đọc thêm tài liệu tham khảo
III Tổ chức các hoạt động học tập
1 Ổn định tổ chức, kiểm tra sĩ số
2 Kiểm tra bài cũ
Đọc thuộc lòng phiên âm và dịch thơ bài “Chiều tối” Nêu nội dung khái quát của bài thơ
3 Hoạt động dạy học
Hoạt động 1: Tình huống xuất phát Phương pháp/ Kĩ thuật: vấn đáp GV: Cả bốn câu thơ trong bài, câu nào cũng có sự vận động nhưng mức độ khác nhau.
Hãy chỉ rõ
HS trả lời
Gợi ý Hai câu đầu tả cảnh chiều nơi rừng núi đang chầm chậm vào đêm Khác với cánh chim mỏi đang vội vã của Bà huyện Thanh quan, cánh chim của Bác không còn vội vã
nữa khi đã gần đến đích, trực giác mách bảo chúng ta như vậy là do âm hưởng “mạn mạn” ở câu sau lan tỏa Suy ngẫm sâu hơn, chúng ta thấy cái vẻ buồn, cô đơn chỉ là vỏ
bọc tâm trạng bên ngoài của Bác, thực chất cốt cách vẫn là phong thái ung dung, tự tại của con người nắm vững quy luật thiên nhiên, xã hội Cảm nhận như vậy chúng ta mới thấy sự thống nhất trong mạch thơ
Hai câu sau của bài thơ tả cảnh sinh hoạt của con người Sự vận động ở hai câu thơ này gắn kết, liên tục, không ngưng nghỉ trong những vòng xay quay cối ngô của thiếu
nữ Công việc hoàn thành khi ánh hồng lò than tỏa rực trong màn đêm
Toàn bài thơ là sự vận động liên tục với hàng loạt động từ như: mỏi, về, tìm, trôi, xay, rực nhưng tuyệt đối tĩnh lặng, không có âm thanh Khung cảnh núi rừng chiều tối
được miêu tả, cảm nhận hoàn toàn bằng thị giác
Hoạt động 2 Ôn tập kiến thức cơ bản và luyện đề
Phương pháp: vấn đáp
Kĩ thuật: đặt câu hỏi, trả lời một phút
Hoạt động của
GV và HS
Nội dung cần đạt
GV làm các thăm
phiếu, HS bốc
I Ôn tập kiến thức cơ bản về bài thơ
Câu 1 Hồ Chí Minh sáng tác bài thơ Chiều tối trong hoàn cảnh
nào?
Trang 2thăm và trả lời
nhanh, ghi điểm
GV có thể gợi ý
để định hướng
trả lời cho HS
Gợi ý
- 8-1942, với danh nghĩa là đại biểu của Việt Nam độc lập đồng minh hội và Phân bộ quốc tế phản xâm lược của Việt Nam, Hồ Chí Minh sang Trung Quốc để tranh thủ sự viện trợ của thế giới
- Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam vô cớ tại Quảng Tây Suốt thời gian 13 tháng trong tù, Người vẫn giữ vững
tinh thần Cách mạng, đặc biệt, Người đã sáng tác được tập Nhật
kí trong tù bao gồm 134 bài thơ.
- Bài thơ Chiều tối được Người viết trong lần bị chuyển lao từ
Tĩnh Tây đến Thiên bào, vào thời gian đầu của 13 tháng tù giam Gợi ý
Hình ảnh cánh
chim bay về tổ
thường gợi đến
điều gì?
Qua đó cho thấy
điều gì về tâm hồn
HCM?
Câu 2 Hình ảnh “Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ” trong câu thơ
đầu có ý nghĩa gì?
Gợi ý
- Hình ảnh cánh chim bay về tổ gợi đến buổi chiều tà và sự sum họp gia đình → những người xa xứ dễ chạnh lòng nhớ tới gia đình, quê hương
- Tương đồng: cánh chim đã mỏi và người tù cũng mệt mỏi sau một ngày giải lao, lê bước trên đường dài → Câu thơ chứa đựng
sự cảm thông và mối giao cảm của nhà thơ với cuộc sống
“Cánh chim” và
“chòm mây” là
những hình ảnh
được xuất hiện ở
không gian nào?
