Tiểu luận môn xã hội học chuyên biệt

Những ảnh hưởng của đô thị hóa đến sự phát triển nông thôn Việt Nam hiện nay...6 3.. Với một nền kinh tế nông nghiệp còn nhiều lạc hậu “cơn lốc” đô thị hóa ập đến làng quê Việt Nam với c

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

Chương I: Cơ sở lý luận 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Những khái niệm chính dùng để nghiên cứu 1

1.Trình bày thực trạng nghiên cứu đô thị hóa 2

2.Những nội dung nghiên cứu chính của đô thị hoá 4

2.1 Sơ lược về quá trình đô thị hóa ở Việt Nam 4

2.2 Các kiểu đô thị hóa 5

2.3 Những ảnh hưởng của đô thị hóa đến sự phát triển nông thôn Việt Nam hiện nay 6

3 Tóm tắt kết quả nghiên cứu 14

Chương III Kết luận 15

1.Kết luận 15

2 Kiến nghị 15

3 Phương hướng và giải pháp xử lý những ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa đối với làng quê nông thôn Việt Nam hiên nay 15

3.1 Các quan điểm định hướng 15

3.2 Phương hướng xử lý những ảnh hưởng của đô thị hóa đến lang quê nông thôn Việt Nam hiện nay 16

3.3 Những giải pháp chủ yếu xử lý ảnh hưởng của đô thị hóa đến làng quê nông thôn Việt Nam hiện nay 18

Chương I: Cơ sở lý luận

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm đầu của thế kỉ XXI toàn thế giới chứng kiến sự đột phá mạnh

mẽ trong lĩnh vực khoa học kĩ thuật và công nghệ với nhiều nhưng phát minh, sáng tạo trong lao động sản xuất Đi cùng với những thành tựu đó là sự đột phá trong lĩnh vực kinh tế, ngày càng có nhiều những quốc gia- những con rồng kinh tế xuất hiện trên bản đồ kinh tế toàn cầu điển hình như Trung Quốc, Ấn Độ, Braxin, Singapo…và trong đó không thể thiếu Việt Nam chúng ta Bộ mặt mỗi quốc gia đang đổi mới từng ngày, từng giờ nhờ sự hình thành nhanh chóng của các thành phố lớn hiện đại và sự mở rộng của các đô thị cũ và đặc biệt ở nước ta quá trình đó đang diễn ra mạnh mẽ hơn bao giờ hết và quá trình đó được gọi là đô thị hóa Quá trình đô thị hóa là quá trình công nghiệp hóa đất nước.Vì vậy cũng có người cho rằng đô thị hóa là người bạn đồng hành của công nghiệp hóa Quá trình đô thị hóa cũng là quá trình biến đổi sâu sắc về cơ cấu sản xuất, cơ cấu nghề nghiệp, cơ cấu tổ chức sinh hoạt xã hội, cơ cấu tổ chức không gian kiến trúc xây dưng từ dạng nông thôn sang đô thị Với một nền kinh tế nông nghiệp còn nhiều lạc hậu “cơn lốc” đô thị hóa ập đến làng quê Việt Nam với cả hiện, đại tiện nghi của sự biến đổi mạnh

mẽ trong tư duy nhận thức về phong cách ,lối sống và kinh tế vùng quê nghèo khó

và đi kèm với đó là những khó khăn, thách thức không nhỏ về vấn đề lao động, đời sống xã hội, y tế, văn hóa, giáo dục…phát sinh từ sự tăng trưởng nhanh chóng của dân số Với tính cấp thiết của vấn đề trên và được sự hướng dẫn tận tình của giảng viên Nguyễn Hồng Linh em đã thực hiện đề tài “Quá trình đô thị hóa và ảnh hưởng của nó đến làng quê nông thôn Việt Nam hiện nay”

