Phong cách truyện ngắn cao duy sơn

Cao Duy Sơn là một trong số những cây bút tiêu biểu của mảng văn học dân tộc thiểu số đương đại thể hiện được phong cách của mình trong cả đời sống và văn học nghệ thuật.. thưởng của Hộ

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM –––––––––––––––––––––––––

ĐÀO QUỲNH ANH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2017

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

ĐÀO QUỲNH ANH

PHONG CÁCH TRUYỆN NGẮN CAO DUY SƠN

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã sỗ: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Phan Trọng Thưởng

THÁI NGUYÊN - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn “Phong cách truyện ngắn Cao Duy Sơn” là

kết quả nghiên cứu của riêng tôi, hoàn toàn không sao chép của bất cứ ai Các kết quả của đề tài là trung thực và chưa được công bố ở các công trình khác Nội dung của luận văn có sử dụng tài liệu, thông tin được đăng tải trên các tác phẩm, tạp chí, các trang web theo danh mục tài liệu tham khảo của luận văn Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Thái Nguyên, tháng 11 năm 2017

Tác giả luận văn

Đào Quỳnh Anh

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Phan Trọng Thưởng về sự hướng dẫn tận tình, đầy đủ, chu đáo và đầy tinh thần trách nhiệm của thầy trong toàn bộ quá trình em hoàn thành luận văn

Em xin trân trọng cảm ơn sự tạo điều kiện giúp đỡ của Ban chủ nhiệm Khoa Ngữ Văn và các thầy cô giáo Phòng đào tạo Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã giúp đỡ em thực hiện đề tài luận văn này

Em cũng xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên và nhiệt tình giúp đỡ em trong thời gian hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, tháng 11 năm 2017

Tác giả luận văn

Đào Quỳnh Anh

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 8

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Đóng góp của luận văn 9

7 Bố cục của Luận văn 10

NỘI DUNG 11

Chương 1: KHÁI NIỆM PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT VÀ CÁC YẾU TỐ TẠO PHONG CÁCH CAO DUY SƠN 11

1.1 Lý luận về phong cách 11

1.1.1 Khái niệm phong cách 11

1.1.2 Các bình diện của phong cách 13

1.2 Quá trình sáng tác của Cao Duy Sơn 14

1.2.1 Tiểu sử nhà văn Cao Duy Sơn 14

1.2.2 Sự nghiệp sáng tác của nhà văn Cao Duy Sơn 15

1.3 Các yếu tố tạo nên phong cách truyện ngắn Cao Duy Sơn 18

1.3.1 Yếu tố quê hương và gia đình 18

1.3.2 Vốn sống, vốn văn hóa 21

1.3.3 Quan niệm nghệ thuật của Cao Duy Sơn 24

Tiểu kết chương 1 27

Chương 2: PHONG CÁCH CAO DUY SƠN NHÌN TỪ NGHỆ THUẬT

XÂY DỰNG NHÂN VẬT 28

2.1 Nhân vật văn học 28

2.1.1 Khái niệm nhân vật văn học 28

2.1.2 Vai trò của nhân vật văn học trong tác phẩm văn học 29

2.2 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Cao Duy Sơn 30

2.2.1 Người miền núi thuần phác 31

2.2.2 Người miền núi với số phận không may mắn 36

2.2.3 Người miền núi với thế giới nội tâm đa chiều 44

2.3 Các biện pháp xây dựng nhân vật 50

2.3.1 Nghệ thuật miêu tả chân dung, ngoại hình 51

2.3.2 Nghệ thuật miêu tả nội tâm nhiều chiều 54

Tiểu kết chương 2 60

Chương 3: PHONG CÁCH CAO DUY SƠN NHÌN TỪ NGHỆ THUẬT KỂ CHUYỆN VÀ SỬ DỤNG NGÔN NGỮ 61

3.1 Xử lý cốt truyện 61

3.1.1 Cốt truyện đơn tuyến 61

3.1.2 Cốt truyện trong mối quan hệ đối chiếu, tương phản giữa các nhân vật 64

3.2 Kết cấu 68

3.2.1 Kết cấu truyện lồng truyện 69

3.2.2 Kết cấu mở 72

3.2.3 Kết cấu chứa nhiều tình tiết bất ngờ 74

3.3 Đặc sắc ngôn ngữ 78

3.3.1 Lối diễn đạt hồn nhiên hay ví von của người miền núi 78

3.3.2 Sử dụng thành ngữ, tục ngữ miền núi 81

3.3.3 Sử dụng ngôn ngữ dân tộc Tày 83

Tiểu kết chương 3 85

KẾT LUẬN 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Tìm hiểu phong cách của một tác giả là một hướng tiếp cận vừa

mang tính chuyên sâu vừa mang tính liên ngành, từ xưa tới nay đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập Phong cách là sự phù hợp, ổn định, thống nhất giữa các thủ pháp nghệ thuật với một cái nhìn độc đáo về đời sống của tác giả mang tính riêng biệt và có giá trị thẩm mỹ cao Đó là những yếu tố

“lặp đi lặp lại” một cách có hệ thống và luôn bị chi phối bởi cái nhìn của nhà văn Phong cách nghệ thuật là phương thức biểu hiện cách chiếm lĩnh hình tượng đối với cuộc sống, là phương thức thuyết phục và thu hút độc giả Nghiên cứu phong cách giúp ta thấy được mối quan hệ giữa văn bản với cá tính sáng tạo của nhà văn làm nên dấu ấn cá nhân với những yếu tố đặc trưng mang tính bản sắc của nhà văn đó

Phong cách nghệ thuật của một nhà văn có thể được thể hiện qua nhiều thể loại, song ở đây chúng tôi đi sâu vào thể loại truyện ngắn Nếu ở tác phẩm thơ, hiện thực được tái hiện qua những cảm xúc thì ở truyện ngắn, đối tượng phản ánh chính là bức tranh hiện thực đậm tính khách quan Sự lựa chọn đề tài nghiên cứu của chúng tôi xuất phát từ định hướng khoa học đó

1.2 Cao Duy Sơn là một trong số những cây bút tiêu biểu của mảng văn

học dân tộc thiểu số đương đại thể hiện được phong cách của mình trong cả đời sống và văn học nghệ thuật Ông là cây bút trẻ có bút lực sung mãn ở mảng đề tài miền núi và ít nhiều đã có thành công khi tạo được dấu ấn sâu đậm trong lòng độc giả

Tuy mới xuất hiện trên văn đàn nhưng Cao Duy Sơn đã thực sự cho thấy thiên tư văn chương và sự lao động nghiêm túc của mình trên cánh đồng nghệ thuật Nhà văn đã khẳng định vị trí của mình trong lòng độc giả cùng với nhiều giải thưởng cao và có giá trị như: Giải A giải thưởng Văn học nghệ thuật các

dân tộc thiểu số Việt Nam năm 1993 với tiểu thuyết Người lang thang; giải

thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1997 với tập truyện ngắn Những

chuyện ở lũng Cô Sầu; giải B của Hội văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số

Việt Nam năm 2002 với tập truyện ngắn Những đám mây hình người; giải A Giải

thưởng Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam năm 2007 với tiểu

thuyết Đàn trời; giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2008, được đề cử

giải thưởng Văn học ASEAN của Hoàng gia Thái Lan năm 2009 và đạt giải

thưởng Đông Nam Á năm 2009 với tập truyện ngắn Ngôi nhà xưa bên suối

Trong các tác phẩm của Cao Duy Sơn, thành công nhất là các tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn Truyện ngắn của ông đưa lại một nguồn mạch không mới song độc đáo cho nền văn học nước nhà - đó là mạch nguồn về bản sắc dân tộc thiểu số Những tác phẩm đều được đánh giá cao trong nền văn học Việt Nam hiện đại và thể hiện sự chuyển mình, tìm tòi những hình thức nghệ thuật mới của tác giả Chính nguồn mạch này là một trong những lí do thu hút chúng tôi tìm hiểu đề tài này Đồng thời đây cũng là một thử thách và động lực hấp dẫn người viết tìm hiểu đề tài này

1.3 Thời gian qua đã có nhiều công trình nghiên cứu truyện ngắn Cao

Duy Sơn trên các phương diện thi pháp học, tự sự học, ngôn ngữ, văn hóa nhưng nghiên cứu phong cách thì hầu như chưa có Việc nghiên cứu phong cách nghệ thuật truyện ngắn Cao Duy Sơn giúp ta tìm hiểu những nét riêng mới

mẻ mang tính đặc trưng trong sáng tác của nhà văn Từ đó, không chỉ cho ta thấy vẻ đẹp của truyện ngắn mà còn góp phần tìm hiểu những nỗ lực cách tân của tác giả Cao Duy Sơn trong một thể loại quan trọng của nền văn học

Vì những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Phong cách truyện ngắn

Cao Duy Sơn” để phân tích, đánh giá nhằm đưa ra một cái nhìn tương đối hệ

thống và toàn diện về nhà văn Cao Duy Sơn cùng với hành trình sáng tác của mình

2 Lịch sử vấn đề

Dựa theo kết quả thống kê và phân loại, chúng tôi nhận thấy vấn đề phong cách truyện ngắn Cao Duy Sơn được nghiên cứu ở hai phương diện

Về phương diện nội dung:

Nhà văn Lê Văn Thảo nhận xét: “Cao Duy Sơn kể về cuộc sống của con

người miền núi, nhưng tác phẩm đã vượt ra khỏi ranh giới địa phận người dân tộc mà đạt đến một ý nghĩa sâu xa hơn - nỗi đau chung vẫn hằn trong tâm thức con người” Những vấn đề Cao Duy Sơn đặt ra trong tác phẩm vì vậy không

chỉ ở phạm vi của dân tộc mình, mà đó còn là những vấn đề mang tính phổ quát của toàn dân tộc Việt Nam và nhân loại Sức hút của các tác phẩm của Cao Duy Sơn chính là cách nhà văn chuyển tải nét văn hóa của đồng bào miền núi, khai thác tận vào những điều sâu thẳm và cả những bi kịch phận người Chính vì vậy, câu chuyện của ông không chỉ đơn thuần là chuyện kể mà còn là một sự khám phá về đất và người

Trong Lời giới thiệu tập tiểu luận phê bình Những người tự đục đá kê cao

quê hương của Lê Thị Bích Hồng, Bùi Việt Thắng đã nhâ ̣n đi ̣nh:“Một Cao Duy Sơn thâm trầm, sâu sắc trong văn xuôi, một lối văn xuôi không tự đóng khung trong giới hạn không gian - thời gian chật hẹp của "thung thổ văn hóa" Trái lại rất "mở" trong chủ đề, phong cách và bút pháp Truyền thống và hiện đại kết hợp nhuần nhuyễn khiến cho văn xuôi Cao Duy Sơn đi ra được biển lớn, hòa nhập được với khu vực” [27]

Nhà thơ Hữu Thỉnh - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam nhận xét rất đúng

khi cho rằng tác phẩm của Cao Duy Sơn đã “đem đến cho người đọc mảng

sống đậm đặc, tươi sáng về những con người miền núi, vừa cổ kính vừa hiện đại mộc mạc, chân chất Không để đánh mất mình trong hoàn cảnh éo le, đau đớn Với bút pháp không khoa trương, không màu mè, Cao Duy Sơn đã dựng lên một loạt chân dung với những đường nét, góc cạnh riêng biệt nhưng rất đỗi hồn nhiên, dung dị, tạo nên sức hút với người đọc” [75]