Qua đó thể hiện
góc nhìn và tâm
trạng của người tù
thế nào?
Câu 3 Hình ảnh “cánh chim” và “chòm mây” trong bài thơ
Chiều tối được quan sát ở góc nhìn như thế nào? Góc nhìn đó cho
biết điều gì về tâm hồn và phong thái của thi nhân?
Gợi ý
- Góc nhìn: hướng lên cao, ra xa
- Tâm hồn và phong thái của thi nhân: ung dung, tự tại, tinh thần lạc quan, bất khuất, vươn lên hoàn cảnh khắc nghiệt của người tù
Kẻ thù có thể giam cầm được thể xác nhưng không thể giam hãm
tinh thần con người: “Thân thể ở trong lao/ Tinh thần ở ngoài lao”
Gợi ý
So sánh câu thơ
dịch với câu thơ
dịch nghĩa để rút
ra nhận xét
Câu 4 Câu thơ “Cô vân mạn mạn độ thiên không” được dịch là
“Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không” không đạt ở những chữ nào? Vì sao?
Bút pháp nổi bật nhất trong bài thơ là gì?
Gợi ý
- Câu thơ “Cô vân mạn mạn độ thiên không” được dịch là “Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không” không đạt ở những chữ: “cô vân”
và “mạn mạn” vì không diễn tả được sự đơn lẻ và nhịp trôi chầm chậm của những đám mây
- Bút pháp nổi bật nhất của bài thơ là: chấm phá Gợi ý
Quan sát kĩ về mặt
từ ngữ để nhận
diện biện pháp tu
từ Phân tích hiệu
quả nghệ thuật của
biện pháp đó
Câu 5 Hai câu thơ sau sử dụng phép tu từ gì? Nêu hiệu quả nghệ
thuật của biện pháp tu từ đó:
Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc, Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng.
(Hồ Chí Minh, Chiều tối)
Gợi ý
- Phép tu từ: điệp ngữ vòng (ma bao túc – bao túc ma)
Trang 3- Hiệu quả nghệ thuật:
+ Gợi vòng quay tròn đều của cối xay ngô + Động tác xay ngô miệt mài, đều đều không nghỉ + Sự tĩnh lặng, thanh bình của miền sơn cước: đều đều theo nhịp trôi của thời gian
+ Sự vận động của thời gian từ chiều sang tối Gợi ý
Chữ “hồng” xuất
hiện ở vị trí nào
của bài thơ? Sự
xuất hiện của chữ
này gợi lên điều
gì?
Câu 6 Vì sao chữ “hồng” được coi là nhãn tự của bài thơ?