Bài tiểu luận của em còn nhiều hạn chế em rất mong nhận được sự nhận xét và

đóng góp ý kiến của cô giáo Nguyễn Hồng Linh để bài làm của em được hoàn thiện

hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

2 Những khái niệm chính dùng để nghiên cứu.

- Khái niệm về đô thị hóa: Đô thị hoá là quá trình chuyển đổi một khu vực,

một vùng nào đó từ chưa "đô thị" thành "đô thị" Những vùng, khu vực có thể là vùng ven đô thị hay ngoại thành, có thể thị trấn, thị tứ khi có cơ hội đô thị hoá, từ

đô thị mở rộng không gian và diện tích cũng như thu hút luồng di cư của dân không nhất thiết từ đô thị trung tâm mà cả những vùng khác nhất là nông thôn trong cả

Chương II: Nội dung nghiên cứu chính của đô thị hóa

1.Trình bày thực trạng nghiên cứu đô thị hóa

Trong thế kỷ XX, sự gia tăng dân số quá nhanh và không kiểm soát được xảy

ra ở nhiều nơi trên thế giới Theo các chuyên gia Liên Hợp Quốc, đến năm 2030 dân số thế giới sẽ vượt qua ngưỡng 8 tỷ

- Phần lớn nguyên nhân của đô thị hoá nảy sinh do khát vọng phát triển cấu trúc không gian của đô thị Cùng với sự xuất hiện các khu đô thị mới, khu công nghiệp và những thành phố chính là sự thay đổi của các đô thị có sẵn về lượng một cách rõ ràng nhất Đó là một hiện tượng tất yếu trên con đường phát triển của loài người nhưng nếu chúng ta không đi đúng hướng sẽ rất có hại cho môi trường và cho sức khỏe của con người

- Khi thành phố ngày càng được mở rộng thì những vấn đề liên quan đến đi lại, nghỉ ngơi, tiếp xúc với thiên nhiên của cư dân trong các đô thị ngày càng cao Đô thị càng phát triển và càng lớn thì cường độ di chuyển của người dân càng nhiều Đây là một trong những nguyên nhân cơ bản gây ra những khó khăn trong các đô thị hiện đại (ô nhiễm môi trường do các chất thải từ các phương tiện giao thông cơ giới, tai nạn giao thông…) Ngoài ra còn có những “kẻ thù” hết sức nguy hiểm cho

xã hội và cho sức khoẻ của con người (cho cả cư dân bản địa và những người di cư hay vãng lai) do sự tập trung một khối lượng lớn người trên một diện tích có hạn của thành phố Đó chính là các loại tệ nạn xã hội (nghiện hút, mại dâm, trộm cắp, lừa đảo…) và những loại bệnh tật vô phương cứu chữa của nền văn minh hiện đại (ung thư, tâm thần, bệnh nghề nghiệp )

- Sức “hấp dẫn” của cuộc sống đô thị và của các vùng đã được đô thị hoá là nguyên nhân chính lôi cuốn một khối lượng khổng lồ cư dân nông thôn đi tìm miền

“đất hứa” Mặt khác những thành phố lớn ngày càng hấp dẫn và lôi cuốn cư dân từ các đô thị nhỏ hơn cũng như từ các vùng nông thôn nên càng làm cho tình hình thêm phức tạp (hạ tầng kỹ thuật quá tải; cây xanh, mặt nước, không gian trống hiếm hoi…)

- Sự phát triển không được kiểm soát của các đô thị sẽ dẫn đến những vấn đề không thể sửa chữa được lợi ích chỉ rơi vào một nhóm rất ít người trong xã hội còn

thực tế dành cho đại đa số quần chúng lao động là đô thị hóa phát triển không bền vững: chất lượng nhà ở kém (không có chỗ ở và nơi cư trú không còn đủ không gian để có thể tự tổ chức các hoạt động văn hoá và đời sống), cuộc sống bấp bênh

do giá cả sinh hoạt ngày một cao, người dân không tiếp cận được đầy đủ nền giáo dục chung của xã hội…

- Chất lượng môi trường và cuộc sống của cư dân đô thị ngày càng xấu đi không phải chỉ vì hậu quả của đô thị hoá không bài bản mà còn do nhiều lý do khác nữa, trong đó việc quản lý là nguyên nhân cơ bản và có nhiều bất cập nhất! Nhiều chuyên gia trên thế giới đã nhận xét rằng: có một số lượng đáng kể quốc gia trên thế giới không thành công do chính quyền các cấp của họ không đủ khả năng phục

vụ nhân dân vì cán bộ không được đào tạo bài bản, kỷ cương lỏng lẻo và thiếu tinh thần trách nhiệm…Ở nước ta, quản lý xã hội, vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong lĩnh vực quản lý đô thị!