Nhà văn Trung Trung Đỉnh đã bày tỏ cảm xúc của mình khi đọc những

truyện ngắn đầu tiên của Cao Duy Sơn trong bài Cao Duy Sơn - từ chú cầy

hương đến chàng săn gấu rừng già Điều khiến ông nhớ mãi trong những sáng

tác ấy chính là “cái không khí miền núi vừa mơ mơ màng màng lại vừa sâu hun

hút bởi vẻ đẹp của thiên nhiên quyến rũ con người ta, lôi kéo con người ta, nâng đỡ con người ta từ chốn thâm nghiêm huyền bí của rừng già, hang thẳm, đến khi trở về với cuộc sống tự nhiên, hồn nhiên của cộng đồng Văn Cao Duy Sơn giàu hình ảnh, giàu chất say của người say thiên nhiên” [12, tr.486-487]

Đó là một vùng biên ải xa xôi với bạt ngàn núi sông bồng bềnh, huyền ảo, với tình người tha thiết, nghĩa tình

Ngôi nhà xưa bên suối là tập truyện ngắn thành công của Cao Duy Sơn,

xứng đáng được nhận liên tiếp hai giải thưởng lớn của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2008 và Giải thưởng Văn học ASEAN của Hoàng Gia Thái Lan năm

2009 Giải thưởng không chỉ là sự ghi nhận tinh thần trách nhiệm, trái tim nhân

ái trong quá trình sáng tác, mà còn động viên, kích lệ để nhà văn họ Cao tiếp tục cặm cụi trên cánh đồng chữ nghĩa Xung quanh truyê ̣n ngắn này cũng có rất nhiều bài báo cũng như nhâ ̣n định của các nhà nghiên cứu

Nhà thơ Hữu Thỉnh đề cập tới cái “chất” làm nên bản sắc dân tộc trong

tập truyện Ngôi nhà xưa bên suối: “Tác phẩm đã đem đến cho người đọc mảng

sống đậm đặc, tươi ròng về những con người miền núi, vừa cổ kính vừa hiện đại, mộc mạc, chân chất, không để đánh mất mình trong những hoàn cảnh éo

le, đau đớn” [75]

Bài Ngôi nhà xưa bên suối - bức tranh sinh động về cuộc sống của con

người miền núi của tác giả T.Luyến cũng đã đề cập tới những nét bản sắc dân

tộc ở phương diện nội dung của tập truyện ngắn Tác giả khẳng định: Đây là

“tập truyện viết về cuộc sống của những con người miền núi chân chất, mộc

mạc, với những nét văn hóa đặc trưng Đọc tập truyện ngắn Ngôi nhà xưa bên suối độc giả sẽ có dịp tìm hiểu thêm về những phong tục độc đáo của người dân ở thị trấn Cô Sầu” [74]

Phan Chinh An trong bài viết “Đi tìm vẻ đẹp hoài niệm” cho rằng, tác giả của Ngôi nhà xưa bên suối đã làm “một cuộc hành hương tinh thần tìm về

những vẻ đẹp xưa của núi Phja Phủ, của lũng Cô Sầu với ước mơ cháy bỏng, giới thiệu được vùng quê nghèo khó ấy, ghi danh nó trong văn học” Đến với Ngôi nhà xưa bên suối, người đọc sẽ được “làm quen với những địa danh xa lạ như suối Cun, Páo Lò, Âu Lâm, bản Niểng, Nhòm Nhèm, Háng Vài, Pác Gà,

Cổ Lâu… cảm nhận không khí, hương vị miền núi “rất Tày” Cái không khí, hương vị rất riêng ấy trước tiên lan tỏa trong nhiều tập tục tôt đẹp”, sau đó

là ở “vẻ đẹp tâm hồn và tính cách con người dân tộc Tày” [2]

Nó i về mảnh đất Cô Sầu - ma ̣ch ngầm sáng tác trong truyê ̣n ngắn Cao Duy

Sơn, Mai Hoàng trong bài viết Người đàn ông ở thung lũng Cô Sầu đã suy ngẫm

“Tôi nhận ra một điều, Cao Duy Sơn có thể chậm, có thể rề rà trong nhiều thứ, nhưng khi nói về mảnh đất Cô Sầu của mình, ông nói say sưa và đầy ắp chuyện

Đã rời Cô Sầu gần 40 năm, nhưng Cao Duy Sơn rất chăm về thăm quê Ở đó, có gia đình, có bạn bè Và về đó, ông lại được nghe những câu chuyện sống động của người dân quê ông Cao Duy Sơn đã viết hàng ngàn trang sách về vùng đất này Nhưng ông bảo, lịch sử vùng đất cả ngàn năm, mình chỉ hiểu được một phần rất nhỏ trong cái quá khứ chất chồng ấy Vì vậy, viết mãi vẫn chưa thể chạm sâu vào

Cô Sầu Có lẽ đến chết vẫn chưa thể khai thác hết được Ông cũng nhận, có thể đó

là do ông chưa đủ tài năng để thể hiện” [26]

Tác giả Võ Thị Thuý vớ i bài viết Viết văn là một cuộc viễn du về cội

nguồn của đã ghi lại cảm xúc của Cao Duy Sơn khi nhận giải thưởng của Hội

nhà văn Việt Nam và suy nghĩ của nhà văn về đề tài sáng tác: "Cái để tạo

nên trong tôi cảm xúc là quãng đời ấu thơ, nơi mình sinh ra và lớn lên.( ) Viết văn nhất định phải có sự ám ảnh "; " với tôi viết văn giống như một cuộc viễn du về cội nguồn, cuộc viễn du về xứ sở mình sinh ra, lớn lên và trưởng thành” [65]

Về phương diện nghệ thuật:

Trong bài Ban mai có một giọt sương, tác giả Đỗ Đức đã tập trung nói về tập truyện ngắn Ngôi nhà xưa bên suối Và ngôn ngữ của tác phẩm được chú ý

hơn cả Đỗ Đức nhận xét: “Văn trong tập này của Cao Duy Sơn không cầu

kì, thoáng đọc còn cảm thấy nó quềnh quàng vụng dại Nhưng truyện nào cũng

có những câu khiến người ta giật mình về sự sắc sảo trong quan sát cuộc sống

và gọi nó ra bằng chính ngôn ngữ của người vùng mình” Tác giả đánh giá

“những câu văn đó là những hạt ngọc lấp lánh” [14]

Nhà phê bình Lâm Tiến trong bài viết Cách thể hiện con người, cuộc

sống miền núi trong tác phẩm Cao Duy Sơn cũng rất quan tâm đến nghê ̣ thuâ ̣t

ngôn từ trong sáng tác của Cao Duy Sơn Ông cho rằng: “Chính ngôn ngữ tự

nhiên, dung dị, giàu hình ảnh so sánh, liên tưởng đã khiến lối “dẫn truyện quềnh quàng không trau chuốt bộc lộ đúng như lối sống mộc mạc của người Tày, trở thành thủ pháp văn chương khá hấp dẫn”, qua đó góp phần làm cho

“ngôn ngữ văn xuôi Tày trở nên phong phú, sinh động, trong sáng hơn, những câu chuyện không chỉ mang ý nghĩa thời sự mà còn mang giá trị nhân văn sâu sắc” [67, tr.10]

Phạm Duy Nghĩa trong Luận án tiến sĩ Ngữ văn Văn xuôi Việt Nam hiện

đại về dân tộc và miền núi đã đề cập tới nghệ thuật xây dựng nhân vật của Cao

Duy Sơn Anh cho rằng, so với nhân vật của Vi Hồng thì các nhân vật của Cao

Duy Sơn “phức tạp và đa diện hơn” Nhiều nhân vật trong sáng tác của ông

“đều là những mảnh vụn đời tư với tất cả cái dở dang, bề bộn, phồn tạp của cuộc đời”.“Với những thăng trầm ở mọi thân phận, các nhân vật của Cao Duy Sơn thiên về loại nhân vật số phận hơn là nhân vật tính cách, tuy là nhà văn vẫn

có ý thức tạo cho mỗi nhân vật một nét cá tính và ngôn ngữ riêng” [42, tr.115]

PGS TS Đào Thủy Nguyên trong bài Cội nguồn văn hóa dân tộc trong

truyện ngắn Cao Duy Sơn đã rất quan tâm đến những dấu hiệu của bản sắc văn

hóa dân tộc trong truyện ngắn của Cao Duy Sơn Đó là giọng văn, là ngôn ngữ,

là hình ảnh con người và cuộc sống được phản ánh trong truyện ngắn của Cao

Duy Sơn

Bàn về ngôn ngữ nghê ̣ thuâ ̣t, TS Cao Thị Hảo trong bài viết Ngôn ngữ nghệ

thuật trong truyện ngắn của Cao Duy Sơn đã khẳng đi ̣nh: “Truyện ngắn của Cao

Duy Sơn đã mang một “thương hiệu” riêng, in đậm dấu ấn văn hoá Tày và soi bóng tâm hồn con người miền núi đặc sắc, sinh động Một trong những nhân tố quan trọng góp phần vào sự thành công của tác giả chính là ngôn ngữ nghệ thuật

Co ́ thể nói, trong sáng tác của Cao Duy Sơn, chính ngôn ngữ ảnh hưởng dân gian

đã đem lại sắc thái dân dã, mộc mạc nhưng lại rất tươi mới và độc đáo biểu hiện môi trường sinh hoạt còn đậm nét dân gian của con người miền núi”[20]

Ngoài ra, hiện đã có một số luận văn nghiên cứu về tác giả Cao Duy Sơn, song tất cả chưa đề cập tới mảng phong cách của tác giả:

- Luận văn thạc sĩ Thi pháp nhân vật tiểu thuyết trong tiểu thuyết Người

lang thang và Đàn trời của Cao Duy Sơn, tác giả Đặng Thùy An (Trường Đa ̣i

học Sư pha ̣m Hà Nội - 2007)

- Luận văn thạc sĩ Đă ̣c điểm truyện ngắn Cao Duy Sơn, tác giả Đinh Thị

Minh Hảo (Trườ ng Đa ̣i ho ̣c Sư pha ̣m Thái Nguyên - 2009)

- Luận văn thạc sĩ Truyện ngắn về đề tài dân tộc miền núi phía Bắc (qua

các tác phẩm của Cao Duy Sơn, Đỗ Bích Thúy và Nguyễn Huy Thiệp), tác giả

Nguyễn Minh Trường, (Trường Đa ̣i ho ̣c Khoa ho ̣c xã hô ̣i và nhân văn - 2009)

- Luận văn thạc sĩ Thế giới nghệ thuật trong truyê ̣n ngắn Cao Duy Sơn,

tác giả Lý Thị Thu Phương (Trường Đa ̣i ho ̣c Sư pha ̣m Thái Nguyên - 2010)

- Luận văn thạc sĩ Bản sắc văn hóa dân tộc trong sáng tác của Cao Duy

Sơn, tác giả La Thúy Vân (Trường Đa ̣i ho ̣c Sư pha ̣m Thái Nguyên - 2011)