Gợi ý
- Không gian, thời gian chuyển dần vào đêm tối, kèm theo cái lạnh lẽo, hoang vu của miền sơn cước, chữ “hồng” xuất hiện vừa mang lại màu sắc, vừa mang lại hơi ấm cho cảnh vật
- Được đặt cuối bài thơ, chữ “hồng” là điểm nhấn và là điểm kết cho toàn bộ khung cảnh nghệ thuật của bài thơ, đồng thời tỏa hơi
ấm, ánh sáng và niềm vui cho toàn tác phẩm
II Luyện đề Phương pháp: nêu vấn đề, nghiên cứu tình huống, thảo luận nhóm, vấn đáp,…
Kĩ thuật: đặt câu hỏi, chia nhóm,…
Hoạt động của GV
và HS
Nội dung cần đạt
Đề: Vẻ đẹp cổ điển và hiện đại trong bài thơ Chiều tối (Hồ Chí Minh)
GV định hướng cho
HS kiến thức
Hs khái quát về vẻ
đẹp cổ điển và hiện
đại trong thơ
Gv hướng dẫn hs
tìm hiểu vẻ đẹp cổ
điển và hiện đại
trong bài thơ Chiều
tối
Hs trình bày hoàn
cảnh sáng tác
Gợi ý
1 Khái quát về vẻ đẹp cổ điển và hiện đại trong thơ
* Vẻ đẹp cổ điển trong thơ
- Bức tranh thiên nhiên: rộng lớn, khoáng đạt, mang tầm vóc vũ trụ
- Thi liệu: mây, gió, trăng, hoa, tuyết, núi, sông; tùng, cúc, trúc, mai,
…
- Con người:
+ Trong mối quan hệ với thiên nhiên: bé nhỏ, choáng ngợp trước vũ trụ rộng lớn,
+ Tâm trạng: Buồn, sầu, chia li,…
- Nghệ thuật: vẽ mây nẩy trăng, đối lập, chấm phá,…
* Vẻ đẹp hiện đại trong thơ
- Con người:
+ Trong mối quan hệ với thiên nhiên: làm chủ thiên nhiên, làm chủ đất trời, hoàn cảnh
+ Tâm trạng: vui, hướng về sự sống của con người
- Mạch thơ: vận động từ bóng tối ra ánh sáng, từ buồn đến vui, luôn hướng về bình minh, ngày mai, mặt trời hồng
2 Vẻ đẹp cổ điển và hiện đại trong bài thơ Chiều tối
2.1 Hoàn cảnh sáng tác
- 8/1942, với danh nghĩa là đại biểu của Việt Nam độc lập đồng minh
và phân bộ quốc tế phản xâm lược, HCM sang Trung Quốc để tranh thủ sự viện trợ của thế giới Sau nửa tháng đi bộ, đến Túc Vinh (Quảng Tây), Bác bị chính quyền Tưởng Giới Thạch vô cớ bắt giam
(8/1942 – 9/1943) Trong thời gian bị giam cầm, Bác viết Nhật kí trong tù (gồm 134 bài thơ chữ Hán).
- Đây là bài thơ thứ 31 của tập thơ, sáng tác trên đường chuyển lao từ
Trang 4Tĩnh Tây đến Thiên Bảo cuối năm 1942 Trong lần chuyển lao này,
Bác đã sáng tác chùm 5 bài thơ gồm: Đi đường, Chiều tối, Đêm ngủ ở Long Tuyền, Điền đông, Mới đến nhà lao Thiên Bảo Chùm thơ
không chỉ phản ánh những vất vả trên đường chuyển lao mà còn thể hiện vẻ đẹp tâm hồn của Bác
HS thảo luận nhóm
3- 4 người
Nhóm 1 Vẻ đẹp cổ
điển của bài thơ thể
hiện như thế nào
qua nhan đề, đề tài,
cấu tứ và thể thơ?
2.2 Vẻ đẹp cổ điển
a Nhan đề, đề tài, cấu tứ
* Nhan đề, đề tài
- Chiều tối: gợi dấu ấn về thời gian (chiều chuyển dần sang tối –
chiều muộn) – thời gian tâm trạng gợi buồn
+ Trong tập Nhật kí, Bác có hàng chục bài thơ viết về thời gian và sự vận động của hiện thực trong bước lưu chuyển của thời gian Đêm năm canh, ngày sáu khác, thời khắc nào cũng có mặt trong những trang "Nhật kí trong tù": "Tảo", "Triêu cảnh", "Tảo tình", "Ngọ",
"Ngọ hậu", "Vãn", "Vãn cảnh", "Hoàng hôn", "Mộ", "Thu dạ" Điều
đó chứng tỏ thời gian là mối quan tâm lớn, thường trực của Hồ Chí Minh Theo dõi từng chút quang âm của ngày đi qua trong khắc khoải:
"Xót mình giam hãm trong tù ngục Chưa được xông pha giữa trận tiền".