- Trong đô thị còn những nguồn ô nhiễm khác mà con người ít để ý đến Đó là

sự ô nhiễm do các yếu tố vật lý, cụ thể là do các yếu tố từ trường với tần suất và cường độ khác nhau (các trạm thu - phát sóng, các đường dây truyền tải điện năng…) Hơn nữa, cho đến bây giờ chúng ta cũng chưa lường hết được về những tác động của các loại vật liệu xây dựng đến sức khoẻ của con người, đặc biệt là những loại vật liệu có nguồn gốc từ các hợp chất vô cơ Đô thị càng phát triển thì các nguy cơ ô nhiễm từ các yếu tố đó càng lớn

Thành phố không những bị ô nhiễm mà khí hậu của nó cũng bị thay đổi.Những thành phần cơ bản của khí hậu như bức xạ, chế độ nhiệt - ẩm, áp suất không khí, chế độ gió…luôn bị tác động bởi quá trình đô thị hoá Nhà càng cao thì mặt đất càng bị nhiễm khuẩn vì ánh sáng mặt trời bị che khuất không đủ khả năng để tiêu diệt các loại vi trùng có hại Do quá trình đô thị hoá và phát triển dân số diễn ra quá nhanh và quá hỗn độn nên những quy tắc quy hoạch không được tôn trọng - ví dụ như vi phạm về mật độ xây dựng, về hướng của các con đường và của các công trình…sẽ làm tăng mất mát những tia nắng tự nhiên có lợi cho sức khoẻ con người

và hơn thế nữa cần phải tiêu tốn thêm một phần năng lượng đáng kể để duy trì chế

độ vi khí hậu trong các không gian sống của con người,…Rõ ràng quá trình đô thị

sự phát triển của xã hội Để giải quyết tận gốc những vấn đề này thì chỉ có một cách duy nhất là cần phải làm trong sạch môi trường Nguyên tắc xây dựng đô thị dựa trên các quy luật của sinh học có ý nghĩa vô cùng lớn trong việc tạo ra các điều kiện thuận lợi cho cuộc sống của con người Ngày nay, việc ứng dụng các quan niệm sinh thái hướng đến các đô thị phát triển bền vững cũng được xem trọng Điều quan trọng nhất là phải tạo ra môi trường thuận lợi để thế giới tự nhiên được hoạt động theo quy luật riêng của mình Quá trình đô thị hoá của thế giới đã có kinh nghiệm thành công và không thành công Từ những kinh nghiệm đó, chúng ta phải

tự rút ra các bài học để có thể góp phần cho sự nghiệp đô thị hoá ở nước ta trong thời gian tới

2.Những nội dung nghiên cứu chính của đô thị hoá.

2.1 Sơ lược về quá trình đô thị hóa ở Việt Nam

- Quá trình đô thị hóa có thể được chia thành 3 thời kì:

a Thời kì tiền công nghiệp(trước thế kỉ XVIII).

Đô thị hóa phát triển mang đặc trưng của nền văn minh nông nghiệp Các đô thị phân tán, quy mô nhỏ phát triển theo dạng tập trung, cơ cấu đơn giản tính chất đô thị lúc bấy giờ chủ yếu là hành chính, thương nghiệp, tiểu thủ thương nghiệp

b Thời kì công nghiệp (đến nửa thế kỉ XX).

