nghệ thuật truyện ngắn phạm duy nghĩa

Theo dõi bước đường thành danh của Phạm Duy Nghĩa, nhà văn Dạ Ngân cũng thấy rõ trong tác phẩm của anh bên cạnh những truyện ngắn “trong suốt” khi viết về núi rừng Tây Bắc, gần đây “bắt

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Lời cảm ơn

Em xin chân thành cảm ơn PGS.TS Tôn Thảo Miên, người đã tận tình

hướng dẫn và giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới nhà văn Phạm Duy Nghĩa, người đã nhiệt thành giúp đỡ tôi khi thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo khoa Ngữ văn, khoa Sau đại học, cán bộ phòng quản lý khoa học trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu tại trường

Tôi cũng xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với BGH, bạn bè, đồng nghiệp trường THPT Mỏ Trạng, Sở GD & ĐT tỉnh Bắc Giang cùng những người thân yêu trong gia đình đã động viên, quan tâm chia sẻ và tạo mọi điều kiện giúp tôi hoàn thành tốt khoá học này

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Đóng góp của luận văn 7

6 Cấu trúc luận văn 7

PHẦN NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1: CỐT TRUYỆN TRUYỆN NGẮN PHẠM DUY NGHĨA 8

1.1 Khái niệm cốt truyện 8

1.2 Các kiểu cốt truyện truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa 10

1.2.1 Cốt truyện liền mạch, tuyến tính 10

1.2.2.Cốt truyện huyền ảo 19

1.2.3 Cốt truyện ghép mảnh 24

1.2.4 Cốt truyện khung 27

1.2.5 Cốt truyện tâm lí 29

CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN PHẠM DUY NGHĨA 33

2.1 Khái niệm nhân vật 33

2.2 Các kiểu nhân vật trong truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa 34

2.2.1 Nhân vật hướng sáng 35

2.2.2 Nhân vật tha hoá 49

CHƯƠNG 3: NGÔN NGỮ NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN PHẠM DUY NGHĨA 61

3.1 Khái niệm ngôn ngữ văn học 61

3.2 Ngôn ngữ truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa 62

3.2.1 Ngôn ngữ giàu chất thơ và nhạc tính 62

3.2.2 Ngôn ngữ giàu chất họa 71

PHẦN KẾT LUẬN 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 83

Góp phần vào sự “lên ngôi” của truyện ngắn đương đại, không chỉ có những cây bút kỳ cựu, những nhà văn thuộc thế hệ đi trước mà còn có sự đóng góp không nhỏ của thế hệ nhà văn trẻ đang rất sung sức hôm nay Nhà văn trẻ, theo quan niệm chung hiện nay, là các cây bút dưới 40 tuổi, chủ yếu thuộc thế hệ 7X, 8X (những người sinh trong khoảng thời gian những năm

1970, 1980) Họ đang xuất hiện ngày càng đông đảo, là một lực lượng viết trẻ, khoẻ, có chất, và ngày càng có nhiều đóng góp cho sự phát triển của văn học nói chung, truyện ngắn nói riêng

Trong những năm vừa qua, giới lí luận – phê bình cũng đã dành cho thể loại truyện ngắn nhiều sự quan tâm Đã có những hội thảo được mở rộng và

có nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí trái chiều đựơc trình bày Cũng đã có nhiều bài viết, chuyên luận nghiên cứu về truyện ngắn đương đại Nhưng thực

tế cũng đang đặt ra những câu hỏi : Truyện của các nhà văn trẻ như thế nào ?

