Đề xuất cấu trúc của hệ thống giám sát Cấu trúc của báo cáo Yêu cầu tối thiểu Tính ưu tiên của các nguồn thông tin Giai đoạn 1: Sử dụng nguồn thông tin đại chúng Giai đoạn 2: Sự tham
Trang 2Hướng dẫn thành lập giám sát dựa vào sự kiện
Trang 3Danh mục các ấn phẩm đã xuất bản của Tổ chức Y tế Thế giới
Hướng dẫn thành lập giám sát dựa vào sự kiện
ISBN 978 92 9061 321 3 (Phân loại NLM: WA 110)
© Tổ chức Y tế Thế giới, 2008
Giữ bản quyền
Các tư liệu trình bày trong tài liệu này không nhằm thể hiện bất kz quan điểm nào của Tổ chức Y
tế Thế giới liên quan đến tính pháp lý của bất kz quốc gia, lãnh thổ, thành phố hoặc khu vực nào hoặc của cơ quan chức năng nào hoặc liên quan đến sự phân chia biên giới, ranh giới Các đường gạch chấm trên bản đồ minh hoạ cho các đường biên giới một cách tương đối nên có thể vẫn còn những ý kiến chưa hoàn toàn đồng ý với nhận định này
Việc đề cập đến một số công ty cụ thể hay sản phẩm của một số nhà sản xuất nào đó không có nghĩa rằng Tổ chức Y tế Thế giới đánh giá cao và khuyến cáo ưu tiên hơn những công ty hay sản phẩm khác có cùng tính chất Tất cả các sản phẩm có đăng k{ độc quyền đều được phân biệt bằng chữ cái viết hoa đầu tiên trong tên sản phẩm đó, ngoại trừ do một số lỗi chính tả trong tài liệu này
Tổ chức Y tế Thế giới không bảo đảm rằng thông tin trong ấn phẩm là đầy đủ và chính xác cũng như không chịu trách nhiệm pháp lý cho bất kz thiệt hại nào do việc sử dụng tài liệu này
Các ấn phẩm của Tổ chức Y tế Thế giới có thể nhận được từ Bộ phận Tiếp thị và Phân phối, Tổ chức Y tế Thế giới, 20 Avenue Appia, 1211 Geneva 27, Switzerland (điện thoại: +41 22 791 2476; fax: +41 22 791 4857; e-mail: bookorders@who.int) Yêu cầu để tái bản hoặc dịch một phần hoặc toàn bộ - dùng để kinh doanh hoặc phân phối miễn phí – cần phải gửi đến Bộ phận xuất bản theo địa chỉ trên Đối với các ấn phẩm của Văn phòng khu vực Tây Thái Bình Dương, yêu cầu
để tái bản cần phải gửi đến Bộ phận xuất bản, Văn phòng khu vực Tây Thái Bình Dương của Tổ chức Y tế Thế giới tại địa chỉ P.O Box 2932, 1000, Manila, Philippines, fax: +632 521 1036, e- mail: publications@wpro.who.int
Trang 4Mục lục
2 Giám sát dựa vào sự kiện là gì ?
3 Cơ sở của giám sát dựa vào sự kiện
4 Đề xuất cấu trúc của hệ thống giám sát
Cấu trúc của báo cáo
Yêu cầu tối thiểu
Tính ưu tiên của các nguồn thông tin
Giai đoạn 1: Sử dụng nguồn thông tin đại chúng Giai đoạn 2: Sự tham gia của cán bộ y tế
Giai đoạn 3: Sự tham gia của cộng đồng Phương pháp báo cáo
Yêu cầu tối thiểu
Kết nối bên ngoài
Theo dõi và đánh giá
Theo dõi định kz
Đánh giá thường xuyên
Trang 55 Cộng tác viên
1 Mục đích của tài liệu
Theo khuyến cáo của Nhóm cố vấn kỹ thuật khu vực Châu Á – Thái Bình Dương về bệnh truyền nhiễm bùng phát và theo đề nghị của các nước thành viên, Văn phòng Khu vực Tây Thái Bình Dương của Tổ chức Y tế Thế giới đã biên soạn tài liệu hướng dẫn để thành lập hệ thống giám sát dựa vào sự kiện