Các đô thị phát triển mạnh, song song với quá trình công nghiệp hóa.Cuộc cách mạng công nghiệp đã làm cho nền văn minh đô thị phát triển nhanh chóng, sự tập trung sản xuất và dân cư đã tạo nên những đô thị lớn và cực lớn.Cơ cấu đô thị phức tạp hơn, đặc biệt là các thành phố mang nhiều chức năng khác nhau (nửa sau thế kỉ XX) như thủ đô, thành phố cảng.Đặc trưng của thời kì này là sự phát triển

thiếu kiểm soát của các thành phố.

c Thời kì hậu công nghiệp

Sự phát triển của công nghệ tin học.Đã làm thay đổi cơ cấu sản xuất và phương thức sinh hoạt của các đô thị.Không gian đô thị có cơ cấu tổ chức phức tạp, quy mô lớn Hệ thống dân cư đô thị phát triển theo kiểu cụm, chùm và chuỗi

2.2 Các kiểu đô thị hóa

Quá trình đô thị hóa, dưới góc độ là quá trình di cư của dân, chuyển từ vùng nông thôn sang đô thị Quá trình này có thể phân loại ra nhiều giai đoạn, có khi có

di cư vào thành thị, mà tính chất đô thị hóa lại khác với quá trình có hình thức tương tự Quá trình đô thị hóa trong lịch sử có thể phân chia như sau:

a Đô thị hoá thay thế: Là khái niệm để chỉ quá trình đô thị hoá diễn ra ngay

chính trong đô thị Ở đây cũng có sự di dân, nhưng là từ trung tâm ra ngoại thành hoặc vùng ven đô.Quá trình này cũng có thể là quá trình chỉnh trang, nâng cấp đô thị, đáp ứng yêu cầu mới.Hiện ở thành phố Hồ Chí Minh cũng đang xảy ra cả hai quá trình trên.Nhiều hộ gia đình từ trung tâm di cư đến vùng ven và ngoại thành, nhiều công trình nhà cửa, giao thông, kênh rạch, vườn hoa, nhà văn hoá đang được xây dựng lại với quy mô lớn hơn

( Hình ảnh đô thị hóa )

b.Đô thị hoá cưỡng bức: Là khái niệm dùng để chỉ sự di chuyển dân cư từ nông

thôn về thành thị Đặc điểm đô thị hoá cưỡng bức là không gian kiến trúc không được mở rộng theo quy hoạch mà mang tính tự phát cao Các nhu cầu của dân nhập

cư không được đáp ứng.Đô thị trở nên quá tải, nhiều tiêu cực phát sinh

c Đô thị hoá ngược: Là khái niệm dùng để chỉ sự di dân từ đô thị lớn sang đô

thị nhỏ, hoặc từ đô thị trở về nông thôn.Theo các học già Mỹ, hiện tượng này còn gọi là “sự phục hưng nông thôn” Phát triển đến một lúc nào đó, bằng các chính sách của mình, các chính phủ sẽ điều chỉnh hướng vào sự phát triển nông thôn.Quá trình này sẽ góp phần san bằng khoảng cách và chất lượng sống giữa thành thị và nông thôn

2.3 Những ảnh hưởng của đô thị hóa đến sự phát triển nông thôn Việt Nam hiện nay.

a Ảnh hưởng tích cực

- Về kinh tế:

+ Thập kỷ cuối thế kỷ XX mở ra bước phát triển mới của đô thị hoá ở Việt Nam Đặc biệt, sau khi Quốc hội Việt Nam ban hành Luật Doanh nghiệp (năm 2000), Luật Đất đai (năm 2003), Luật Đầu tư (năm 2005); Chính phủ ban hành Nghị định về Qui chế khu công nghiệp, khu chế xuất (năm 1997)… nguồn vốn đầu

tư trong nước và nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tăng vọt, gắn theo đó là sự hình thành trên diện rộng, số lượng lớn, tốc độ nhanh các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu đô thị mới và sự cải thiện đáng kể kết cấu hạ tầng ở cả thành thị và nông thôn Làn sóng đô thị hoá đã lan toả, lôi cuốn và tác động trực tiếp đến nông nghiệp, nông thôn, nông dân Tính đến giữa năm 2008, trên phạm vi cả nước đã có gần 200 khu công nghiệp, phân bố trên địa bàn 52 tỉnh, thành phố với trên 6.000 dự