+ Đó là một sự cảm nhận thời gian của Bác khi rơi vào hoàn cảnh tù đày Từ đó mà thời gian tâm trạng có độ dài gấp trăm lần thời gian vật chất -> vận dụng thi liệu phương Đông, Bác gắn kết cổ điển với hiện đại
+ Ý thức về thời gian của Bác càng biểu hiện rõ nét Lấy “Chiều tối” làm thi đề cho bài thơ, Hồ Chí Minh đã tạo nên mạch chảy có tình truyền thống trong thơ -> vẻ đẹp cổ điển
+ Buổi chiều đến với người tha hương chân mỏi trên đường xa cũng
là đề tài đã xuất hiện nhiều trong thơ xưa
- “Giai thì, mĩ cảnh” (thời gian đẹp, cảnh đẹp): Thi đề này khá phổ biến trong NKTT, bài Chiều tối cũng có thi đề này và cảnh trong bài thơ cũng có những nét của thơ xưa: ước lệ, chân thật, tự nhiên
* Cấu tứ Đậm đà mầu sắc cổ điển Cảnh hoàng hôn gợi cho người đi xa nhớ về quê hương của mình là kiểu cấu tứ thường gặp trong thơ xưa Nhà thơ Thôi Hiệu đời Đường nhìn thấy một làn khói sóng trên sông buổi hoàng hôn mà nhớ tới quê hương: Quê hương khuất bóng hoàng hôn – Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai (Hoàng Hạc Lâu) Không chỉ trong thơ cổ Trung Hoa mà ngay trong thơ ca VN ta cũng có thể tìm thấy những bài thơ có cấu tứ như thế như bài Chiều hôm nhớ nhà của
Bà Huyện Thanh Quan:
Chiều trời bảng lảng bóng hoàng hôn, Tiếng ốc xa đưa vẳng trống đồn.
Gác mái, ngư ông về viễn phố,
Gõ sừng, mục tử lại cô thôn.
Trang 5Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi, Dặm liễu sương sa khách bước dồn.
Kẻ chốn Chương Đài, người lữ thứ, Lấy ai mà kể nỗi hàn ôn?
b Thể thơ
- Đây là một thể thơ Đường luật đã được nhà thơ sử dụng một cách đắc địa, cô đúc, tài hoa phù hợp với cấu tứ và cảm xúc của bài thơ là một lí do tạo nên mầu sắc cổ điển của tác phẩm
- Các hình ảnh thơ được thể hiện trong một cấu trúc đăng đối: Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ - Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không Cấu trúc đăng đối còn thể hiện trong mối quan hệ giữa hai câu thơ đầu với hai câu thơ cuối: nếu hai câu thơ đầu miêu tả cảnh vật thì hai câu thơ cuối lại miêu ta con người
Nhóm 2 Vẻ đẹp cổ
điển của bài thơ thể
hiện như thế nào
qua thi liệu và bút
pháp?
c Thi liệu và bút pháp (để miêu tả bức tranh thiên nhiên)
Hai câu thơ đầu
- Thi liệu:
+ Hình ảnh cánh chim, chòm mây: gợi thời gian buổi chiều + Hình ảnh cánh chim:
Chim bay về núi tối rồi
(Ca dao)
Chim hôm thoi thót về rừng Đóa trà mi đã ngậm trăng nửa vành
(Nguyễn Du)
Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi
(Bà Huyện Thanh Quan) Hình ảnh cánh chim được HCM cảm nhận ở trạng thái bên trong: sự mỏi mệt rã rời sau 1 ngày kiếm ăn, muốn tìm một chốn dừng chân Hai câu thơ của Hồ Chí Minh gợi đến hai câu thơ của Lí Bạch trong bài "Độc toạ Kính Đình sơn":