2 Giám sát dựa vào sự kiện là gì?
Giám sát dựa vào sự kiện là ghi nhận một cách nhanh chóng và có tổ chức về các
tin đồn và các báo cáo đặc biệt phát hành từ các kênh chính thức (ví dụ như hệ thống báo cáo định kỳ) và các kênh không chính thức (ví dụ như trên các phương tiện truyền thông, cán bộ y tế, các tổ chức phi chính phủ) Sự kiện bao gồm:
Sự kiện liên quan đến việc xảy ra bệnh ở người chẳng hạn chùm
trường hợp bệnh hoặc các triệu chứng, mô hình bệnh bất thường hoặc những trường hợp tử vong bất thường được ghi nhận bởi các cán bộ y tế hoặc những người cung cấp tin tức chính thức ở trong nước
Sự kiện liên quan đến khả năng phơi nhiễm của người như động
vật bệnh và chết, nước hoặc thực phẩm bị ô nhiễm và các hiểm họa môi trường bao gồm sự kiện về sóng hạt nhân và hóa chất
Thông tin nhận được thông qua việc giám sát dựa vào sự kiện cần đánh giá nhanh
Trang 6về nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe công cộng cũng như cần được đáp ứng kịp thời
Không giống như giám sát kinh điển, giám sát dựa vào sự kiện không dựa trên việc thu thập số liệu và ngưỡng tự động để hành động mà đó chỉ là các báo cáo và
mô tả không có cấu trúc
3 Cơ sở của giám sát dựa vào sự kiện
Giám sát dựa vào sự kiện bổ sung vào giám sát dựa vào chỉ số Cả hai thành phần này là cần thiết trong một hệ thống giám sát của quốc gia (Hình 1)
Hình 1 Hệ thống giám sát và đáp ứng
1
Định nghĩa của giám sát dựa vào sự kiện được phỏng theo hướng dẫn EWARN của WHO
Trang 7Khi đề cập đến công tác phát hiện kịp thời dịch bệnh và các sự kiện y tế công cộng quan trọng, hệ thống giám sát dựa vào chỉ số thường thất bại Hơn nữa, hệ thống này không phù hợp để phát hiện dịch hiếm gặp nhưng ảnh hưởng lớn (Hội chứng
hô hấp cấp tính nặng (SARS), dịch cúm gia cầm) hoặc bệnh dịch mới nổi và các bệnh chưa rõ tác nhân
Hệ thống giám sát dựa vào sự kiện dựa trên những báo cáo nhanh về các sự kiện (Bảng 1) và được thiết kế để phát hiện:
không không tiếp cận được
Bảng 1 So sánh các thành phần và thuộc tính chính của giám sát dựa vào chỉ
số và giám sát dựa vào sự kiện
Dựa vào sự kiện Dựa vào chỉ số Định
nghĩa
Định nghĩa có thể được sử dụng để hướng dẫn việc báo cáo
Các bệnh và hội chứng có định nghĩa bệnh và hội chứng tương
Trang 8Định nghĩa rất rộng, chẳng hạn chùm trường hợp tử vong trong cùng một làng trong cùng khoảng thời gian
Định nghĩa thường có độ nhạy cao hơn so với giám sát dựa vào chỉ số
ứng Định nghĩa có thể bao gồm một hoặc tất cả những tiêu chuẩn sau:
- Đặc điểm lâm sàng
- Đặc điểm của quần thể bị ảnh hưởng