án đầu tư trong, ngoài nước, thu hút hơn 1.000.000 lao động Phần lớn diện tích các khu công nghiệp, khu chế xuất là đất nông nghiệp và lực lượng chủ yếu bổ sung vào đội ngũ lao động công nghiệp là nông dân Những năm qua, hệ thống đô thị Việt Nam đang trong quá trình phát triển.Đến cuối năm 2007, cả nước có trên 700 điểm cư dân đô thị, tăng hơn 40% so với năm 1995

+ Bên cạnh những đô thị có bề dày lịch sử tiếp tục được mở mang, nâng cấp, đáng chú ý là sự xuất hiện ngày càng nhiều các khu đô thị mới tập trung, trong đó

hệ thống các thị trấn, thị tứ ngày càng toả rộng, tạo thành những nét mới ở nông thôn Với sự quan tâm đầu tư của Nhà nước, kết cấu hạ tầng ở nông thôn - xưa nay vốn yếu kém, đã có sự cải thiện đáng kể Các làng nghề được chấn hưng, mở mang

góp phần làm sôi động thêm quá trình đô thị hoá ở nông thôn Làn sóng đô thị hoá cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI đã thổi luồng sinh khí mới vào nông nghiệp, nông thôn, nông dân Việt Nam

+ Đô thị hoá gắn với công nghiệp hoá, hiện đại hoá đã trực tiếp góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng giảm dần tỷ trọng giá trị nông, lâm, thuỷ sản trong tổng thu nhập quốc dân trong nước (GDP) và tăng dần tỷ trọng các ngành công nghiệp, xây dựng, dịch vụ trong GDP

+ Đối với nông nghiệp, cơ cấu nội ngành chuyển dịch theo hướng phát triển các cây trồng, vật nuôi có năng suất, chất lượng, hiệu quả cao hơn Trong trồng trọt, tỷ trọng hoa màu, cây công nghiệp, cây ăn quả ngày càng tăng Sự hình thành trên địa bàn nông thôn những khu công nghiệp, khu chế xuất các trung tâm dịch vụ, các khu đô thị mới đã nâng giá trị sử dụng của đất đai, tạo những ngành nghề và việc làm mới, nâng cao giá trị lao động, tạo môi trường ứng dụng rộng rãi khoa học, công nghệ

+ Đô thị hoá kích thích và tạo cơ hội để con người năng động, sáng tạo hơn trong tìm kiếm và lựa chọn các phương thức, hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh, vươn lên làm giàu chính đáng Kinh tế phát triển, đời sống của người lao động được cải thiện - đó là xu hướng chủ đạo và là mặt tích cực của đô thị hoá

- Văn hóa – xã hội:

+ Nhìn từ bình diện văn hoá, làn sóng đô thị hoá cùng với sự phát triển hạ tầng văn hoá xã hội, mở rộng mạng lưới thông tin đại chúng, tăng cường quan hệ làm

ăn, buôn bán giữa các vùng miền đã làm cho diện mạo nông thôn và đời sống tinh thần của cư dân nông thôn ngày càng phong phú, đa dạng hơn Ở nông thôn đã xuất hiện những yếu tố văn hoá đô thị mới mẻ, hiện đại, sự truyền bá các sản phẩm văn hoá, các loại hình văn học, nghệ thuật có giá trị; sự du nhập lối sống, phong cách giao tiếp, ứng xử văn minh, tiến bộ ) làm cho văn hoá làng quê có những sắc thái mới + Mức sống văn hoá, trình độ hưởng thụ và tham gia sáng tạo văn hoá của nông dân các vùng đô thị hoá, nhìn trên tổng thể, được nâng lên Đó là xu hướng chủ đạo của quá trình đô thị hoá ở Việt Nam trong những năm đổi mới vừa

qua.Thực tiễn đã chứng minh tính hợp qui luật và những tác động tích cực của đô thị hoá đối với nông nghiệp, nông thôn, nông dân Việt Nam

