con người và môi trường chương 1

tài liệu uy tín được biên soạn bởi giảng viên đại học Bách Khoa TPHCM, cung cấp cái nhìn tổng quan đầy đủ về quan hệ giữa con người với thế giới tự nhiên, về tiến hóa, về kinh tế xã hội của loài người từ nguyên thủy tới hiện đại. Tải trọn bộ bài giảng với từ khóa con người và môi trường

Trang 1

1 Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi

1 Quá trình phát triển của con người

2 Một số yếu tố tác động đến quá trình phát triển của

Ngôi sao và hành tinh (6)

Dải ngân hà, hệ Mặt trời và Trái Đất (7)

Sự hình thành của vũ trụ

Trang 2

Chuong 1 – Con nguoi va su phat trien cua con nguoi 3

Linh trưởng 25 triệu năm

1 Quá trình phát triển của con người

– Bộ khỉ: vẫn tồn tại như các động vật khác

– Vượn người: tiến hóa tách ra khỏi giới động vật hiện tại

Họ Người có danh pháp khoa học Hominidae (khỉ dạng người loại lớn), bao gồm trong

đó người (homo), tinh tinh (pan), gôrila (gorilla) và đười ươi (pongo)

Trang 3

Australopithecus africanus (Vượn người phương nam)

Homo habilis (Người khéo léo)

Homo erectus (Người đứng thẳng)

Homo sapiens neandertalensis (Người cận đại)

Homo sapiens sapiens (Người hiện đại)

Singe anthropọde

(Khỉ giống

người)

Homo erectus

Homo habilis Australopithe cus africanus Singe anthropọde

Singe anthropọde

Con người cịn tiến hĩa

nữa khơng? Cơ sở?

Vượn người phương Nam (Australopithecus)

• Cách đây từ 4 – 2 triệu năm

• Cao: 1 – 2,6m

• Thể tích não ~ 450 – 600 cm3

• Đi bằng hai chân nhưng cịn khom

• Nguồn thức ăn chủ yếu: thực vật

• Tác động rất ít vào mơi trường

Reconstruction of

Australopithecus afarensis

at Barcelona Original skull of Mrs Ples, a

female Australopithecus africanus

Trang 4

Người khéo léo (Homo habilus)

• Cách đây từ 2 triệu năm

• Cao: 1,4 – 1,6m Trung bình 1,5m

• Thể tích não ~ 600 – 800 cm3

• Phối hợp tay-mắt-não khởi động và tự củng cố

• Loài đầu tiên có khả năng tạo ra và sử

dụng công cụ bằng đá nguyên thủy

• Gia tăng khả năng tác động vào môi trường

Người đứng thẳng (Homo erectus)

• Cách đây từ 1,8 triệu năm

• Tăng khả năng tác động vào môi trường

Trang 5

Người thông minh / người cận đại (Homo sapiens)

• Phát triển nền văn minh

• Bắt đầu tác động mạnh vào môi trường

Trang 6

2 Một số yếu tố tác động đến con người

2.2 Khí hậu 2.1 Phương thức sống và thức ăn

2.3 Môi trường địa hóa

Trang 7

– Bản chất con người vừa là cơ thể sinh học vừa là văn hóa, hai

mặt này không tách rời nhau

– Khai thác môi trường + thích nghi với điều kiện sống

 chế tác công cụ và sáng tạo công nghệ

• Thay đổi cấu tạo và thêm các chức năng mới của cơ thể:

 Hoàn thiện khả năng cầm nắm, phát triển thị giác, thoái hóa hàm

răng, chuyên biệt hóa chân và tay

 Phức tạp hóa cấu trúc và chức năng não bộ

• Tăng cường sử dụng protein động vật

• Tạo ra những dị biệt khá lớn về đáp ứng sinh học

– Khí hậu là tổ hợp của nhiều thành phần như nhiệt độ, độ ẩm, gió, mây mưa,

nắng, tuyết …

– Ảnh hưởng của yếu tố khí hậu biểu hiện ở nhiều trạng thái khác nhau theo

mùa, theo địa lý; thông qua nhiều rào chắn:

• Rào chắn tự nhiên (sông, hồ, biển, núi, cây rừng )

• Rào chắn văn hóa (nhà cửa, quần áo, tiện nghi sinh hoạt )

2.2 Khí hậu

 Tạo thành: Khí hậu toàn cầu / Khí hậu địa phương /

Tiểu khí hậu / Vi khí hậu

VD: Điều hòa nhiệt là cơ chế thích nghi sinh học chủ

đạo khi phạm vi sống của con người là rộng lớn  thân

nhiệt con người ổn định ở khoảng 37oC

VD: Khác biệt rõ nét về hình thái giữa người châu Âu và

người châu Phi

Nóng lên toàn cầu châm ngòi bùng nổ tiến hóa

Trang 8

– Hàm lượng khoáng chất trong thành phần sinh hóa

của cơ thể có liên quan đến quá trình biến đổi nội bào

VD: tạo xương, điều hòa áp lực thẩm thấu,

– Tương quan về tỉ lệ số lượng các thành phần khoáng

trong môi trường thành phần khoáng trong cơ thể

VD: iode  bướu cổ, fluor  sâu răng, …

– Cân bằng khoáng trong cơ thể phải được đảm bảo trong một biên

độ nhất định Nồng độ các loại khoáng đa, vi lượng trong đất ảnh

hưởng đến:

• Mức khoáng hóa xương

• Kích thước và hình dạng chung của cơ thể hoặc từng phần cơ thể

Chú ý đến lượng kim loại và á kim (Pb, As, Cr); phóng xạ (U, Rn, Cs) và

các hợp chất hữu cơ (hydrocarbon xăng dầu, thuốc trừ sâu) trong đất

Trang 9

HÁI LƯỢM

– Thức ăn chủ yếu: thực vật

– Chưa có biện pháp dự trữ thực phẩm

– Cách đây 2,6 triệu năm

– Là hình thái kinh tế nguyên thủy

– Huy động lực lượng đông đảo hơn,

chế tác công cụ săn bắn hiệu quả

– Sử dụng nguồn thức ăn giàu protein

– Cuộc sống no đủ hơn, giàu dinh

dưỡng hớn

– Rèn luyện và tăng cường sức khỏe

con người

– Bắt đầu có quy định xã hội

– Lao động tập thể, phân phối thức ăn

đồng đều

3 Các hình thái kinh tế

Hiện nay vẫn còn nhiều bộ lạc sống bằng

hình thức săn bắt, hái lượm

Trong hình: người bộ lạc Korowai (thuộc Papua New Guinea) vẫn mặc lá chuối và dùng rìu đá, cuộc sống của họ chẳng khác gì

so với thời nguyên thủy xa xưa

Trang 10

– Phát triển ven các vùng nước/thủy vực

– Bắt đầu sử dụng công cụ có ngạnh để đánh bắt cá

– Có thêm nguồn thức ăn là thủy hải sản

– Mức độ khai thác vẫn còn đủ cho môi trường phục hồi

ĐÁNH CÁ

Trang 11

CHĂN THẢ

– Chủ yếu là chó, dê, cừu, bò, heo; sau này có lừa, ngựa

– Hình thành những đàn gia súc đông đến vạn con

– Hình thành lối sống du mục

– Sử dụng sức kéo gia súc trong nông nghiệp và vận chuyển

– Có thêm nguồn thực phẩm dồi dào và nạn đói được hạn chế

– Dân số tăng nhanh

– Sử dụng sức kéo gia súc trong vận chuyển

CHĂN THẢ

– Chế độ công xã thị tộc mẫu hệ ra đời

– Bắt đầu ảnh hưởng mạnh đến môi trường: Đã xuất hiện sự xâm phạm

vào cân bằng sinh thái tự nhiên

– Thú rừng bị tiêu diệt khá nhiều (do bị mất sinh cảnh)

– Chất thải từ quá trình chăn nuôi với số lượng gia súc lớn

Trang 12

NÔNG NGHIỆP

– Phát triển độc lập ở những vùng khác nhau trên thế giới

(lúa nước xuất hiện ở các vùng ven sông)