"Chúng điểu cao phi tận
Cô vân độc khử nhàn"
(Đàn chim bay mất hút và cõi vô tận
Chòm mây cô độc trôi nhàn nhã ở lưng chừng trời) Cánh chim chiều trong thơ Lí Bạch bay mất hút vào cõi vô tận, cánh chim chiều trong thơ Hồ Chí Minh bay về rừng tìm chốn ngủ Một bên là cánh chim của sự siêu thoát, một bên là cánh chim của dời sống hiện thực, bay theo cái nhịp điệu bất tận của sự sống, sáng bay
đi tìm mồi, tối lại bay về tìm chốn ngủ Rõ ràng Hồ Chí Minh tuy sử dụng thi liệu cổ điển nhưng đã đưa cánh chim từ cõi hư vô phảng phất
ý vị siêu hình trong thơ Lí Bạch trở về đời sống thực Sự cảm nhận ấy xuất phát từ chính cảnh ngộ hiện tại của Người
+ Hình ảnh chòm mây:
Áng mây chiều trong thơ Lí Bạch trôi nhàn nhã gợi cảm giác thoát tục, còn "chòm mây lẻ trôi lững lờ" ("mạn mạn") trong
Trang 6thơ Hồ Chí Minh lại tôn thêm cái vẻ yên ả, thanh bình của cảnh chiều Một bên mang xu hướng thoát li, còn một bên lại hướng về đời sống
Áng mây trong thơ Thôi Hiệu bay từ nghìn năm trước, phiêu dạt, siêu thoát
Bạch vân thiên tải không du du (Nghìn năm mây trắng bây giờ còn bay)
Áng mây trong thơ HCM bay trong hiện tại, là hiện thân của hiện thực gần gũi
=> Bầu trời cao rộng, thoáng đãng, bức tranh thiên nhiên khoáng đạt một buổi chiều thu nơi núi rừng sơn cước
- Bút pháp : + Hình ảnh ước lệ quen thuộc;
+ Bút pháp chấm phá;
+ Lấy điểm vẽ diện;
Nhóm 3 Vẻ đẹp cổ
điển của bài thơ thể
hiện như thế nào
qua nhân vật trữ
tình?
d Con người (nhân vật trữ tình)
- Ánh nhìn lưu luyến trìu mến với cảnh vật thiên nhiên của Bác
- Giữa con người và cảnh vật dường như có sự chan hòa làm một Người xưa vẫn thường quan niệm, con người là một tiểu vũ trụ, họ ung dung tự tại trước thiên nhiên, chan hòa với cảnh vật Bởi vậy Bác từng viết: Thơ xưa chuộng cảnh thiên nhiên đẹp – Mây gió, trăng hoa,
tuyết núi sông (Cảm tưởng đọc TGT)
=> Chiều tối có một vẻ đẹp rất gần gũi với thơ Đường thơ Tống: Thơ nghiêng về cảm hứng trước thiên nhiên, cảnh thơ thường bao quát một không gian rộng lớn, chỉ chấm phá vài nét mà thu được cả linh hồn của tạo vật
Nếu như Chiều tối chỉ mang vẻ đẹp cổ điển, thì chắc chắn bài thơ sẽ
bị lẫn với hàng nghìn bài thơ cổ khác, thú vị là ở chỗ, bài thơ còn lung linh một sức sống hiện đại Chính mầu sắc hiện đại đã mang đến cái mầu sắc, cái độc đáo và sức trẻ cho thi phẩm
- Tư thế: ung dung tự tại, vượt lên hoàn cảnh tù đày để thưởng ngoạn
vẻ đẹp thiên nhiên → câu thơ không hề có dấu ấn của tù đày
=> Bản lĩnh phi thường, sự vĩ đại của HCM.
Nhóm 4 Vẻ đẹp
hiện đại của bài thơ
thể hiện như thế nào
qua thi liệu và bút
pháp?