- Luận văn tha ̣c sĩ Con người trong văn xuôi về miền núi của các tác giả

tre ̉ đương đại (Cao Duy Sơn, Đỗ Bích Thúy, Phạm Duy Nghĩa), tác giả Cao Thi ̣

Hồ ng Vân, (Trườ ng Đại ho ̣c Sư pha ̣m Thái Nguyên - 2012)

- Luận văn tha ̣c sĩ Tiểu thuyết Đàn trời của Cao Duy Sơn nhìn từ góc

độ văn hóa, tác giả Cao Thành Dũng, (Trường Đa ̣i ho ̣c Sư pha ̣m Thái

Nguyên - 2013)

- Luận văn tha ̣c sĩ Truyê ̣n ngắ n Cao Duy Sơn từ góc nhìn phê bình

sinh tha ́ i, tác giả Tri ̣nh Thùy Dương, (Trường Đa ̣i ho ̣c Sư pha ̣m Thái

Nguyên - 2016)

Tóm lại, từ việc điểm qua một số ý kiến trên đây, chúng tôi nhận thấy tình hình nghiên cứu Cao Duy Sơn ở nước ta hiện nay nói chung là chưa nhiều và ít

có cái nhìn hệ thống mang tính học thuật Chưa có tác giả, công trình nào đặt ra

và giải quyết trực tiếp vấn đề phong cách truyện ngắn Cao Duy Sơn một cách thấu đáo Phần lớn tài liệu liên quan đến đề tài mà chúng tôi bao quát được mới chỉ là những ý kiến nhỏ lẻ trong những bài báo, tham luận, một mục trong chuyên luận… Còn khi bàn về truyện ngắn Cao Duy Sơn hiện nay, hầu hết các nhà nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở phương diện lời văn, phương diện ngôn từ,… chứ chưa đi vào phong cách Tuy nhiên, chúng tôi rất coi trọng những ý kiến đánh giá nghiêm túc và đúng đắn của các nhà văn và nhà phê bình như Lê Văn Thảo, Hữu Thỉnh, Trung Trung Đỉnh, Cao Thi ̣ Hảo, Lâm Tiến,… những ý kiến này đã cho chúng tôi nhiều gợi ý để có thế mạnh dạn đi vào triển khai nghiên cứ u truyện ngắn Cao Duy Sơn Xuất phát từ tình hình đó, chúng tôi

quyết định đi vào tìm hiểu Phong cách truyện ngắn Cao Duy Sơn để bổ sung

thêm cái nhìn mới mẻ về đặc điểm truyện ngắn của ông

3 Đối tươ ̣ng, pha ̣m vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung tìm hiểu và phân tích những đặc điểm phong cách nghệ thuật trong truyện ngắn Cao Duy Sơn

3.2 Pha ̣m vi nghiên cứu

Các tác phẩm truyê ̣n ngắn đã xuất bản, gồm:

- Tập truyện ngắn Những chuyện ở lũng Cô Sầu - NXB Quân đội nhân

dân (giải thưởng Hội nhà văn Việt Nam - 1997)

- Tập truyện ngắn Những đám mây hình người - NXB Văn hó a dân tô ̣c Hà

Nội (giải B của Hội Văn học nghệ thuật các Dân tộc thiểu số Việt Nam - 2003)

- Tập truyện ngắn Ngôi nhà xưa bên suối - NXB Văn hó a dân tô ̣c Hà Nô ̣i (giải thưởng Hội nhà văn Việt Nam - 2008)

- Tập truyện ngắn Người chợ (2010) - NXB Văn hóa dân tô ̣c Hà Nô ̣i

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Trên cơ sở tìm hiểu các quan niệm về phong cách của các nhà nghiên cứu, chúng tôi đã bước đầu đưa ra khái niệm phong cách làm điểm tựa cho việc nghiên cứu đề tài

Dựa trên khái niệm phong cách, chúng tôi tiến hành tìm hiểu phong cách truyện ngắn của Cao Duy Sơn; nhận xét về đặc điểm phong cách của ông Trên

cơ sở đó, đánh giá những đóng góp của Cao Duy Sơn trong truyện ngắn, góp phần thúc đẩy sự phong phú của thể loại này trong văn học Việt Nam đương đại

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu, trong đó tập trung ở một số phương pháp cơ bản sau:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp khảo sát, thống kê

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Vận dụng một số thao tác nghiên cứu của thi pháp học

6 Đo ́ ng góp của luâ ̣n văn

6.1 Về mă ̣t lý luận

Luận văn là công trình nghiên cứu có hê ̣ thống, đầy đủ về phong cách truyện ngắn Cao Duy Sơn, qua đó góp phần hoàn chỉnh bức tranh toàn cảnh về truyện ngắn của Cao Duy Sơn

Kết quả nghiên cứu làm rõ phong cách riêng và đóng góp to lớn của Cao Duy Sơn trong bô ̣ phâ ̣n văn học miền núi nói riêng và nền văn ho ̣c Viê ̣t Nam

nói chung

6.2 Về mă ̣t thực tiễn

Luận văn sẽ là tài liệu cần thiết và bổ ích góp phần vào viê ̣c tìm hiểu, nghiên cứu sâu hơn về truyện ngắn Cao Duy Sơn Ngoài ra còn có ý nghĩa đi ̣nh hướng, gơ ̣i mở cho viê ̣c tìm hiểu, nghiên cứu về phương diê ̣n nô ̣i dung và nghê ̣ thuật trong các thể loa ̣i sáng tác khác nhau của Cao Duy Sơn

7 Bố cục của Luận văn

Ngoài phần MỞ ĐẦU, KẾT LUẬN và thư mục TÀI LIỆU THAM KHẢO, nội dung chính của luận văn được triển khai thành 3 chương:

Chương 1 Khái niêm phong ca ́ ch nghệ thuật và các yếu tố tạo phong

ca ́ ch Cao Duy Sơn

Chương 2 Phong ca ́ ch Cao Duy Sơn nhìn từ nghệ thuật xây dựng nhân vật

Chương 3 Phong ca ́ ch Cao Duy Sơn nhìn từ nghệ thuật kể chuyện và sử

dụng ngôn ngữ

NỘI DUNG Chương 1 KHÁI NIỆM PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT VÀ CÁC YẾU TỐ TẠO

PHONG CÁCH CAO DUY SƠN 1.1 Lý luận về phong ca ́ ch

1.1.1 Khái niệm phong cách

Phong cách là một thuật ngữ không chỉ được dùng trong lĩnh vực văn học nghệ thuật, mà còn được dùng trong nhiều ngành khoa học và đời sống

xã hội Trong sáng tác và nghiên cứu văn học, thuật ngữ phong cách được sử dụng rộng rãi và ngày càng có ý thức Xung quanh thuật ngữ này, lâu nay

có rất nhiều công trình nghiên cứu, bài viết phong phú, đa dạng

Viện sĩ Nga D.X Likhachev trong cuốn Thi pháp văn học Nga cổ định

nghĩa: phong cách “là một hệ thống hình thức và nội dung nhất đi ̣nh”, là “nguyên

tắc thẩm my ̃ để cấu trúc toàn bộ nội dung và toàn bộ hình thức” [10, tr.32] Tác

giả đặc biệt nhấn mạnh đến sự hài hòa giữa hai yếu tố nô ̣i dung và hình thức

củ a tác phẩm nghệ thuâ ̣t

Trong Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học (NXB Tác

phẩm mới, H 1978) B Khrapchenco đã đưa ra nhiều ý kiến nhận định về phong cách tiêu biểu của nhà văn Chẳng hạn D Likhachev, A Grogorian, V Turbin, V Jirmunsky, V Kôvalev, L Novichenco, V Dneprov, Ya Elsberg,

R Yakobson Khrapchenco viết: “Hiện đang tồn tại một số lượng rất lớn

những định nghĩa khác nhau về phong cách văn học Những định nghĩa này xoè ra như cái quạt giữa sự thừa nhận phong cách là một phạm trù lịch sử - thẩm mỹ rộng nhất, bao quát nhất và sự nhìn nhận nó như những đặc điểm của những tác phẩm văn học riêng lẻ Nếu như chỉ giới hạn ở những ý kiến về vấn

đề đó, những ý kiến chủ yếu được nêu lên vào thời gian gần đây thì phải thừa nhận rằng có rất nhiều sắc thái trong sự bất đồng ý kiến” [39, tr.152] Cuối

cùng, Khrapchenco cũng nêu lên định nghĩa khái quát, đưa ra ý kiến riêng của

mình: “phong cách cần phải được định nghĩa như thủ pháp biểu hiện cách khai

thác hình tượng đối với cuộc sống, như thủ pháp thuyết phục và thu hút độc giả” [39, tr.152] Như vâ ̣y, cùng với viê ̣c quan tâm đến yếu tố hình thức có tính

nội dung, tác giả còn đă ̣c biê ̣t coi tro ̣ng sự thu hút đô ̣c giả

Đó là khái niệm của một số nhà lý luận, nghiên cứu văn học nổi tiếng trên thế giới Ở trong nước, các nhà lý luận, nghiên cứu văn ho ̣c cũng dành nhiều thời gian, công sức để nghiên cứu khái niê ̣m nô ̣i hàm phong cách

Trong Từ điển thuật ngữ văn học (NXB Giáo dục, Hà Nội, 1992) các tác

giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên đã định nghĩa:

“Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối

ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc” Và khẳng đi ̣nh “Trong chỉnh thể nha ̀ văn (hiểu theo nghĩa là các sáng tác của một nhà văn), cái riêng tạo nên sự thống nhất lă ̣p lại ấy biểu hiê ̣n tập trung ở cách cảm nhận độc đáo về thế giới và ở hệ thống bút pháp nghệ thuật phù hợp với cách cảm nhận ấy” [18, tr.170 - 171]

Thố ng nhất vớ i quan điểm đó, Phương Lựu, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân

Nam, Lê Ngọc Trà trong cuốn Lý luận văn học cũng nhận định về phong cách như sau: “Phong cách là chỗ độc đáo về tư tươ ̉ng cũng như nghê ̣ thuật có phẩm chất thẩm mi ̃ thể hiê ̣n trong sáng tác của những nhà văn ưu tú” [38]

Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân trong Từ điển Văn học (Bộ mới) (NXB Thế giới, HN, 2005) định nghĩa: "Khái niệm chỉ những nét chung, tương đối

bền vững của hệ thống hình tượng, của các phương thức biểu hiện nghệ thuật, tiêu biểu cho bản sắc sáng tạo của một nhà văn, một tác phẩm, một khuynh hướng văn học, một nền văn học dân tộc nào đó." [3, tr.1472]

Phan Ngọc trong cuốn Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong truyện

Kiều (NXB Thanh niên tái bản, 2003) đã khẳng định: “Phong cách là một cấu

trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử

và chứa đựng một giá trị lịch sử có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm, hay một tác giả” [43]

Như vậy, đã có rất nhiều định nghĩa, quan niệm khác nhau về phong cách Mỗi định nghĩa, mỗi nhận định lại chỉ ra một nét độc đáo mà phong cách đem lại Đó chính là những tài liệu quý giá làm điểm tựa lí luận cho chúng tôi tiếp

cận và đưa ra quan niệm riêng của mình:

Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ, một chỉnh thể nghệ thuật, mang đậm tính sáng tạo của nhà văn Nó bao gồm đặc điểm cả về nội dung và hình thức, thể hiện sự độc đá, đặc trưng mang tính thống nhất, ổn định, xuyên suốt các sáng tác của nhà văn

1.1.2 Các bình diện của phong cách

Có bốn kiểu quan niệm khác nhau về các bình diện của phong cách nghệ thuật:

(1) Phong cách chỉ thuần túy là vấn đề kỹ thuật hay cách thức biểu đạt, biểu hiện ở hình thức của tác phẩm

(2) Phong cách chủ yếu và trước hết biểu hiện qua ý thức nghệ thuật, qua cái nhìn, qua cách cảm nhận thế giới độc đáo của nhà văn (phong cách chỉ biểu hiện ở nội dung)

(3) Phong cách biểu hiện cả ở nội dung, cả ở hình thức của tác phẩm (4) Phong cách biểu hiện thành những đặc điểm hình thức nhưng những đặc điểm này có nguồn gốc trong ý thức nghệ thuật của nhà văn, tức là hình thức có tính nội dung

Chúng tôi nghiêng theo quan niệm thứ (4): “Tổng thể thẩm mỹ của tất

cả các phương diện và các yếu tố của tác phẩm làm nên một sự đặc sắc nhất định” Phong cách không phải là một yếu tố mà là một đặc tính của hình thức nghệ thuật, nên nó không bị định vị (chẳng hạn như các yếu tố cốt truyện hay

chi tiết nghệ thuật), nó dường như tán phát trong toàn bộ cấu trúc hình thức

Do vậy, nguyên tắc tổ chức của phong cách được thể hiện trong mọi khúc đoạn văn bản, mỗi “điểm” văn bản đều mang trên mình dấu ấn của toàn thể Nhờ

đó, ta nhận ra phong cách qua các khúc đoạn riêng lẻ: người đọc thành thạo chỉ cần đọc một đoạn văn nhỏ trong tác phẩm của một nhà văn cũng đủ tự tin

gọi tên tác giả của nó” [Bản dịch của Trịnh Bá Đĩnh, từ cuốn Bách khoa toàn

thư văn học: các khái niệm và thuật ngữ, Viện Thông tin các khoa học xã hội

- Viện Hàn lâm Khoa học Nga, Moskva, 2001, tr 1031] Theo đó, phong cách chủ yếu được nhận diện qua các yếu tố hình thức mang tính nội dung Tuy nhiên, phong cách không chỉ là hình thức, nó còn bắt rễ sang bình diện nội dung

Trong luận văn này của mình, chúng tôi tập trung vào những nguyên tắc nghệ thuật, những kiểu lựa chọn riêng trong các yếu tố cấu trúc phong cách (cách xử lí, thế giới hình tượng, cốt truyện và ngôn ngữ…) để gọi tên các phương diện nội dung của phong cách (quan niệm nghệ thuật về con người, xã hội, tư tưởng nghệ thuật ) Chúng tôi cũng luôn ý thức làm rõ sự gắn bó của các thành tố cấu trúc phong cách, các phương diện phong cách với nhau và với chỉnh thể phong cách tác giả

1.2 Qua ́ trình sáng tác của Cao Duy Sơn

1.2.1 Tiểu sư ̉ nhà văn Cao Duy Sơn

Nhà văn Cao Duy Sơn tên thâ ̣t là Nguyễn Cao Sơn, sinh năm 1956, trong

một gia đình cha là người Kinh, me ̣ người Tày Ngoài sự thừa hưởng hai dòng văn hoá của hai dân tô ̣c Kinh - Tày, Cao Duy Sơn còn được nuôi dưỡng bởi nguồ n mạch trầm tích văn hoá li ̣ch sử lâu đời của vùng đất “dồi dào sức sống bền lâu” - đó chính là thị trấn Cô Sầu, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng Nhà

văn đã từng tâm sự rằng ông và những con người Cô Sầu luôn tự hào mình

được sinh ra ở một vùng quê nổi tiếng không chỉ với núi sông mộng mơ, những ngọn thác hùng vĩ tung bọt như bầy ngựa trắng bay ngang lưng núi, mà còn là

vùng đất sinh ra những người con trai khôi ngô, vóc dáng vạm vỡ, những cô gái đẹp như tiên từ trong tranh cổ bước ra Chính mảnh đất đầy quyến rũ ấy đã nuôi dưỡng tâm hồn, khơi nguồn cảm xúc trong sáng tác của Cao Duy Sơn

Cao Duy Sơn theo học tại mái trường thị trấn Trùng Khánh - đây cũng là nơi các nhà thơ Bế Thành Long, Y Phương từng theo học Tháng 8 năm 1973, sau khi học hết phổ thông, đi theo tiếng gọi của tổ quốc, của tình yêu nước tha thiết Cao Duy Sơn cũng xách ba lô lên đường nhập ngũ như bao chàng trai khác Chính những năm tháng đứng trong hàng ngũ Quân đội nhân dân Việt Nam đã tôi luyện cho nhà văn có một bản chất vững vàng, mạnh mẽ đồng thời cũng giúp cho nhà văn hiểu hơn về chiến tranh, về những số phận, những hoàn cảnh trong chiến tranh

Hoạt động trong quân đội được bảy năm, đến tháng 8 năm 1980, nhà văn trở về làm phóng viên đài phát thanh truyền hình tỉnh Cao Bằng

Năm 1984, Cao Duy Sơn tham dự hội nghị sáng tác văn học dân tộc thiểu

số ở Tuyên Quang Chính trong dịp này, ông đã sáng tác truyện ngắn Dưới

chân núi Nục Vèn Tác phẩm đã được chọn đăng trên tạp chí văn nghệ quân

đội Dưới chân núi Nục Vèn chính là truyện ngắn đã đưa Cao Duy Sơn đến và

gắn bó lâu dài với sự nghiệp văn chương

Tháng 10 năm 1989, ông thi đỗ vào trường viết văn Nguyễn Du Đến năm

1992, Cao Duy Sơn ra trường cùng với sự ra đời của tiểu thuyết Người lang

thang Thời gian sau đó, ông trở về tiếp tục công tác tại đài phát thanh truyền

hình tỉnh Cao Bằng

Hiện nay, Cao Duy Sơn là hội viên hội Nhà văn Việt Nam, hội viên hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam, Tổng biên tập Tạp chí Văn hóa các dân tộc

1.2.2 Sư ̣ nghiê ̣p sáng tác của nhà văn Cao Duy Sơn

Cao Duy Sơn là một cây bút trẻ, số lượng tác phẩm của ông chưa thực sự nhiều nhưng tác phẩm nào cũng để lại dấu ấn sâu sắc trong tâm hồn độc giả

Tác phẩm đầu tay, đánh dấu bắt đầu sự nghiệp văn chương của Cao Duy

Sơn là truyện ngắn Dưới chân núi Nục Vèn, được viết năm 1984 trong một lần

đi dự hội trại sáng tác Sau Dưới chân núi Nục Vèn là sự ra đời của một loạt những truyện ngắn, tiểu thuyết như: Người lang thang (1992), Cực lạc (1995),

Hoa mận đỏ (1999), Những đám mây hình người (2002), Đàn trời (2007), Hoa bay cuối trời (2008), Ngôi nhà xưa bên suối (2009), Chòm ba nhà (2009) Điểm

đặc biệt là tất cả các tác phẩm của ông đều tập trung vào khai thác đề tài miền núi với nguồn cảm hứng vô tận xuất phát từ nơi chôn rau cắt rốn của nhà văn

Với lối viết đậm chất miền núi, giàu bản sắc dân tộc Tày, các tác phẩm của Cao Duy Sơn đã nhận được nhiều giải thưởng lớn:

Giải A Văn học dân tộc thiểu số của Hội Nhà văn Việt Nam (1993) Giải

nhì Hội Hữu nghị văn hóa Việt - Nhật (1993) với tiểu thuyết Người lang thang

Hai giải thưởng to lớn này là minh chứng rõ nét nhất cho tài năng của ngòi bút Cao Duy Sơn đồng thời nó cũng có vai trò như một ngọn lửa âm ỉ cháy mãi, nuôi dưỡng lòng đam mê văn chương trong lòng người con của đất Cô Sầu Có thể đánh giá như vậy sở dĩ là do, sau khi tốt nghiệp trường Viết văn Nguyễn

Du, Cao Duy Sơn đã rơi vào tình trạng thất nghiệp, ông phải gồng mình lên

để lo gánh nặng cơm, áo, gạo, tiền Thậm chí có những lúc, tưởng chừng như ông phải từ bỏ giấc mộng văn chương của mình nhưng rồi chữ nghĩa vẫn đeo bám lấy ông như một cái nghiệp, khiến ông không thể bỏ được Do vậy mà chỉ hai năm sau, dù cuộc sống có nhiều khó khăn, nhà văn vẫn cho ra đời

cuốn tiểu thuyết Cực lạc Thông qua những số phận, những cảnh đời khác

nhau trong tiểu thuyết, Cao Duy Sơn đã bộc lộ niềm tin của bản thân vào cuộc sống và con người

Tặng thưởng của Hội nhà văn Việt Nam (1997) với tập truyện Những

chuyện ở Lũng Cô Sầu Tác phẩm được đánh giá là "mang một hương vị riêng biệt của vùng rừng xanh núi đỏ với những số phận vừa bi thương vừa hào hùng nhưng lại thấm đẫm chất nhân văn cao cả" (Trích lời tựa của tác phẩm)

Giải B Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam (2003) với

tập truyện Những đám mây hình người

Giải B Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam (2006) với

tiểu thuyết Đàn trời

Đặc biệt, tác phẩm Ngôi nhà xưa bên suối đã vinh dự được nhận hai giải

thưởng lớn mang tầm quốc tế: giải thưởng của hội Nhà văn Việt Nam (2008) và giải thưởng văn học Asean của Hoàng gia Thái Lan (2009) Cao Duy Sơn đã từng chia sẻ cảm xúc trong thời khắc nhận giải thưởng danh giá này, ông vô cùng xúc động, hạnh phúc khi vinh dự và may mắn ghi lại những cảm xúc ấy

để đánh dấu một mốc son tươi rói trong sự nghiệp sáng tác văn chương, cho dù

đó không phải tiêu chí đầu tiên mỗi khi Cao Duy Sơn chắp bút Đây chính là tác phẩm đánh dấu, khẳng định vị trí, tên tuổi của nhà văn trong nền văn học Việt Nam nói chung, trong nền văn học các dân tộc thiểu số nói riêng

Trên đà những thành tựu đã đạt được ấy, Cao Duy Sơn vẫn tiếp tục miệt mài sáng tác Theo như nhà văn chia sẻ thì tác phẩm gần đây nhất của ông là

tiểu thuyết Chòm ba nhà được viết trong suốt ba năm, cùng thời gian với Ngôi

nhà xưa bên suối Tác phẩm tập trung viết về đề tài chiến tranh, về những con

người lớn lên ở xóm chòm ba nhà, với tuổi thơ non nớt phải chứng kiến sự tàn khốc của cuộc chiến, về những con người sinh ra mà chưa kịp lớn Thông qua tiểu thuyết, nhà văn muốn nói: sự tham lam của chiến tranh sẽ chỉ mang lại sự tàn khốc và bất hạnh do vậy hãy biết quý trọng từng ngày khi còn được sống trên trái đất này