Họ đang viết về điều gì? Viết như thế nào? Những tác phẩm của họ kế thừa thế hệ đi trước điều gì và cách tân, sáng tạo ra sao? Họ đã và đang đóng góp

gì cho sự phát triển của truyện ngắn đương đại? Quả thật, còn hiếm những

nghiên cứu chuyên sâu về các cây bút văn xuôi trẻ hiện nay mặc dù họ đang xuất hiện đông đảo và khá thuyết phục

2 Bằng giải nhất cuộc thi truyện ngắn báo văn nghệ 2003 – 2004 (với

tác phẩm Cơn mưa hoa mận trắng), Phạm Duy Nghĩa đã gia nhập làng văn

với một cốt cách văn xuôi “trang trọng”, “vững chãi”, “cổ điển” và anh ngày càng khẳng định được vị trí của mình

Miệt mài hơn 10 năm trong nghề viết Phạm Duy Nghĩa đã trở thành một nhà văn có dấu ấn và bản sắc riêng Anh đã được trao một số giải thưởng như: Giải thưởng Hội văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam 2006, Giải thưởng Phan Xi Păng tỉnh Lào Cai 2002 – 2007, ., được kết nạp vào Hội văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam, là Uỷ viên Ban nhà văn trẻ của Hội Nhà văn Hà Nội, nhất là được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam năm 2007 với số phiếu bầu cao nhất Hiện nay anh đang giữ chức Trưởng ban Lí luận phê bình của Tạp chí Văn nghệ Quân đội Liên tục từ năm

2002 đến 2010, tác phẩm của anh đều đặn được in ấn bởi các nhà xuất bản có

uy tín như Nxb Văn học, Nxb Lao động, Nxb Quân đội, , và được độc giả trân trọng đón nhận Tất cả đã cho thấy sự tin yêu, kỳ vọng của giới chuyên môn và độc giả dành cho một nhà văn trẻ tài năng, triển vọng

Phạm Duy Nghĩa là "một trong số ít những nhà văn nam viết hay hiện

nay"[24] Truyện ngắn của anh “cổ điển” mà vẫn “có sức hấp dẫn và thuyết

phục cao, khiến người đọc phải ngỡ ngàng về khả năng chiếm lĩnh và bút lực”

của nhà văn Tìm hiểu “Nghệ thuật truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa”, đề tài

nhằm khám phá những điều làm nên sức cuốn hút của truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa Đồng thời, qua đó góp phần định vị một gương mặt nhà văn trẻ bắt đầu có dấu ấn riêng trong nền văn xuôi đương đại

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Đến với văn chương, mỗi người một vạch xuất phát, một con đường Nhiều người chọn cách xuất hiện ồn ào, đình đám, với những tuyên ngôn, lập thuyết gây xôn xao dư luận, có người lại chọn cách âm thầm, từ tốn nhưng cũng không kém phần rạng rỡ, vinh quang

Phạm Duy Nghĩa đến với văn chương như mối duyên kì ngộ Năm

1999, khi còn là một thầy giáo, trong một lần đưa giáo sinh đi xóa mù ở vùng cao, những ám ảnh về thiên nhiên, cuộc sống, con người nơi đây đã thôi thúc anh phải cầm bút Và, anh lặng lẽ viết, lặng lẽ kể những câu chuyện sâu sắc,

ảm ảnh về xứ sở gói trong mây trắng ấy bằng những áng văn tinh tế, đầy chất thơ, bằng một giọng kể có nghề đầy sức gợi Để rồi khi xuất hiện, ngay lập tức được công nhận là nhà văn, một nhà văn thực tài

Nguyễn Trọng Hoàn đã cho rằng tập truyện Tiếng gọi lưng chừng dốc

là “một khởi đầu đầy ấn tượng” của Phạm Duy Nghĩa Tác giả cũng nhận thấy

“phần lớn truyện của Phạm Duy Nghĩa đậm đặc chất thơ” và “yếu tố ngoại cảnh được khai thác triệt để, tạo ra sức biểu hiện tự nhiên đồng thời trở thành những dẫn dụ mê hồn và cuốn hút" Nhận xét về nhân vật và nghệ thuật xây

dựng nhân vật của Phạm Duy Nghĩa, tác giả này cho rằng : “Nhân vật trong

tác phẩm của Nghĩa đa dạng, ít nhiều đều có yếu tố nổi trội, đôi lúc khác thường đó là những đầu mối cắt nghĩa của anh với khát vọng hoàn thiện về tâm hồn và nhân cách”