2.3 Vẻ đẹp hiện đại
a Thi liệu và bút pháp: Những hình ảnh động, ấm áp, bút pháp
tả thực sinh động, những hình ảnh dân dã đời thường
- Nếu trong thơ xưa cảnh thường tĩnh thì trong thơ Bác cảnh thường vận động hướng về sự sống, ánh sáng và tương lai Những cánh chim trong thơ cổ thường bay về chốn vô tận, vô định gợi cảm giác xa xăm, phiêu dạt, chia lìa (Độc tọa Kính Đình Sơn – Lí Bạch) ngược lại, cánh chim trong thơ Bác cánh chim của đời sống hiện thực, nó bay theo cái nhịp bất tận của cuộc sống đang tìm về tổ ấm, đang tìm về chốn nghỉ trong sự sống thường ngày
- Hình tượng cánh chim trong thơ Bác không chỉ được quan sát ở trạng thái vận động bên ngoài như trong thơ xưa (Cánh chim bay) mà
Trang 7còn được cảm nhận rất sâu ở trạng thái bên trong (cánh chim mỏi mệt)
- Hình ảnh một chòm mây đơn lẻ là một thi liệu cổ điển nhưng trong Chiều tối lại có một sự gần gũi, đồng điệu Áng mây trôi chậm chạp trên bầu trời mênh mông xa vời gợi liên tưởng đến tâm trạng người tù cũng đang cô đơn, mệt mỏi trên đường chuyển lao xa xôi Con đường chuyển lao càng xa, khung trời càng rộng, càng khiến lòng người khao khát một chốn dừng chân Nhưng vẻ đẹp của bài thơ là ở chỗ, nhà thơ đã không để lộ cái cô đơn, mệt mỏi của mình và dù cô đơn, mệt mỏi nhưng thiên nhiên vẫn được người tù cảm nhận bằng ánh mắt lưu luyến, trìu mến chứ không phải cái nhìn buồn chán, cám cảnh
- Hình ảnh thơ toát lên tình yêu thiên nhiên của một nhà thơ – chiến
sĩ Tâm hồn nghệ sĩ của B luôn hòa vào bầu trời rộng lớn của tinh thần mặc dù đang mất tự do về thể xác Hai câu thơ còn thể hiện bản lĩnh kiên cường của người chiến sĩ cách mạng, bởi không có ý chí và nghị lực thép, không có phong thái ung dung tự chủ, tự do hoàn toàn
về tinh thần ở Bác thì cũng khó có được những vần thơ cảm nhận thiên nhiên sâu sắc, tinh tế như thế
- Theo như nhà thơ Hoàng Trung Thông: Nếu như bài thơ Chiều tối kết thúc ơ câu thư ba thì nó cũng không khác gì bài Giang tuyết của Luyễn Tông Nguyên đời Đường Giang tuyết mở đầu bằng câu Thiên sơn điểu phi tuyệt (Nghìn non bóng chim tắt) và kết thúc bằng câu: Độc điếu hàn giang tuyết (Một mình câu tuyết trên sông lạnh) Đây là bài thơ lẻ loi quá chừng, lạnh lẽo quá chừng Sự khẳng định ấy, đã chứng tỏ rằng, HCM rất Đường mà không Đường một chút nào, với một chữ hồng Bắc đã làm rực sáng lên toàn bộ bài thơ, đã làm mất đi
sự mệt mỏi, uể oải, nặng nề
- Hình ảnh bếp lửa hồng là một hình ảnh đời thường dân dã được cảm nhận bằng cảm quan rất hiện đại của thi sĩ
Nhóm 5 Vẻ đẹp
hiện đại của bài thơ
thể hiện như thế nào
qua nhân vật trữ
tình?