– Sử dụng sức kéo của bò, ngựa trong cày bừa, vận chuyển

– Dùng các công cụ bằng kim loại

– Ngũ cốc chủ yếu là mì, mạch, ngô, lúa, sau đó là rau, đậu, mè, cây lấy củ, cây ăn

quả và cây lấy dầu

– Từ bỏ lối sống du cư, phát triển cộng đồng ổn định Thuần hoá động vật, trồng cấy

theo vụ, sự phân công lao động, đàn ông nắm quyền…

– Nông nghiệp khiến các xã hội phức tạp hơn, hình thành các nền văn minh

– Sự cải tiến kỹ thuật chậm chạp nhưng chắc chắn

– Có hiện tượng phá rừng làm rẫy Cân bằng sinh thái tuy bị xâm phạm nhưng chưa

phá vỡ cân bằng nghiêm trọng

CÔNG NGHIỆP

– Các tiến bộ công nghệ liên tiếp như phát minh động cơ hơi nước, máy dệt và các

thành tựu trong SX thép và than quy mô lớn  thay đổi trật tự nền kinh tế phong kiến

và buôn bán

– Đường sắt và tàu thủy hơi nước giúp vươn tới những thị trường xa xôi

– Hoạt động chế tạo, chế biến trở thành lĩnh vực tạo ra của cải cho nền kinh tế

– Những ngành công nghiệp đầu tiên khởi nguồn từ chế tạo những hàng hóa có lợi

nhuận cao như vũ khí, vải vóc, đồ gốm sứ

– Công nghiệp hóa dẫn tới gia tăng nhu cầu về nguyên liệu và thị trường

– Công nghiệp hóa  đô thị hóa  bùng nổ dân số, và phát triển xã hội đại chúng

chế độ chính trị và pháp luật cũng thay đổi  tập quán và truyền thống của xã hội nông

nghiệp bị mai một

– Công nghiệp hóa làm tăng sự mất công bằng trong phân phối thu nhập giữa các địa

phương, các nhóm dân cư, các tầng lớp xã hội

– Xuất hiện khá muộn… nhưng: “đã làm biến đổi sâu sắc giới tự nhiên trong thời

gian vô cùng ngắn so với toàn bộ lịch sử tự nhiên”

Trang 13

CÔNG NGHIỆP

 Khai thác mỏ, làm nông trại, khai thác gỗ… phá hủy

rừng và tài nguyên

 Năng lượng tiêu hao nhiều, tăng sử dụng than, dầu mỏ,

khí đốt làm phát sinh ô nhiễm môi trường, chất thải công

nghiệp gia tăng

 Máy móc tạo năng suất cao, thúc đẩy quá trình khai thác

tài nguyên thiên nhiên và tác động mạnh đến môi trường

sống của những loài sinh vật khác

 Nguồn năng lượng truyền thống bị cạn kiệt nhanh chóng

 Tiêu diệt & làm tổn hại nhiều bộ lạc, nhiều tộc người

 Những áp lực của đời sống gồm: ô nhiễm tiếng ồn,

không khí, nước, dinh dưỡng nghèo nàn, máy móc nguy

hiểm, công việc cộng đồng, sự cô đơn, vô gia cư và lạm

– Quá trình đô thị hóa có các tác động

không nhỏ đến sinh thái và kinh tế trong

khu vực

– Diện tích rừng, cây xanh bị thu hẹp khá

nhiều

Trang 14

HẬU CÔNG NGHIỆP

– Tốc độ phát triển cao + nhu cầu hưởng thụ cao

– Đòi hỏi suy nghĩ mới: phát triển bền vững

– Là chiến lược toàn cầu về quy hoạch toàn bộ tài nguyên trên trái đất này

– Kinh tế công nghiệp  kinh tế trí thức

– Văn minh công nghiệp  văn minh trí tuệ

Là hình thái kinh tế tối ưu?