( Tác động của đô thị hóa đến nông nghiệp, nông thôn)

b Ảnh hưởng tiêu cực

- Vấn đề qui hoạch, quản lý, sử dụng đất đai nông nghiệp Để thu hút các nguồn vốn, công nghệ phục vụ yêu cầu đẩy mạnh công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước, những năm qua, Nhà nước và chính quyền các địa phương đã thực hiện chính sách cởi mở, tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư trong việc tìm kiếm, chọn lựa địa điểm sản xuất, kinh doanh Bình quân hàng năm, tính từ 2001 đến 2007, gần 10 vạn

ha đất nông nghiệp được thu hồi đã phục vụ xây dựng các khu công nghiệp, dịch

vụ, đường giao thông, khu dân cư; khoảng 50% diện tích đất nông nghiệp thu hồi nằm trong vùng kinh tế trọng điểm, trong đó, 80% thuộc loại đất màu mỡ cho 2 vụ lúa/năm Sự dễ dãi và cả sự yếu kém trong qui hoạch, kế hoạch quản lý, sử dụng đã cùng với tư tưởng chạy theo lợi ích kinh tế trước mắt đã đưa tới tình trạng sử dụng đất tuỳ tiện, lãng phí Hầu hết các khu công nghiệp, dịch vụ, dân cư… đều bám dọc các quốc lộ huyết mạch, các vùng nông thôn trù phú Hệ quả là, hàng chục vạn ha

“đất cấu tượng” đất “bờ xôi, ruộng mật” - bao đời nay là tư liệu sản xuất quan trọng

và quí giá nhất của người nông dân; nền tảng bảo đảm an ninh lương thực quốc gia

- đã bị sử dụng phí phạm, tác động mạnh đến công ăn việc làm, thu nhập và đời

sống của hàng chục vạn hộ gia đình nông thôn với hàng triệu lao động nông nghiệp Đi liền với thực trạng này là sự nảy sinh phân hoá, thậm chí cả mâu thuẫn

xã hội.Đây là một vấn đề búc xúc, cần được nhìn nhận thấu đáo và khắc phục sớm

( Hệ quả của đô thị hóa: diện tích đất nông nghiệp ngày càng thu hẹp thay vào

đó là các tòa nhà cao tầng )

- Sự chậm chạp, ít hiệu quả trong chuyển dịch cơ cấu kinh tê những năm qua, quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đô thị hoá đã góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế đúng hướng Tuy nhiên, so với yêu cầu đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việt Nam còn chậm

Tỷ trọng nông nghiệp trong cơ cấu kinh tế nông thôn còn chiếm hơn 40%; trong cơ cấu kinh tế chung của cả nước vẫn còn tới 20%; nhiều vùng chủ yếu vẫn là sản xuất nông nghiệp Trong nông nghiệp, ngành trồng trọt vẫn chiếm tỷ trọng lớn; tỷ trọng lâm nghiệp còn thấp; chăn nuôi, thuỷ sản phát triển thiếu ổn định Nhìn trong tương quan khu vực và thế giới, tỷ trọng GDP nông nghiệp của Việt Nam còn cao, và nếu

so với chuẩn một nước hoàn thành công nghiệp hoá, hiện đại hoá (tỷ trong GDP nông nghiệp khoảng 4-8% tổng GDP), thì chặng đường phấn đấu vượt lên còn rất gian nan Công nghiệp, dịch vụ nông thôn phát triển chậm, chưa tác động trực tiếp

và thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở nông thôn.Doanh nghiệp nông thôn số lượng ít, qui mô nhỏ; số doanh nghiệp tham gia chế biến nông, lâm, thuỷ sản không nhiều.Đây là một trong những nguyên nhân làm chậm quá