b Con người (nhân vật trữ tình)
- Nhân vật trữ tình trong thơ xưa thường ẩn đi, chìm đi giữa thiên nhiên nhưng nhân vật trữ tình trong thơ Bác thường hiện ra ở vị trí trung tâm của bức tranh, chiếm vị trí chủ thể trong bức tranh phong cảnh Bài thơ Chiề tối cũng có đặc điểm như vậy, cho nên bài thơ có mầu sắc cổ điển nhưng vẫn là thơ hiện đại
- Hình ảnh cô gái lao động vùng sơn cước:
+ Nổi bật thành trung tâm của bức tranh chiều tối tĩnh lặng đã gợi sự
ấm áp của cuộc sống nhất là với người tù đang bị đầy ải nơi đất khách quê người
+ Lời dịch thơ cô em làm mất đi sự trẻ trung, khỏe khoắn của hình ảnh thiếu nữ và cái nhìn trân trọng của nhân vật trữ tình đối với con người
+ Hình ảnh người phụ nữ đã xuất hiện nhiều trong thơ chữ Hán
Trang 8nhưng phần nhiều họ thuộc giới trung lưu, thượng lưu Nếu có hình ảnh người lao động cũng chỉ là những hình ảnh thoáng qua để tô điểm cho bức tranh thiên nhiên Ở đây, hình ảnh cô gái xay ngô được đặt ở
vị trí trung tâm của bức tranh phong cảnh chiều tối, đã làm cho bức tranh thiên nhiên trở thành bức tranh của cuộc sống ấm áp
+ Hình ảnh cô gái xay ngô toát lên vẻ trẻ trung, khỏe mạnh, sống động như chính cuộc sống lao động bình dị đã trở nên đáng quý, đáng trân trọng biết bao giữa rừng núi chiều tối âm u, heo hút Đây là hình ảnh dân dã đời thường được thể hiện với bút pháp tả thực sinh động của nghệ thuật tả thực hiện đại Hình ảnh này đã đem đến cho người
đi đường lúc chiều tối chút hơi ấm của sự sống, chút niềm vui và hạnh phúc trong lao động của con người Cô gái đang miệt mài xay ngô bên bếp lửa gia đình, khung cảnh bình dị nhưng thật đầm ấm thân thương của sự sum họp Nghệ thuật điệp lien hoàn hoán chuyển trong nguyên bản ma bao túc – bao túc ma gợi được vòng quay của chiếc cối xay ngô, sự vất vả của công việc lao động, nhưng cô vẫn miệt mài xay xong
- Hình ảnh người tù:
+ Du đang cô đơn, mệt mỏi trên đường chuyển lao nhưng trong khoảnh khắc dừng chân bên xóm núi đã nhanh chóng hòa nhập vào nhịp sống bình dị của người lao động
+ Bác cảm thông, chia sẻ với người lao động
+ Trong long Bác đang sáng lên một niềm vui ấm áp của tình yêu cuộc sống, vẫn hướng về bếp lửa hồng như thầm mong ước một cảnh gia đình đầm ấm Đúng là chất thơ của Chiều tối suy cho cùng chính
là chất thơ của tình yêu cuộc sống
- Trong nguyên bản của bài thơ không có chữ tối nhưng người đọc vẫn cảm nhận được sự chuyển dịch của thời gian từ chiều qua tối qua hình ảnh bếp lửa hồng Ý thơ vì thế không lộ như bản dịch thơ và bộc
lộ được tài năng của thi sĩ Hình ảnh ngọn lửa hồng nổi bật, rực sáng,
ấm áp càng làm tôn lên vẻ đẹp trẻ trung, khỏe khoắn của người thiếu
nữ lao động, vừa xua bớt bóng tối đang phủ lên cảnh vật, vừa xua tan cái lạnh lẽo cô đơn trong lòng người tù đang bị đày ải
- Bài thơ tả cảnh chiều nhưng kết thúc không phải bong đêm âm u mà
là ngọn lửa bừng sáng ấm áp của cuộc sống lao động Từ hồng ở đây
vì thế không chỉ để chỉ mầu sắc mà còn là ánh sáng và sự ấm áp Từ hồng lại được kết hợp với một tự mạnh dĩ (rực) nên hình ảnh thơ càng nổi bật Nó là sự hội tụ, kết tinh ánh sáng của toàn bài, là hình ảnh của sự sống thường nhật và niềm vui lao động Vì thế từ hồng chính
là thi nhãn của bài thơ
- Bài thơ tuy viết trong cảnh ngộ riêng đầy đau khổ nhưng Bác đã quên đi sự đau khổ của mình, vẫn dành một chỗ trong tâm hồn cho tình yêu thiên nhiên và vẫn nằng tình thương mến chia sẻ niềm vui và công việc rất đỗi bình thường của người lao động Chính tình yêu cuộc sống ấy đã giúp Bác vượt qua được những chặng đường gian
Trang 9nan nhất của cuộc đời CM.