– Công nghệ tiến bộ vượt bậc, tuổi thọ con người và tiêu chuẩn sống gia

tăng lên đáng kể

– Nguy cơ trong quá trình toàn cầu hóa (globalization):

• Sự gia tăng dân số không kiểm soát,

• Sự phát triển vũ khí hạt nhân,

• Hiệu ứng nhà kính và các hình thức khác của sự suy giảm chất lượng

thiên nhiên do khai thác nhiên liệu hóa thạch,

• Những cuộc xung đột quốc tế do suy giảm của các nguồn tài nguyên

thiên nhiên,

• Sự lan truyền nhanh chóng của các loại dịch bệnh như HIV,

• Sự trỗi dậy/sự sụp đổ của các quốc gia  nguy cơ chiến tranh thiệt

hại về nhân mạng, vật chất, bệnh tật, đói nghèo và diệt chủng

HẬU CÔNG NGHIỆP

Trang 15

Niên biểu vũ trụ theo tỷ lệ thời gian rút gọn

Nếu trái đất chỉ mới thành hình 13 năm trước, vào lúc này …

Những sinh vật lớn, đa tế bào mới xuất hiện được 7 tháng

Thiên thạch đâm vào trái đất làm khủng long tuyệt chủng cách nay 3 tuần

Loài người, tức Hôm sapiens, đã tồn tại được chỉ 53 phút

Xã hội nông nghiệp xuất hiện đến nay được 5 phút

Toàn bộ phần lịch sử được ghi chép lại đã tồn tại được 3 phút

Xã hội công nghiệp hiện đại có mặt trong vòng 6 giây

Nguồn: David Christian, “Lịch sử thế giới theo bối cảnh”

THẢO LUẬN

1 Có gì giống và khác nhau giữa hái lượm, săn bắt, đánh cá thời tiền

sử và thời hiện đại?

Mục đích Cách thức Kết quả

2 Có nhận xét gì về tác động của con người đến môi trường qua các

giai đoạn tiến hóa của loài người?

3 Ở hình thái kinh tế nào thì con người tác động vào môi trường là

mạnh nhất? Tại sao?

Trang 16

4 Dân số và các vấn đề về dân số

4.1 Các quan điểm dân số học 4.2 Các khái niệm trong dân số học 4.3 Tăng dân số và đô thị hóa 4.4 Mối quan hệ dân số - tài nguyên và phát triển

4.5 Dân số và phát triển bền vững

• Dân số một khu vực là tổng dân sống ở khu vực đó tại một thời điểm nhất định,

bao gồm cả nam lẫn nữ; thuộc nhiều lứa tuổi; làm những ngành nghề khác nhau, có

trình độ VH, thành phần dân tộc, tôn giáo khác nhau

• Ðể nắm đƣợc DS phải tiến hành điều tra DS: 5 hoặc 10 năm 1 lần

Trang 17

• 2 quan điểm dân số học phổ biến:

– Thuyết Malthus (Malthusian growth model)

– Thuyết quá độ dân số (demographic transition model)

THUYẾT MALTHUS

• Dân số tăng theo cấp số nhân (2,4,8,…); còn

lương thực, thực phẩm, phương tiện sinh hoạt

chỉ tăng theo cấp số cộng (1,2,3,4…)

• Sự gia tăng dân số diễn ra với nhịp độ

không đổi, còn sự gia tăng về lương thực, thực

phẩm là có giới hạn

4.1 Các quan điểm dân số học

• Dân cư trên trái đất phát triển nhanh hơn khả năng nuôi sống nó

Đói khổ, đạo đức xuống cấp, tội ác tất yếu sẽ phát triển

• Giải pháp đề xuất: thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh … là cứu cánh để giải

quyết vấn đề dân số (Malthus gọi là các: "hạn chế mạnh“)

Trang 18

THUYẾT MALTHUS

– Đóng góp của thuyết:

• Có công đầu trong việc nêu lên và nghiên cứu vấn đề dân số

• Lên tiếng báo động cho nhân loại về nguy cơ của sự tăng

dân số

– Hạn chế của thuyết:

• Cho quy luật phát triển dân số là quy luật tự nhiên, vĩnh viễn

• Đƣa ra những giải pháp sai lệch, ấu trĩ để hạn chế nhịp độ

tăng dân số

THUYẾT QUÁ ĐỘ DÂN SỐ

– Nghiên cứu sự biến đổi dân số qua các thời kỳ, dựa vào những đặc trƣng cơ bản

của động lực dân số

– Nghiên cứu và lý giải vấn đề phát triển dân số thông qua việc xem xét mức

sinh, mức tử qua từng giai đoạn để hình thành một quy luật

– 4 kiểu tái SX dân cƣ đặc trƣng:

4.1 Các quan điểm dân số học

Trang 19

THUYẾT QUÁ ĐỘ DÂN SỐ

– Là mô hình quá độ dân số kinh điển Soi mình vào mô hình này có thể thấy được

sự phát triển dân số của TG hoặc mỗi nước đang ở giai đoạn nào, với những

đặc trưng gì

– Thuyết quá độ dân số phát hiện

đƣợc bản chất của quá trình dân

số

– Nhƣng chƣa tìm ra các tác động

để kiểm soát và đặc biệt, chƣa chú

ý đến vai trò của các nhân tố kinh

tế – xã hội đối với vấn đề dân số

Trang 20

Tỷ số gia tăng dân số (%) = (Sinh suất thô (‰) - tử suất thô (‰)) x 10

– Sinh suất thô (crude birth rate): số lượng người sinh ra tính trên 1000 người trong 1 năm

– Tử suất thô (crude death rate): số lượng người chết tính trên 1000 người trong 1 năm

 xác định dân số tăng, giảm hay không đổi

•VD: tỉ lệ gia tăng dân số ở các nước đang phát triển

là 2,1% /năm  nhiều hay ít?

• Sinh suất (tỉ lệ sinh)

VD: Tỷ lệ tử vong ở trẻ con: Châu Á 5,1%, châu Phi 8,8%, các nước châu Âu 0,7%

Nhóm nước Phát triển Đang phát triển

Ngày càng giảm, thấp hơn nhiều

so với các nước đang phát triển

Không giảm

4.2 Các khái niệm trong dân số học

Trang 21

• Phát triển dân số

– Thời gian để tăng gấp đôi: là khoảng thời gian cần thiết để dân số tự

nhiên tăng gấp đôi

– Khoảng thời gian này càng ngày càng ngắn lại

Tháp dân số (tháp tuổi – population pyramid / age structure diagram)

4 dạng tháp tuổi ứng với 4 giai đoạn

trong thuyết quá độ dân số

- Những thông tin gì thể

hiện qua tháp tuổi?

- Việt Nam đang ở giai

Tháp tuổi dân số Việt Nam

4.2 Các khái niệm trong dân số học

Trang 22

• Tuổi trung bình (median age) là một cách để định lượng độ trẻ (hay già) của một

dân số, bằng cách tính độ tuổi trung bình của toàn dân số (VNam , 2010: 28 tuổi)

• Tuổi thọ trung bình (life expectancy): tăng độ tuổi trung bình cũng có nghĩa là tăng

tuổi thọ trung bình (VNam , 2010: 74,3 tuổi ; nữ cao hơn nam)

• Chỉ số lão hóa (aging index): tỉ số dân số

cao tuổi (> 65) trên dân số thiếu niên (<15)

(VNam , 2010: 25% ; 2050: 160%)

• Tỷ lệ nam-nữ khi sinh (Việt Nam , năm

2010: 112 trẻ trai/100 trẻ gái)

• Chỉ số phát triển con người (Human

Development Index - HDI) tổng hợp từ các

chỉ số về kinh tế, giáo dục và sức khoẻ

(VNam , 2010: hạng 116/thế giới)

• Sự di dân

– Tốc độ di dân vào là số người di dân vào một quốc gia (hay một địa

phương)/năm/1000 người của dân số nước đó Tốc độ dân đi ra cũng

được xác định tương tự

• VD: Các kiểu di dân? Các luồng di dân chủ yếu ở Vnam?

– Sự thay đổi thuần dân số hàng năm của một nước tùy vào 2 yếu tố:

• Số dân đi vào (immigration)/năm

• Số dân đi ra (emigration)/năm

– Tốc độ di dân thuần của một quốc gia là hiệu số giữa 2 số kể trên

Định dạng
Số trang	38
Dung lượng	4,9 MB