- Tiêu chuẩn xét nghiệm
Định nghĩa trong giám sát dựa vào chỉ số thường đặc hiệu hơn nhiều so với giám sát dựa vào
sự kiện
Tính kịp
thời
Tất cả các sự kiện cần báo cáo
Một số bệnh và hội chứng yêu cầu báo cáo nhanh
Ngay cả khi sử dụng báo cáo điện tử thì thường vẫn bị chậm trễ do khoảng thời gian xác định bệnh nhân đến lúc tập hợp
số liệu để báo cáo đến hệ thống của 1 cơ sở y tế
Khi định nghĩa trường hợp bệnh bao gồm tiêu chuẩn xét nghiệm thì thời gian báo cáo có thể muộn hơn nữa
Dữ liệu được tổng hợp cho từng bệnh / hội chứng
Định dạng dữ liệu được xác định trước và có thể bao gồm phân tích theo nhân khẩu học hoặc các biến số khác (tức là số trường hợp 0 - 4 và > 5 năm tuổi)
Biểu mẫu dung để nắm bắt thông tin của sự kiện nhưng định dạng là linh hoạt để thu thập dữ liệu định
Cấu trúc được xác định rõ ràng Biểu mẫu báo cáo được sử dụng
để các đơn vị báo cáo chuyển thông tin theo hệ thống vào ngày trong tuần hoặc tháng đã xác định trước
Báo cáo số 0 thường vẫn được
Trang 9tính và định lượng
Một đơn vị/nhóm được chỉ định để phân loại, xác nhận và đánh giá từng sự kiện được báo cáo và kích hoạt một đáp ứng thích hợp
sử dụng
Một đơn vị/nhóm được chỉ định
để phân tích định kỳ các dữ liệu giám sát
Đơn vị
báo cáo
Mở, đôi khi không không xác định (nghĩa là công chúng có thể báo cáo trực tiếp cho hệ thống)
Đóng, dựa vào cơ sở y tế
Ngưỡng đáp ứng đã xác định trước
Đáp ứng với vụ dich được lồng ghép vào hệ thống giám sát
Trang 104 Đề xuất về cấu trúc của hệ thống giám sát
4.1 Cấu trúc của báo cáo
Một cách lý tưởng thì hệ thống giám sát dựa vào sự kiện gồm có tất cả các nguồn báo cáo có liên quan (Bảng 2)
Bảng 2 Nguồn báo cáo và tin đồn trong giám sát dựa vào sự kiện
Lĩnh vực y tế
Cơ sở chăm sóc y
tế
Bác sỹ đa khoa Phòng khám đa khoa Bệnh viện
Phòng xét nghiệm Dịch vụ cứu thương Cán bộ sức khỏe môi trường Cán bộ kiểm dịch y tế
Công an Dịch vụ công cộng (nước sạch và vệ sinh môi trường, sức khỏe môi trường)
Tổ chức phi chính phủ Nhóm tại nhà (người già) Dịch vụ thú y
Trang 11Trong thực tế, tài nguyên thường giới hạn và không cho phép các hệ thống giám sát kết hợp tất cả các nguồn báo cáo được liệt kê ở trên Do đó nguồn báo cáo của giám sát dựa vào sự kiện nên ưu tiên tùy theo:
hưởng đến các chương trình y tế công cộng khác?
Hình 2 Sự cân bằng giữa độ nhậy và tính bền vững
Sự ưu tiên trong nguồn báo cáo nên bảo đảm sự cân bằng giữa độ nhạy mong muốn có của hệ thống giám sát và nguồn lực sẵn có (Hình 1) Do vậy, mỗi quốc gia tự xác định các nguồn báo cáo khác nhau cho quốc gia mình (Hình 3.)