=> Tình yêu cuộc sống, yêu con người tha thiết của Bác Vượt lên hoàn cảnh tù đày để cảm thông, chia sẻ niềm vui bình dị với người lao động → Vẻ đẹp bình dị, đời thường của HCM
GV hướng dẫn HS
đánh giá
3 Đánh giá
- Thơ Bác đậm đà mầu sắc cổ điển vì Bác là người Phương Đông, mang trong mình truyền thống Phương Đông rất đậm đà (đó là tình yêu thiên nhiên, chan hòa với thiên nhiên, yêu thú điền viên, lâm tuyền với phong thái thanh cao); Bác lại am hiểu thơ Đường, giỏi chữ Hán
- Nhưng thơ Bác không hẳn là thơ xưa bởi thơ Bác là một hồn thơ
CM mang lí tưởng của một tinh thần thép của một chiến sĩ giầu lòng yêu nước, thương dân Đó là chỗ khác thơ xưa, đồng thời đó là chỗ hơn thơ xưa của Bác Thơ Bác sáng ngời tình thần thời đại, nó là tiếng thơ của người cộng sản vĩ đại
- Hai vẻ đẹp cổ điển và hiện đại trong Chiều tối không tách rời nhau
mà kết hợp hài hòa với nhau làm nên vẻ đẹp riêng độc đáo của bài thơ, của phong cách thơ Hồ Chí Minh
Kết luận
- Tìm ra vẻ đẹp cổ điển và hiện đại của bài Chiều tối là để cảm nhận và lí giải sức sống lâu bền, sức hấp dẫn của tác phẩm Hiểu Chiều tối chúng ta hiểu được giá trị nghệ thuật của tập
thơ NKTT; hiểu được vì sao đã hơn nửa thế kỉ trôi qua nhưng những thi phẩm của HCM vẫn vẹn nguyên sự trẻ trung, sâu sắc; hiểu được vì sao tác phẩm của Bác lại có một vị trí quan trọng trong dòng văn học Việt Nam hiện đại
- Kính yêu Bác vì sự nghiệp Cách mạng Người trọn vẹn dành cho đất nước Chúng ta còn kính yêu Bác bởi tài năng và tâm hồn cao đẹp Bác gửi gắm trong những sáng tác văn
chương - Yêu Bác lòng ta trong sáng hơn (Tố Hữu).
Hoạt động 3 Vận dụng Phương pháp/ Kĩ thuật: gợi mở Phân tích chất thép (tinh thần hiện đại, nghị lực phi thường) của HCM trong
Chiều tối.
Gợi ý
- Giải thích:
+ Chất thép: ý chí, nghị lực vượt lên trên hoàn cảnh, chấp nhận thử thách
+ Chất thép không chỉ thể hiện ở những bài nói chuyện thép mà ngay cả những bài không nói chuyện thép nhưng vẫn mang tinh thần thép
- Phân tích:
+ Nêu hoàn cảnh sáng tác đặc biệt của bài thơ → Nhấn mạnh nỗi khổ cực của người tù
+ Chứng minh những nỗi cực khổ của cảnh tù đày không còn trong thơ HCM Thay
vào đó là tấm lòng luôn hướng về thiên nhiên, con người và niềm tin vào tương lai
tươi sáng
Hoạt động 3 Tìm tòi, mở rộng Phương pháp/ Kĩ thuật: gợi mở
Trang 10- Đọc thêm các bài thơ trong Nhật kí trong tù, tìm hiểu thêm về phong cách thơ Hồ Chí
Minh
- Sưu tầm thêm các đề luyện tập về bài thơ Chiều tối (Mộ)
IV Hướng dẫn học tập
- Học thuộc lòng bài thơ
- Hoàn thiện dàn ý các bài
Kí duyệt ngày 17 tháng 03 năm 2018
Trần Hải Yến