Chưa dừng lại ở đấy, cuối năm 2010, nhà văn đã cho ra mắt tập truyện

ngắn Người chợ Vẫn theo mạch nguồn của những tác phẩm đi trước, Người

chợ cũng viết về những con người ở mảnh đất Cô Sầu nhưng la ̣i có cách khám

phá, thể hiê ̣n mới, có chiều sâu hơn, sắc ca ̣nh hơn

Như vậy, mặc dù thuộc thế hệ thứ hai trong đội ngũ các nhà văn dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại và từ năm 1984 đến nay, Cao Duy Sơn mới chỉ trình

làng bốn tập truyện ngắn và bốn tiểu thuyết nhưng các tác phẩm của ông lại đạt được nhiều thành tựu, nhận được nhiều giải thưởng có giá trị Chính điều đó đã góp phần đưa Cao Duy Sơn trở thành cây bút tiêu biểu nhất của nền văn học dân tộc thiểu số hiện nay

1.3 Các yếu tố ta ̣o nên phong cách truyê ̣n ngắn Cao Duy Sơn

1.3.1 Yếu tố quê hương và gia đình

Cao Duy Sơn là nhà văn được thừa hưởng hai dòng máu Kinh - Tày, ông sinh ra và lớn lên ở quê ngoại - thị trấn Cô Sầu (huyện Trùng Khánh - Cao Bằng) Đó là một thị trấn cổ rất nổi tiếng - nơi tồn tại sự giao thoa văn hóa của

ba tộc người Tày, Nùng, Kinh cùng sinh sống - nơi mà tình người và lòng nhân

ái luôn luôn dồi dào, song hành với nhau Cô Sầu - một vùng đất xa ngái nhưng với tần số xuất hiện liên tục, nhà văn đã khiến cho vùng đất đó trở lên gần gũi,

quen thuộc với tất cả mọi người "những tường nhà không trát áo lộ đá hộc nâu

xám, mái ngói âm dương nối nhau như những toa tàu bị bỏ quên giữa thung lũng hoang lạnh" [55, tr.90] nhưng vào mùa xuân "những bông hoa mận nở như tuyết trắng bên những cành đào rực đỏ" Xuân đem theo "mưa như bụi rắc xuống từ đỉnh núi len khắp khe ngách, lối mòn, ken sươn sướt qua những gốc lê già trổ bông như tuyết" [55, tr.45] Đêm mùa hạ thì "đầy sao đan nhau nhấp

nháy", "gió thổi nhẹ mang theo hương vị nồng của đất" (Dưới chân núi Nục

Vèn) Tất cả đã làm nên một vẻ đẹp vừa hoang sơ, cổ kính vừa huyền ảo, nên

thơ của mảnh đất Cô Sầu

Bản thân nhà văn cũng có một ngôi nhà bên suối ở thị xã Cao Bằng Ngôi nhà ấy đã gắn bó với gia đình ông trong suốt giai đoạn khốn khó Sau khi tốt nghiệp trường Viết văn Nguyễn Du, ông đi xin việc ở rất nhiều nơi nhưng không nơi nào nhận Không cam tâm, ông đã bàn với vợ đi buôn Ông buôn xăng với vốn khởi điểm chỉ vẻn vẹn có 45 nghìn Cứ thế, dần dần từ một can xăng đã trở thành đại lý xăng dầu khá lớn của thị trấn Cô Sầu Nhờ tiền bán xăng mà ông đã xây dựng được ngôi nhà này Ngôi nhà của ông có một ô cửa

sổ nhỏ nhìn ra con suối cạnh nhà quanh năm nước chảy róc rách, có cả một vườn cây và một con đường sỏi đá Như quan niệm của các nhà văn, nhà thơ xưa thì đó quả là một khung cảnh hữu tình - một bức tranh thủy mặc Chính cái khung cảnh hữu tình ấy đã trở thành nguồn cảm xúc cho khá nhiều tác phẩm của ông

Về sau do nhiều lí do khác nhau mà ông không thể giữ được ngôi nhà ấy,

dù không còn nhưng đối với ông ngôi nhà ấy đã trở thành một phần máu thịt

không thể tách rời Trong một lần trả lời phỏng vấn, nhà văn đã bộc bạch: "Vì

nhiều lí do, tôi đã phải bán ngôi nhà ấy đi, nhưng thú thật là tôi chưa bao giờ quên được nó Thậm chí, có nhiều đêm, tôi nằm mơ thấy mình vẫn đang sống ở ngôi nhà cũ Nỗi nhớ ấy đã thôi thúc tôi viết cuốn sách này như một cách trải lòng mình với những kí ức sống ấy" Cuốn sách mà cao Duy Sơn nói đến ở đây

chính là tập truyện ngắn Ngôi nhà xưa bên suối - tập truyện mà nhà văn đã

dùng toàn tâm toàn ý viết trong suốt bốn năm ròng

Trong sự nghiệp sáng tác của mình, Cao Duy Sơn viết cả truyện ngắn và

tiểu thuyết Điều thú vị là cả tiểu thuyết và truyện ngắn của ông đều được "cày

ải" và "gặt hái" trên chính mảnh đất nơi ông sinh ra và lớn lên "Tôi nghĩ là không bao giờ tôi tách rời mình khỏi mảnh đất ấy được" Nhà văn ý thức và am

hiểu rất rõ về cuộc sống không mấy khá giả và bản chất hiền lành, chân thật của những con người quê hương Ông viết văn là để bày tỏ tình yêu của mình đối với quê hương đồng thời cũng là để giới thiệu, để giãi bày lối sống, phong tục tập quán, cảnh sắc dân tộc mình, quê hương mình đến với bạn đọc trong và ngoài nước Khảo sát các tác phẩm của Cao Duy Sơn chúng tôi nhận thấy: các tác phẩm của ông đã làm hiện lên một bức tranh đời sống miền núi với đầy đủ các gam màu sáng - tối, trắng - đen; với đủ các phận người giàu - nghèo, tốt - xấu, hạnh phúc - khổ đau; với đủ các sắc điệu vui - buồn, giận hờn - tha thứ; có

đủ cả nước mắt và tiếng cười, cả những giây phút bình yên và bão tố, cả những phong tục tốt đẹp lẫn những hủ tục cần loại bỏ Nói tóm lại, viết về quê

hương, Cao Duy Sơn không vì tình yêu quê tha thiết mà có cái nhìn thiên vị, một chiều, ngược lại ông sử dụng một cái nhìn toàn vẹn, tổng thể, không bỏ sót

bất cứ một điều gì: "Khi ý thức rõ rệt về đời sống của người Tày quê tôi, tôi lại

càng tin rằng, sứ mạng của mình là phải viết về những con người, những câu chuyện nơi đây Thực ra, văn chương của tôi là những câu chuyện xảy ra của chính tôi, của những người thân, của làng mạc tôi, của cái tầng văn hóa tiềm

ẩn ở vùng đất này Chỉ cần bám lấy thị trấn Cô Sầu mà khám phá, mà viết là tôi thấy quá nhiều tư liệu rồi" [29]

Bên cạnh khoảng thời gian sống gắn bó, gần gũi với mảnh đất nơi ông sinh ra, Cao Duy Sơn cũng đã có một khoảng thời gian có thể gọi là khá dài sống ở thành thị Mặc dù vậy, những gì thuộc về nơi phồn hoa ấy vẫn chưa đủ sức gây được nhiều cảm xúc trong ông Ngược lại, cái tạo nên cảm xúc, khơi nguồn sáng tạo trong tâm hồn nhà văn lại là mảnh đất nơi nhà văn sinh ra với những kỉ niệm quãng đời thơ ấu Không chỉ tạo cảm xúc, mảnh đất với những con người ở đó đã trở thành một sự ám ảnh khôn nguôi, từ ngày này qua ngày khác buộc ông phải không ngừng suy nghĩ Điều này đã được chính Cao Duy

Sơn chia sẻ: "Tôi về thành thị 4, 5 năm nay nhưng những gì của thành thị, mặc

dù hàng ngày tôi vẫn sống với nó, vẫn chưa đủ thời gian để mình có cảm xúc viết về nó Cái để tạo nên trong tôi cảm xúc là quãng đời ấu thơ, nơi mình sinh

ra và lớn lên Mà hầu như nhà văn nào cũng bị tác động bởi những kỉ niệm rất riêng Bên cạnh đó là những gì đã qua trong cuộc đời của mình ở vùng đất mình đã sinh ra, nó trở thành một sự ám ảnh Viết văn nhất định phải có sự ám ảnh Không có sự ám ảnh sẽ không thể nào tạo ra được một tác phẩm, vì mọi thứ đều trở lên hời hợt Sự ám ảnh đó từ ngày này sang ngày khác, nó khiến anh không lúc nào nguôi nghĩ đến nó và phải tìm cách thể hiện theo một cách nào đó " [37, tr.5]

Đối với Cao Duy Sơn, viết văn không chỉ để trả nợ cảm xúc của bản thân

mà còn là trả nợ quê hương Do vậy mà dù sống ở đâu nhà văn cũng luôn dõi

theo sự đổi thay, sự phát triển của quê hương và những con người ở đó để thấy được những biến cố, những sóng gió đã qua Những tác phẩm sau khi ra đời đã được nhà văn mang về gửi tặng bà con trong làng như một món quà tri ân của

kẻ xa quê

1.3.2 Vốn sống, vốn văn ho ́a

Cao Bằng nói chung, Cô Sầu (huyện Trùng Khánh - Cao Bằng) nói riêng

là một vùng đất dày đặc những vỉa tầng văn hóa truyền thống đã được hun đúc qua hàng trăm thế hệ Vốn là một người con của Cao Bằng, là một người mang trong mình nửa dòng máu dân tộc Tày, hơn hết còn là một người yêu quê hương tha thiết, Cao Duy Sơn am hiểu rất rõ về bản chất con người cũng như phong tục tập quán của những con người nơi đây Đặc biệt, nhà văn đã có một thời gian dài (mấy chục năm) làm việc cho đài truyền hình tỉnh Cao Bằng Công việc của một người phóng viên buộc ông phải đi nhiều, quan sát nhiều Chính điều này đã giúp ông có nhiều trải nghiệm hơn, nhiều vốn sống, vốn văn hóa hơn Nó giúp cho ông rất nhiều trong việc thể hiện những nét văn hóa đẹp, những con người chân chất, thật thà; những góc tối, ngõ ngách phức tạp của xã hội vùng cao với những mối quan hệ chằng chịt, phức tạp

Trong các tác phẩm của Cao Duy Sơn hiện lên rất nhiều những phong tục, tập quán như: tục lệ cưới xin của người Tày, tục lấy tên con để gọi thay cho tên

cúng cơm của mẹ trong truyện ngắn Song sinh; tục đi chợ tình vào dịp tháng

giêng để cho những người yêu nhau mà không lấy được nhau có cơ hội gặp

nhau, chia sẻ những hạnh phúc, khổ đau trong cuộc sống trong Chợ tình, tục hát khai xuân vào ngày mùng 1 Tết trong truyện Súc Hỷ Điều thú vị và đặc

sắc ở đây là với mỗi truyện, mỗi tục lệ, nhà văn lại có sự thay đổi linh hoạt trong giọng kể, giọng trần thuật của mình