Trang 12Hình 3 Độ nhạy của các nguồn báo cáo khác nhau và các nguồn lực cần có cho việc duy trì hệ thống giám sát dựa vào sự kiện
Nguồn nhân lực sẵn có
4.1.1 Yêu cầu tối thiểu
Một đội/đơn vị đánh giá sự kiện có trách nhiệm đánh giá từng sự kiện được
báo cáo và khởi động việc đáp ứng ngay lập tức Đội này cần có sẵn TRƯỚC KHI triển khai giám sát dựa vào sự kiện
chẽ với các cán bộ chuyên trách ở địa phương những người có thể giúp cho việc xác định định ban đầu về sự kiện, cũng như là nơi có những kỹ năng và nguồn lực có sẵn cho việc đánh giá sơ bộ sự kiện
Khả năng đáp ứng nhanh phải có TRƯỚC KHI triển khai giám sát dựa vào
sự kiện
(như là kiểm soát sự truyền nhiễm, phòng xét nghiệm, truyền thông nguy cơ)
Trang 134.1.2 Tính ưu tiên của các nguồn thông tin
Giai đoạn một: Sử dụng nguồn thông tin đại chúng
Ở hầu hết các nước phát triển và đang phát triển thông tin đại chúng là nguồn thông tin không chính thức quan trọng nhất về các sự kiện sức khỏe công cộng Vì vậy, tất cả các quốc gia nên bao gồm nguồn tin từ các phương tiện truyền thông đại chúng trong giám sát dựa vào sự kiện trừ khi có những lý do rõ ràng về việc không sử dụng các nguồn thông tin này
Ví dụ về phương tiện truyền thông bao gồm trong giám sát dựa vào
sự kiện
1 Tìm kiếm một cách có hệ thống trên đài phát thanh, báo giấy, báo trên mạng về thông tin của các vụ dịch
cấp độ quốc gia Đối với những quốc gia rộng lớn với sự hoạt động mạnh của các phương tiện truyền thông địa phương, nên xem xét trách nhiệm của các cán bộ chuyên trách khu vực
bệnh tật trên các phương tiện truyền thông (Các thông tin cảnh báo toàn cầu, các khuyến cáo theo yêu cầu thông qua trình duyệt internet)
thống các phương tiện truyền thông điện tử Có những sự phục vụ thương mại trên thị trường của các công ty truyền thông
2 Đảm bảo các cuộc gọi đến các cán bộ y tế từ các phương tiện truyền thông về những sự kiện sức khỏe cộng đồng đều được nắm bắt bởi hệ thống giám sát dựa vào sự kiện Cần xem xét:
thông đều có thể được kiểm tra và xử lý một cách hợp lý
thiết đều được thu thập (Xem trang 15; những yêu cầu về quản lý những thông tin tối thiểu)
3 Làm việc với các phương tiện truyền thông như là các đối tác, khuyến khích các phương tiện truyền thông thực hiện các giám sát về y tế thông qua hệ thống của họ như là các phóng viên, các nhà báo Xem xét việc:
nổi bật vai trò của họ trong việc báo cáo về các tin đồn/các sự kiện
kiện được báo cáo từ phương tiện truyền thông
cũng như đánh giá cao sự đóng góp của phương tiện truyền thông đối với
Trang 14hệ thống giám sát
Thuận lợi:
cáo chính xác về các sự kiện sức khỏe cộng đồng
điện tử
kiểm tra
Khó khăn:
tin của sự kiện chứ không dựa trên tính quan trọng của vấn đề sức
khỏe cộng đồng
phương tiện truyền thông thì những sự kiện về sức khỏe công
cộng có thể không được phát hiện và thu thập được một cách
thường xuyên
Giai đoạn 02: Sự tham gia của các cán bộ y tế