Chẳng hạn như đối với những phong tục tập quán đẹp của dân tộc, Cao Duy Sơn sử dụng giọng trần thuật vui vẻ, sảng khoái, hứng khởi, chứa chan bao

hi vọng Bỏ qua mọi sự giận hờn, đố kỵ, ghen ghét, người đi khai xuân mang

đến cho các gia đình trong làng niềm vui, niềm hi vọng chứa chan vào một năm

mới đầy may mắn, hạnh phúc: "Bươn chiêng pi mấu khai vài xuân a ngần sèn

khẩu tu nả à, mò mả khảu tu lăng ơ cần ké lục đếch khảu pi mấu à a phù sần

au khen slửa lòng dà khảu, nặm, ngần sèn tim rườm la cung hỷ phát sòi (Tháng giêng năm mới đến khai xuân chúc cho tiền bạc như nước chảy vào cửa trước, ngựa bò chen đầy cửa sau, trẻ già cùng bước vào năm mới, đều được tay áo thần tiên che chở , gạo, nước, tiền bạc đầy nhà vui vẻ phát tài )

[55, tr.176] Với việc đưa lời chúc mừng năm mới bằng tiếng Tày vào trong tác phẩm, Cao Duy Sơn đã làm cho tác phẩm của mình đậm đà bản sắc văn hóa Tày Viết về phiên chợ tình, nhà văn cũng dùng giọng văn hứng khởi, trìu mến,

đầy tự hào, thân thương: "Chợ ở đây không ồn ào như chợ phiên phố chợ,

không tranh mua, tranh bán, không đuổi đánh nhau vì ghen hay thù oán Đến đây mọi bực dọc đều đã được khỏa dưới sông, mọi toan tính đều đã được cởi

bỏ trên đường, chỉ đem theo con tim bồi hồi và những lời thầm thì ái ân tìm vào tai người xưa” [55, tr.46] Đó là một phiên chợ đặc biệt, chỉ có ở vùng

cao, chợ chỉ họp mỗi năm một lần Chỉ một ngày ngắn ngủi nhưng đó lại là ngày hạnh phúc nhất trong năm Là ngày mà những người yêu nhau nhưng tình duyên bị lỡ dở được gặp nhau để trang trải món nợ tình duyên mà không phải lo lắng về bất kỳ điều gì Họ gặp nhau, mừng mừng tủi tủi; họ cũng nhau ôn lại những kỉ niệm cũ rồi kể cho nhau nghe những niềm vui, nỗi buồn trong cuộc sống

Giọng điệu ngợi ca cũng được Cao Duy Sơn sử dụng để khắc họa lên những con người miền núi hồn nhiên, chất phác, thủy chung, hữu tình, giàu đức

hi sinh Đó là: lão Sinh - bà Ếm (Chợ tình), ông Khơ - bà Dình (Hoa bay cuối

trời), Súc Hỷ - bà Dinh (Súc Hỷ), bà Lơ (Những đám mây hình người), chàng

trai (Tượng trắng), ông Thim (Người ăn gấu) Tình yêu đầu trong họ là bất tử,

dù dòng đời nghiệt ngã xô đẩy khiến họ chia lìa, mỗi người một ngả nhưng trong họ mối tình ấy vẫn luôn sắt son, thủy chung, không đổi

Dù cuộc sống của đồng bào vùng cao đã có sự thay đổi nhưng từ điểm nhìn hiện đại, Cao Duy Sơn vẫn xót xa bởi những nỗi đau cũ vẫn còn hiện hữu trong đời sống hiện tại của những con người nơi đây Đó là những cuộc tình lỡ

dở, những quan niệm cổ hủ, lạc hậu còn giam hãm cuộc đời của biết bao người,

không cho họ hưởng hạnh phúc Mẹ chồng của Líu trong Góc trời Tây có cơn mưa đá bị góa chồng khi mới ở tuổi đôi mươi, khi tuổi xuân còn đang phơi

phới Suốt thời gian sau đó, bà đã phải sống quằn quại trong sự thèm khát hạnh phúc ái ân Đến khi cô con dâu cũng rơi vào hoàn cảnh trớ trêu như bà, bà đã tìm mọi cách để ngăn cản, buộc Líu và bạn trai phải chia lìa Hành động đó đã khiến bà trở thành một kẻ có tội Điều đáng nói là Cao Duy Sơn không đơn thuần chỉ phản ánh cuộc sống khổ đau, những hủ tục lạc hậu mà ông còn miệt mài suy nghĩ để đưa những con người nơi đây thoát ra khỏi cuộc sống bế tắc

ấy: "Nàng đi đây Nàng sẽ đến với tình yêu của nàng Thứ men lạ lùng nhất

trần đời cám dỗ nàng như bùa bả"

Tục lệ vợ chồng lấy nhau phải đợi đến lúc có con mới được về chung sống với nhau cũng khiến cho nhiều đôi lứa bị rơi vào hoàn cảnh éo le, đau

khổ Chỉ vì tục lệ ấy mà giữa Du, Lu và Sìu Song Sinh đã có một sự nhầm lẫn

tai hại khiến cho người thì đi biệt xứ, kẻ thì trở thành phế nhân Những hủ tục lạc hậu cùng với những định kiến và sự thiếu hiểu biết đã dồn biết bao nhiêu số

phận con người vào bước đường cùng Truyện Tượng trắng đề cập đến số phận

vất vả, thiếu thốn, cô đơn của những người mắc bệnh hủi Những người mặc bệnh hủi bị mọi người xa lánh, hắt hủi, thậm chí còn vô tình rơi vào sự tàn ác

của những người xung quanh: "Đứa con sẽ bị quệt chàm lên mặt, đặt trong một

cái rọ tre cùng với một ít tã lót và một quả trứng luộc, tất cả những thứ trong

đó được rắc lên một nắm gạo trộn muối, rồi bị treo tít lên ngọn cây, phơi nắng phơi sương cho chết thối, chết mục Gió sẽ đưa mùi hôi thối của xương thịt đến mời lũ quạ về rỉa róc" [53, tr.74]

Cuộc sống ở quê hương Cô Sầu đang dần dần thay đổi, cùng với đó là những xung đột ở nhiều khía cạnh, cả trong cuộc sống lẫn trong chính tâm hồn của những con người nơi đây Cao Duy Sơn là người gắn bó chặt chẽ với quê hương do vậy ông nắm bắt hết được những thay đổi, những xung đột ấy để rồi phản ánh trong tác phẩm của mình một cách tài tình, sắc nét

Có thể nói, những phong tục, tập quán của người Tày trên cả nước nói chung, người Tày ở Cô Sầu nói riêng trải qua suốt chiều dài lịch sử nay có những tập tục còn, có những tập tục mất hoặc bị hiểu sai lệch, làm biết dạng đi nét đẹp văn hóa vốn có của nó Bằng sự am hiểu của bản thân, bằng bút pháp dung dị, nhẹ nhàng; thông qua đặc tả diễn biến nội tâm nhân vật trong từng cốt

truyện, Cao Duy Sơn đã gửi đến các bạn đọc một thông điệp "mất văn hóa tức

là mất gốc"

Một điều đặc biệt mà ta không thể không nhắc đến khi tìm hiểu phong cách truyện ngắn Cao Duy Sơn là: ông là một trong số ít những nhà văn am hiểu, thông thuộc tiếng mẹ đẻ (tiếng Tày), ngôn ngữ văn hóa cũng như lời ăn tiếng nói của dân tộc mình Mặc dù đã có một thời gian không ngắn sống ở thành thị nhưng với tình yêu, lòng tự hào sâu sắc đối với những gì thuộc về vốn văn hóa của dân tộc, Cao Duy Sơn đã tinh tế, nhẹ nhàng đưa tất cả vào trong các sáng tác của mình Qua đó tạo ra một nét phong cách riêng biệt, không lẫn với các nhà văn viết về đề tài miền núi khác

1.3.3 Quan niệm nghệ thuật của Cao Duy Sơn

Cao Duy Sơn là nhà văn kiên trì với đề tài viết về miền núi Ông cho

rằng: "Viết văn nhất định phải có sự ám ảnh Không có sự ám ảnh sẽ không thể

nào tạo ra được một tác phẩm, vì mọi thứ đều trở lên hời hợt" [28, tr.19] Đó là

lí do giải thích tại sao các tác phẩm của ông đều gắn chặt với mảnh đất quê hương, với đề tài miền núi Hay nói theo cách khác: hầu hết các tác phẩm của Cao Duy Sơn đều được bắt nguồn từ tình cảm gắn bó với quê hương và con người miền núi của ông

Bên cạnh đó, Cao Duy Sơn cũng quan niệm: "Văn chương đó là một

chuyến đi dài Chuyến đi ấy, chỉ khi nào người viết dừng lại, không còn sống nữa, thì mới biết đâu là tác phẩm hay nhất của đời người cầm bút ấy Mình đã viết về vùng đất mình được sinh ra, lớn lên, gắn bó suốt mấy chục năm đầu đời đầy ắp những kỷ niệm Bây giờ viết ra, mình thấy vui vì qua đó đã có nhiều người hơn biết, nhiều người tìm về cái lũng Cô Sầu heo hút của mình Mình đã giới thiệu được vùng quê nghèo khó ấy, ghi danh nó trong văn học" [22]

Như vậy theo quan niệm của nhà văn, con đường sáng tạo văn chương hay chính là con đường sáng tạo nghệ thuật không phải là một đoạn đường, không phải là công việc của một sớm một chiều mà nó là cả một chuyến đi dài, chuyến đi ấy kéo dài cả đời người, từ lúc người ấy bắt đầu bước chân vào con đường sáng tác văn chương cho tới khi người ấy từ giã cuộc đời - không còn tồn tại nữa Do vậy, chúng ta cũng không thể vội vàng, không thể một sớm một chiều đánh giá ngay được đâu là tác phẩm hay nhất của một người nghệ sĩ khi

mà người tạo ra nó vẫn còn đang tiếp tục sáng tác Biết đâu sau khi ta khẳng định, người ấy lại cho ra đời một tác phẩm hay hơn, có giá trị hơn, khẳng định được vị trí của người ấy trong nền văn học nước nhà hơn thì sao? Nói như vậy

có nghĩa là chỉ khi nào người ấy dừng viết, không còn sống nữa thì chúng ta mới có thể đánh giá dựa trên cái nhìn tổng quát về giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật cũng như giá trị tư tưởng và tầm ảnh hưởng của tác phẩm ấy đến sự nghiệp sáng tác của nhà văn

Cũng giống như lời bài thơ:

Quê hương nếu ai không nhớ

Sẽ không lớn nổi thành người

Cao Duy Sơn cũng cho rằng một nhà văn trước hết phải có ý thức viết về mảnh đất nơi mình sinh ra, lớn lên và gắn bó suốt quãng đời thơ ấu; phải có ý thức giới thiệu những nét đẹp, những nét mang tính đặc trưng của mảnh đất ấy

ra ngoài, khiến cho nhiều người biết đến từ đó mà có nhiều người ở khắp nơi tìm đến Nhà văn cảm thấy vui, thấy hãnh diện vì bản thân đã làm được điều

đó Mảnh đất Cô Sầu đã đi vào các trang văn của ông như một nét mang tính đặc trưng, mang tính điển hình góp phần làm nên cái riêng, cái độc đáo cho các sáng tác của nhà văn

Đối với công việc sáng tác, Cao Duy Sơn đặc biệt đề cao trách nhiệm của

người cầm bút: "Bất kỳ người viết nào cũng không có chuyện vô trách nhiệm

trước tác phẩm của mình Thậm chí trách nhiệm ấy còn có mặt thường xuyên ( ) Thường người ta viết ra giống như một sự giải tỏa, như được đối thoại với chính bản thân mình Khi tác phẩm ra đời và được in ấn thì những điều mình viết ra được truyền tải bằng ngôn ngữ mà ngôn ngữ ấy là của mình thì cảm thấy hạnh phúc vì điều đó" [22] Hiểu một cách đơn giản thì nhà văn đang đề

cao cá tính sáng tạo cá nhân hay chính là phong cách nghệ thuật của mỗi người nghệ sĩ Bởi mỗi nhà văn lại có một cách nhìn sự vật riêng, một cách cảm thụ riêng, việc sử dụng hệ thống ngôn ngữ, cách thức diễn đạt cũng không ai giống

ai Cho nên mỗi tác phẩm khi ra đời đều mang dấu ấn riêng của người sáng tác

ra nó, những nét riêng đó từng bước góp phần hình thành nên phong cách nghệ thuật của từng nhà văn, nhà thơ

Nói về mối quan hệ giữa nội dung và hình thức tác phẩm, ông lại khẳng

định: "Quan trọng nhất là tác phẩm phải hay từ nội dung đến hình thức thể

hiện Điều đó rất quan trọng, Để có được một chữ hay, người viết phải suốt đời phấn đấu" [22] Cao Duy Sơn không thiên về coi trọng nội dung hay hình thức

của tác phẩm văn học mà cho rằng tầm quan trọng, vai trò của chúng là như nhau Người cầm bút phải không ngừng nâng cao vốn từ ngữ, phải gạn lọc khơi trong, đãi cát tìm vàng để tìm ra những từ hay, ý đẹp làm cho tác phẩm hay

hơn, gây được ấn tượng hơn, các giá trị được truyền tải tốt hơn Chính vì sự dày công tìm tòi, chọn lọc ấy mà việc ra đời một tác phẩm không hề đơn giản,

Cao Duy Sơn từng tâm sự: "Tôi viết khó nhọc lắm, một năm chỉ viết được 1-2

tác phẩm" [22]

Tiểu kết chương 1

Nghiên cứu phong cách nghệ thuật của các nhà văn, nhà thơ là một hướng

đi không mới nhưng cho đến nay đó vẫn là một hướng nghiên cứu mang đầy triển vọng Bởi trong nền văn học Việt Nam hiện đại có rất nhiều nhà văn, nhà thơ đã hình thành cho mình một phong cách riêng, độc đáo, không lẫn với ai

Họ đều có những thành tựu và vị trí nhất định trên văn đàn

Cao Duy Sơn là cây bút trẻ, có sức sáng tạo dồi dào ở mảng đề tài viết về dân tộc và miền núi Tuy mới xuất hiện trên văn đàn nhưng tên tuổi Cao Duy Sơn đã dần trở lên quen thuộc với độc giả, tác phẩm của ông cũng tạo được tiếng vang lớn và đạt được nhiều giải thưởng của Hội Nhà Văn Việt Nam Trong dòng chảy văn học dân tộc thiểu số, Cao Duy Sơn đã khẳng định được phong cách riêng, độc đáo Góp phần không nhỏ hình thành nên nét phong cách trong truyện ngắn Cao Duy Sơn đó là những yếu tố quê hương, gia đình, vốn

sống, vốn văn hóa và quan niệm nghệ thuật Chính “vùng thẩm mỹ” – quê hương Trùng Khánh - Cao Bằng và “đối tượng thẩm mỹ” (thiên nhiên, văn

hóa, con người) nơi ấy là nguồn mạch cảm xúc chính làm nên phong cách riêng biệt trong những sáng tác truyện ngắn của ông

Nghiên cứu phong cách truyện ngắn Cao Duy Sơn sẽ giúp ta khám phá được những nét riêng mang tính độc đáo trong các tác phẩm của ông Đồng thời qua đó góp phần khẳng định vị trí, vai trò, đóng góp của ông cho nền văn học dân tộc thiểu số Việt Nam nói riêng, cho văn học Việt Nam hiện đại nói chung

Chương 2 PHONG CÁCH CAO DUY SƠN NHÌN TỪ NGHÊ ̣ THUẬT

XÂY DỰNG NHÂN VẬT 2.1 Nhân vâ ̣t văn ho ̣c

2.1.1 Khái niệm nhân vật văn học

Nhân vật là một phương thức nghệ thuật Một tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật bởi nó là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, một trường phái hoặc một dòng phong cách nào đó Tùy vào ý đồ nghệ thuật của từng nhà văn mà nhân vật có thể có tên hoặc không có tên; có thể là những người được miêu tả đầy đặn về ngoại hình, nội tâm, tính cách nhưng cũng có thể là những người thiếu hẳn những nét đó, ngược lại họ có tiếng nói, giọng điệu, cảm xúc, nỗi niềm, ý nghĩ

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: "Nhân vật văn học là con người cụ thể

được miêu tả trong các tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm Cám, chị Dậu, anh Pha ), cũng có thể không có tên riêng như "thằng bán tơ", "một mụ nào" trong Truyện Kiều" [18, tr.162] Cuốn Từ điển Tiếng Việt lại cho rằng: Nhân vật là đối tượng (thường là con người) được miêu tả,

thể hiện trong tác phẩm văn học nghệ thuật

Các tác giả Giáo trình lí luận văn học lại đưa ra một khái niệm có phần

rộng hơn: nhân vật văn học "đó không chỉ là con người có tên hoặc không có

tên, mà có thể là những sự vật, loài vật khác nhau, ít nhiều mang bóng dáng tính cách của con người, được dùng như những phương thức khác nhau để biểu hiện con người Đó là nhân vật Dế mèn, võ sĩ Bọ ngựa, con mèo lười trong truyện thiếu nhi của Tô Hoài; là vầng trăng, là bông hoa hồng trong thơ Hồ Chí Minh Cũng có khi đó không phải là những con người, sự vật cụ thể mà chỉ là một hiện tượng về con người hoặc có liên quan đến con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm." [15, tr.126]

Nhưng dù định nghĩa như thế nào thì nhân vật văn học vẫn là sản phẩm sáng tạo của nhà văn, là kết quả của của một quá trình khám phá và chiêm nghiệm Vì là sản phẩm sáng tạo của nhà văn nên nhân vật văn học mang đậm dấu ấn cá nhân của người sáng tạo ra nó Dấu ấn ấy được lặp đi lặp lại đến một lúc nào đó sẽ hình thành nên phong cách nghệ thuật của nhà văn Đúng như Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã từng khẳng định: Trong thế giới nghệ thuật của nhà văn thường có một hình tượng tâm huyết cứ trở đi trở lại nhiều lần như là một "ám ảnh" đối với nhà văn Những hình tượng như thế càng có tính phổ biến bao nhiêu, càng có ý nghĩa tư tưởng cơ bản và sâu sắc bấy nhiêu Nói như vậy có nghĩa là căn cứ vào nhân vật chúng ta đã có thể hiểu được phong cách

và tư tưởng nghệ thuật của một nhà văn Đây là một điều quan trọng mà bất kì người nghiên cứu nào cũng cần phải biết khi tiến hành nghiên cứu tác phẩm cũng như tác gia văn học

Các nhà văn có tên tuổi bao giờ cũng tạo ra cho mình một thế giới nhân vật mang đậm dấu ấn cá nhân Là một nhà văn có tên tuổi viết về đề tài miền núi, Cao Duy Sơn đã chọn cho mình một nghệ thuật xây dựng nhân vật riêng vừa làm nổi bật những nét cơ bản của con người miền núi đồng thời qua đó góp

phần khẳng định phong cách nghệ thuật của bản thân

2.1.2 Vai trò của nhân vật văn học trong tác phẩm văn học

Đối với một tác phẩm văn học, nhân vật chính là linh hồn, là một trong

những phương tiện cơ bản giúp nhà văn khái quát hiện thực Hay nói cách khác một tác phẩm văn học không thể không có nhân vật Nhân vật là sản phẩm sáng tạo của nhà văn mà thông qua đó nhà văn có thể thể hiện nhận thức, sự đánh giá của bản thân trước những biểu hiện của con người cũng như những quy luật của cuộc sống Nhân vật cũng là một trong những tiêu chí dùng để đánh giá, tìm hiểu một tác phẩm có giá trị: một tác phẩm được đánh giá là có giá trị, có chiều sâu, có sức sống bền bỉ khi tác phẩm ấy khắc họa được rõ nét, chân thực

và sinh động hình tượng nhân vật Điều này giải thích cho việc không phải

ngẫu nhiên mà một Xuân Tóc Đỏ, một Chí Phèo, một Chị Dậu đã đi vào trong tâm chí người đọc như một tượng đài bất hủ của một thời

Nhân vật văn học thể hiện cách hiểu của nhà văn về con người theo một quan điểm nhất định, đó cũng là nơi mà nhà văn có thể tự do gửi gắm, kí thác tâm sự, bộc lộ nỗi lòng với những vấn đề của cuộc sống Đồng thời, thông qua

hệ thống nhân vật, người đọc có thể thấy được cách nhìn, cách thể hiện thế giới hay nói khái quát hơn là phong cách nghệ thuật của nhà văn Mỗi nhà văn, với

sở trường và cách nhìn riêng lại tạo ra cho mình một thế giới nghệ thuật không lẫn với ai Chẳng hạn như cùng viết về con người trong xã hội hiện đại nhưng nhà văn Phan Thị Vàng Anh phơi bày những bất ổn trong lối sống và chỉ ra những mâu thuẫn trong cuộc đời, Nguyễn Thị Thu Huệ khai thác những mặt trái của con người trong đời sống xã hội phức tạp, Ma Trường Nguyên đi sâu vào những biến động trong đời sống nội tâm của con người trước sự thay đổi nhiều chiều của cuộc sống, còn Cao Duy Sơn với thế mạnh riêng của mình lại đi sâu khai thác bản chất thuần phác với thế giới nội tâm đa chiều và nghị lực phi thường trước hoàn cảnh không nhiều may mắn của những con người miền núi

Có thể nói, nhân vật văn học gắn liền với quan niệm nghệ thuật về con người và phương thức xây dựng hình tượng văn học của nhà văn Khảo sát phong cách nhà văn không thể nào bỏ qua quan niệm về con người và cách thức riêng xây dựng nhân vật của nhà văn