Cán bộ y tế có thể là nguồn thông tin ban đầu của công tác giám sát dựa vào sự kiện Thông tin có thể là trong quá trình tư vấn bệnh nhân hoặc là nguồn thông tin thứ cấp qua những tin đồn trong quá trình tư vấn bệnh nhân
Ví dụ về sự tham gia của cán bộ y tế trong giám sát dựa vào sự kiện
1 Tập hợp tất cả cán bộ y tế hoặc các đơn vị y tế dẫn đầu cần thiết kế vào nhiệm vụ giám sát dựa trên sự kiện và cần đào tạo hợp lý về cách làm và khi nào cần báo cáo các sự kiện
2 Nên bao gồm cả khu vực tư nhân và các chuyên ngành y tế khác nhau (như là cán bộ y tế làm việc ở các cửa khẩu, bến cảng, sân bay) Việc bao gồm bộ phận y tế tư nhân trong giám sát dựa vào sự kiện có thể dễ dàng hơn bằng cách:
Khai thác trách nhiệm xã hội của bác sĩ lâm sàng bằng cách tập trung vào
mối liên quan giữa việc báo cáo và đáp ứng với thông tin
sự kiện bất thường
điều trị bệnh nhân khi một sự kiện được báo cáo
Trang 15Thuận lợi:
chương trình sức khỏe cộng đồng
giúp cho việc duy trì sự quan tâm và sự tham gia vào hệ thống
dụng các phương pháp liên lạc sẵn có để thông báo ngay lập tức
các bệnh phải khai báo cũng như báo cáo các sự kiện) và sử dụng
các chương trình tập huấn (ví dụ tập huấn giám sát dựa vào sự
kiện xen vào các lớp tập huấn khác về giám sát và đáp ứng)
Khó khăn:
dịch/sự kiện trong những người đang được khám chữa bệnh tại
những phòng khám tư nhân và cơ quan chăm sóc sức khỏe cộng
đồng
Giai đoạn 03: Sự tham gia của cộng đồng
Hiệu quả của việc cộng đồng và công chúng tham gia vào giám sát dựa vào
sự kiện là dựa trên sự nổi bật của tính cân bằng giữa sự tham gia của họ vào việc báo cáo trực tiếp với các nguồn lực sẵn có để tiếp cận, xác nhận và đáp ứng với những số lượng có thể là rất nhiều các sự kiện được báo cáo
Ví dụ về sự tham gia của cộng đồng trong giám sát dựa vào sự kiện
1 Báo cáo trực tiếp từ cộng đồng: Người dân báo cáo trực tiếp đến đường dây nóng quốc gia, các trang mạng, hoặc các cơ sở y tế
a) Báo cáo trực tiếp cần phải đi cùng với các chiến dịch truyền thông cộng đồng để đảm bảo rằng người dân biết điều cần báo cáo và báo cáo cho ai b) Những nơi mà người dân báo cáo các sự kiện đến các cơ sở y tế, cần sắp xếp để việc báo cáo vào ngoài giờ làm việc của các phòng khám Không phải tất cả các thành viên cộng đồng đang báo cáo cùng một sự kiện đều cần tìm kiếm một sự chăm sóc y tế Điều quan trọng là không để việc báo cáo sự kiện y tế công cộng ảnh hưởng đến việc cung cấp các dịch vụ y tế và cộng đồng có thể báo cáo các sự kiện mà không cần phải có sự hẹn khám
2 Báo cáo gián tiếp thông qua các tổ chức cộng đồng (ví dụ: các tổ chức tôn giáo, trường học, cơ sở chăm sóc người có tuổi, tiện ích công cộng và các tổ chức phi chính phủ) và các thành viên cộng đồng được chỉ định (có thể là các nhà lãnh đạo cộng đồng và tình nguyện viên sức khỏe cộng đồng)
Trang 16SỰ TIẾP CẬN TRỰC TIẾP CỦA CỘNG ĐỒNG
Thuận lợi:
Khó khăn:
không có nguy cơ đối với cộng đồng
đáp ứng đối với sự kiện
…