2.2 Thế giới nhân vật trong truyê ̣n ngắn Cao Duy Sơn

Theo Bêlinxki "Mọi sản phẩm nghệ thuật đều là một thế giới riêng mà

khi đi vào đó thì ta buộc phải sống theo các quy luật của nó, hít thở không khí của nó" Thế giới nghệ thuật không chỉ tồn tại trong tác phẩm nghệ thuật mà còn tồn tại trong trí tưởng tượng, sự hình dung của độc giả Nó thống nhất nhưng không đồng nhất với thế giới thực tại Trong thế giới nghệ thuật ấy, thế giới nhân vật chính là hạt nhân đồng thời cũng là phương tiện quan trọng nhất

để thể hiện tư tưởng, chủ đề của tác phẩm Nó có vai trò quyết định đến các yếu

tố khác như cốt truyện, sự lựa chọn chi tiết, phương tiện ngôn ngữ và cả kết cấu truyện Chính vì vậy mà khám phá thế giới nhân vật được xem là chặng đường đầu tiên không thể thiếu của hành trình tìm hiểu thế giới nghệ thuật hay phong cách nghệ thuật của một nhà văn

2.2.1 Ngươ ̀i miền núi thuần phác

Khảo sát truyện ngắn của Cao Duy Sơn, chúng tôi nhận thấy trong các tác phẩm của mình nhà văn quan tâm, chú ý đến vẻ đẹp tâm hồn hơn là vẻ đẹp hình thức Chính những vẻ đẹp tâm hồn ấy đã bộc lộ bản chất thuần phác, bình

dị của con người miền núi Đồng thời qua đó cũng làm nên giá trị nhân văn sâu sắc cho tác phẩm Dù trong hoàn cảnh nào, những con người nhỏ bé, bình dị, chất phác ấy vẫn luôn tràn ngập trong khát vọng tình yêu và niềm tin vào cuộc sống, vẫn rất mực nhân hậu, thủy chung, nghĩa tình và dũng cảm, cao thượng,

vị tha

Con người miền núi trước hết nổi lên với khát vọng tha thiết về tình yêu

mà một niềm lạc quan vào cuộc sống "Tình yêu là hành vi cao cả nhất của tâm

hồn và là kiệt tác của con người" (Gac xông) Ở bất cứ nơi đâu, bất kỳ trong

hoàn cảnh nào con người cũng luôn khao khát có được tình yêu Bằng cái nhìn nhân đạo của mình, Cao Duy Sơn không chỉ khắc họa những con người miền cao chân chất, mộc mạc mà còn bộc lộ được những ước muốn, những khát vọng thầm kín trong tâm hồn họ Một tình yêu vẹn tròn, một hạnh phúc lứa đôi, một cuộc sống tốt đẹp không phải là một khát vọng cao xa, ngược lại nó chỉ là một khát vọng đời thường như bao khát vọng khác

Không bóng bẩy, phô trương, chỉ bằng những câu chuyện giản dị và cảm động, nhà văn đã có thể đưa người đọc đến với những mối tình sâu nặng và lãng mạn của những chàng trai, cô gái thủy chung, sâu nặng nghĩa tình Dù trong cuộc sống có gặp những trở ngại cách ngăn, nhân vật của Cao Duy Sơn vẫn không nguôi khát vọng về tình yêu, vẫn luôn sắt son tin tưởng vào một ngày

mai tươi đẹp Sinh và Ếm (Chợ tình) yêu nhau nhiều lắm, họ "tưởng sẽ chết

nếu không lấy được nhau" Nhưng Ếm lại bị gia đình ép gả cho một người khác,

tình yêu của họ tan vỡ Theo thời gian, nỗi buồn nguôi ngoai dần nhưng

"thương nhớ vẫn hằn sâu trong ngực" Đến tận khi về già, hai người mới có cơ

hội gặp lại nhau trong phiên chợ tình "Một năm một phiên chợ tình tìm đến

nhau để ngồi thầm thì bao chuyện xưa và cả chuyện nay" "Niềm vui trong ngày cưới không phù dâu không phù rể sóng bước hai bên chiếc xe ngựa" của nhân

vật Dình (Hoa bay cuối trời) khiến cho tất cả chúng ta đều cảm thấy nghẹn

ngào, xúc động Khơ và Dình khi yêu nhau đã từng hẹn hò "Nếu không lấy

được nhau cả hai sẽ cùng chết" Tình yêu của họ sẽ thật đẹp, thật viên mãn nếu

không xảy ra trận sốt tai quái kia Sau trận sốt, Dình không thể đi lại được nữa Không muốn người yêu phải chịu khổ cùng mình, Dình đã nói dối Khơ để Khơ

có thể dứt lòng đi lấy người khác Suốt cả cuộc đời, Dình đã phải sống trong sự

cô đơn ngậm ngùi nhưng thẳm sâu trong tâm hồn nàng tình yêu ấy vẫn luôn vẹn nguyên không đổi, vẫn luôn khao khát thực hiện được ước mơ về một đám cưới với người yêu

Hay nhân vật chàng trai trong truyện ngắn Tượng trắng cũng là điển hình

cho một tình yêu vĩnh cửu Vốn là một đứa trẻ bị bỏ rơi bên đường, được những người bệnh hủi đem về nuôi dưỡng Kể từ đó, chàng trở thành cái phao cho họ bởi chàng là người duy nhất còn lành lặn, còn được coi là con người đúng nghĩa Chàng yêu một cô gái nhưng vì không vượt qua được những định kiến của xã hội mà cha của cô gái đã đem cô rời xa làng hủi Luôn khắc sâu trong tim hình ảnh người thương và khao khát một ngày cô sẽ trở lại, chàng đã tạc

một khối đá trắng thành "bức tượng thiếu nữ hiển hiện như một con chim trắng

với đôi mắt mơ màng thoáng ngơ ngác buồn" Đến khi người con gái ấy trở lại

với mái tóc trên đầu đã bạc trắng, "chỉ còn lại một bộ xương người đã khô

trắng, nằm rải rác trên thảm cỏ xanh mượt" dưới bức tượng đá Kiếp người hữu

hạn nhưng chàng trai đã tạc vào thời gian khát vọng vĩnh hằng và niềm tin bất diệt vào tình yêu

Với cái nhìn tinh tế và sâu sắc, Cao Duy Sơn đã nhận ra những khát khao mãnh liệt của con người miền núi với tình yêu và hạnh phúc lứa đôi Cho dù kết thúc truyện của ông thường buồn với những chuyện tình dở dang nhưng người đọc lại không hề cảm thấy bi quan, mệt mỏi Bởi sau tất cả những mất mát, đắng cay con người vẫn không ngừng nghĩ tới những điều tốt đẹp, vẫn kiên chung về một tình yêu chung thủy; hi vọng vẫn luôn lan tỏa, dâng trào

Hướng tới giá trị nhân văn truyền thống, Cao Duy Sơn còn khắc họa trong các tác phẩm của mình hình tượng những con người nhân hậu, chung thủy, tình nghĩa

Thầy giáo Hạc trong Ngôi nhà xưa bên suối, vốn là một chàng trai Hà

Thành nhưng thầy đã tình nguyện rời xa Hà Nội để đến với Mục Mã xa xôi với mong muốn dạy học cho lũ trẻ ở đây Cả cuộc đời thầy đã xảy ra vô số những chuyện buồn chuyện vui Thầy bị kỉ luật, phải luân chuyển trường chỉ vì có một học trò đẹp đem lòng yêu thầy Đến trường mới một thời gian, thầy lại gặp lại người con gái ấy, rồi lại vô tình vướng vào những rắc rối, thầy bị nghi ngờ, bị cho nghỉ dạy tạm thời, phải chịu những ánh mắt nhìn thầy như tội phạm của đồng nghiệp và học trò Để quên đi phiền muội, thầy làm một khu vườn thực nghiệm với mục đích giúp ích cho những lứa học trò Nhưng éo le thay, đến khi khu vườn ấy được công nhận lại không ai nhắc đến tên thầy Vì danh dự và thành tích tập thể, người ta mặc nhiên cho phép mình chà đạp lên danh dự của

cá nhân và tàn nhẫn với đồng nghiệp Tiếng tăm không quan trọng với thầy

Hạc, quan trọng là khu vườn ấy có ích cho mọi người là thầy thấy vui: "thỉnh

thoảng từ căn phòng nhìn ra, thấy những đoàn khách hay học sinh các lớp bước vào khu vườn, thầy mỉm cười"

Thầy Hạc chính là điển hình cho những con người nhân hậu, sống có nghĩa

có tình Khi thầy đã có gia đình, cô Bền - nàng tiên năm xưa khiến thầy bị kỉ luật tìm đến thầy với đứa con gái nhờ vợ chồng thầy cưu mang, nuôi dưỡng Càng éo le hơn, người vợ hiền lành của thầy đã qua đời không lâu sau đó vì

khối u ác tính Gà trống nuôi con, thầy Hạc một mình chống đỡ tất cả những sóng gió của cuộc đời, hết lòng yêu thương hai cô con gái, chưa một lần thầy có

ý nghĩ phân biệt con đẻ, con nuôi Mười mấy năm trôi qua, cô Bền lại bất ngờ quay lại xin đón con Nén niềm đau xót vào trong, thầy lại một lần nữa khuyên

Lữ hãy tha thứ cho người mẹ ruột đầy bất hạnh này Có thể nói chính tấm lòng người thầy - người cha với trái tim nhân hậu đã làm người đọc xúc động nghẹn ngào, thôi thúc con người ta vươn tới những điều tốt đẹp hơn

Nếu cái tâm của người thầy giáo làm người đọc xúc động và cảm phục thì

tình yêu thương của lão Sấm ăn mày (Người ở muôn nơi) với những đứa trẻ

đói khát lại làm người đọc sững sờ cảm động

Bên cạnh những nhân vật có tên như thầy Hạc (Ngôi nhà xưa bên suối), lão Sấm (Người ở muôn nơi), Ò Lình (Nơi đây không một bóng người) thì

những nhân vật không tên xuất hiện với tư cách cá nhân hay tập thể như những

người bị bệnh hủi, chàng trai (Tượng trắng), bà đỡ (Nơi đây không một bóng người) cũng hiện lên với bản chất chất phác, nhân hậu, giàu tình yêu thương Khác với các truyện ngắn khác, trong truyện ngắn Tượng trắng chỉ có địa

danh chứ không có tên nhân vật Các nhân vật trong truyện được hiện diện chủ yếu qua những mối quan hệ và qua tính cách cuả từng nhân vật Những người

bệnh hủi "bị con người xua đuổi trôi dạt lang thang" đã nhặt được "một đứa trẻ

bị bỏ rơi bên mé đường lầm lụi", họ đã nuôi nó lớn "bằng tất cả tình thương của những số phận đau khổ" Đứa bé ấy lớn lên, trở thành người duy nhất

không mang bệnh hủi Chàng trai chỉ biết trả ơn những người cứu mình bằng cách tạc vào từng mỏm đá khuôn mặt của những người đã khuất Không chỉ

vậy, chàng còn từ chối tiếng gọi của tình yêu để ở lại cùng những người "bất

hạnh nhưng có tấm lòng lành hơn khí trời" ấy

Đọc truyện ngắn Cao Duy Sơn, độc giả có thể dễ dàng xúc động nhận ra rằng dù trong cuộc sống nơi đại ngàn còn tồn tại nhiều vất vả, đắng cay nhưng