SỰ TIẾP CẬN GIÁN TIẾP CỦA CỘNG ĐỒNG
Thuận lợi:
viên của cộng đồng hoặc nhóm người được tuyển chọn sẽ giúp
làm giảm số các báo cáo mà không thể xác minh được hoặc
không phải là nguy cơ cho sức khỏe công cộng
Khó khăn:
đồng (lãnh đạo cộng đồng) để báo cáo có thể không thích hợp vì:
Đáp ứng dẫn đến hậu quả tiêu cực về kinh tế cho cộng đồng
Các sự kiện báo cáo được xem là công việc ngoài giờ quá nhiều
4.2 Các phương pháp báo cáo
Những yêu cầu tối thiểu
1 Tất cả các phương pháp liên lạc nhanh cần có sẵn cho việc tham gia vào giám sát dựa vào sự kiện – đường dây nóng (lời nói, tin nhắn), thư điện tử, fax
2 Việc báo cáo nên có thể thực hiện 24 giờ một ngày, 7 ngày một tuần
Đường dây nóng
Đường dây nóng được sử dụng mở cho tất cả mọi người hoặc chỉ được sử dụng giới hạn cho một nhóm người (như là các cơ sở y tế, phương tiện truyền hoặc thành viên chuyên trách của cộng đồng/các nhóm cộng đồng) Kiểu của đường dây
Trang 17nóng sẽ phụ thuộc vào cấu trúc của báo cáo và hoàn cảnh văn hóa Khi quyết định thành lập một đường dây nóng thì:
1 Chỉ sử dụng một số điện thoại Những nơi tin nhắn và các báo cáo bằng miệng được chấp nhận thì cần đảm bảo rằng số điện thoại giống nhau cho cả hai phương pháp liên lạc
2 Hợp lý hóa và cân đối số của các đường dây nóng để tránh sự nhầm lẫn
Liên lạc bằng sóng vô tuyến HF/VHF
Ở những quốc gia mà có cơ sở hạ tầng về thông tin còn hạn chế, có thể dùng sóng
vô tuyến để báo cáo các sự kiện Ở những nơi mà liên lạc bằng sóng vô tuyến là sự lựa chọn tin cậy, nhân viên của đài phát thanh và những người điều hành cần được đào tạo để lựa chọn sự kiện báo cáo đội đánh giá sự kiện Một cách lý tưởng là đội đánh giá sự kiện cùng vị trí với đài phát thanh để đảm bảo giảm tối đa thời gian bị trì hoãn
Fax và thư điện tử
Fax và thư điện tử có thể được dùng như là một phương pháp truyền thông bổ sung cho đường dây nóng, ít khi được dùng như là một phương tiện chính để giao tiếp Ở nhiều nước bị những trục trặc của phần cứng và truy cập internet bị gián đoạn có thể dẫn đến bị hạn chế về việc báo cáo nhanh thông tin
4.3 Định nghĩa sự kiện
Khi hệ thống giám sát dựa vào chỉ số đã sử dụng các định nghĩa về trường hợp bệnh cho những bệnh cần báo cáo nhanh và chùm trường hợp bệnh/chết thì có thể dùng các định nghĩa này trong giám sát dựa vào sự kiện:
đánh giá và có thể đáp ứng nếu cần thiết
Những cộng đồng, những tổ chức quần chúng và những tổ chức y tế tư nhân/liên minh tham gia vào hệ thống giám sát thì không yêu cầu về định nghĩa trường hợp bệnh mà nên khuyến khích các báo cáo mở về những sự kiện bất thường/không mong đợi
Ví dụ: Định nghĩa về sự kiện
Những định nghĩa về sự kiện sau đây là ví dụ được sử dụng tại những quốc gia đã
có hệ thống giám sát dựa vào sự kiện
Định nghĩa bệnh ở người dựa vào triệu chứng
Chùm trường hợp tử vong tại một cơ sở y tế, một ngôi làng, một cộng đồng, một công trường xây dựng, một khu mỏ, một ngôi trường hoặc một cơ quan nào đó