Kim Ngọc Đại, cũng từ Tiếng gọi lưng chừng dốc, đã nhận thấy "một

cốt cách văn xuôi trang trọng" của “Một nhà văn chân thành mà sắc sảo, chầm chậm mà dứt khoát, toàn tâm toàn ý với văn chương” Tác giả này cũng

phát hiện ra, sự lôi cuốn hấp dẫn của truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa không chỉ

ở những “chi tiết đời sống”, “những phong tục tập quán’, “những cá tính

làm nên những số phận rất đời ” đã được nhà văn, “chất, chở, đẩy, vạch, ném toang ra trước mắt mọi người một cách hồn nhiên mà trang trọng, tha thiết mà u trầm, khoáng đạt mà viên mãn, xưa cũ mà tươi rói ” mà còn hấp

dẫn ở “rất nhiều đoạn văn đẹp đến lung linh”

Nhà văn Sương Nguyệt Minh nhận ra ở Phạm Duy Nghĩa một “lối

hành văn hoạt, cái sự tươi xanh con chữ tuôn chảy lấp lánh, dào dạt từ trong bút có nghề”, cái cách đặt nhân vật “trong các hoàn cảnh đặc biệt để lộ diện,

lộ hồn”

Cho rằng “hiện thực kết hợp với lãng mạn pha trộn huyền ảo là bút

pháp cơ bản trong truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa”, nhà văn Sương Nguyệt

Minh cũng khẳng định: "Những câu văn hay, những đoạn văn hay cộng với

những chi tiết đặc sắc, nhưng đồng thời chỉ khi nào thiên về lãng mạn và huyền ảo thì Nghĩa mới là Nghĩa nhất"

Dành nhiều tình cảm cho nhà văn trẻ, Sương Nguyệt Minh cũng chân thành chỉ ra truyện ngắn của Phạm Duy đây đó còn sự “giản đơn”, “bố trí sắp đặt” ở một số truyện Nhưng nhà văn, đại tá này cũng không ngần ngại khi

khẳng định: Phạm Duy Nghĩa là "một nhà văn đích thực"

Còn nhà văn Dạ Ngân, người đã nhìn thấy ở Phạm Duy Nghĩa một

“bản lĩnh văn xuôi trời cho” cũng thấy được sự “từng trải”, “thái độ nhân sinh điềm đạm được truyền tải bằng giọng văn đượm buồn lấp lánh” hay

sự “vững chãi, trang trọng”, “đào xới và tôn vinh tính người trong con người” ở truyện ngắn của anh

Theo dõi bước đường thành danh của Phạm Duy Nghĩa, nhà văn Dạ Ngân cũng thấy rõ trong tác phẩm của anh bên cạnh những truyện ngắn

“trong suốt” khi viết về núi rừng Tây Bắc, gần đây “bắt đầu có sự sắc sảo gai ngạnh khi đề cập đến tình trạng tha hoá của một bộ phận giới chức hiện

thời”, “sự bứt phá, giễu nhại một cách chát chúa mà vẫn nghiêm trang, tỉ mẩn” của “một ngòi bút vâm váp, bạo liệt trong những tình huống nhiều tác giả khác có thể ngại miêu tả”

Bùi Việt Thắng thì cho rằng “Khu vườn văn chương của Phạm Duy

Nghĩa tràn đầy màu xanh - chất thơ của đời sống và được tắm gội bằng ánh sáng nhân văn rực rỡ, nồng thắm” và “nhìn thấy trong truyện ngắn của Phạm Duy Nghĩa những con người ở phần thánh thiện, dù họ ở lứa tuổi, nghề nghiệp, trình độ, địa vị xã hội nào”

Còn nhà văn Mã A Lềnh đã đi từ “thích thú” đến “chia sẻ” và cuối cùng là bị “ám ảnh” bởi những trang văn “đặt nhân vật vào đúng hoàn cảnh

và không gian cuộc sống cộng với nhiều chi tiết rất thật, sống động như những cuốn phim ngắn ít lời, tỏ rõ sự chắc tay xảo thuật văn chương” và “có thể coi mỗi truyện là một bài thơ”

Với kinh nghiệm của một người đi trước, Mã A Lềnh cũng chỉ ra sự sắp đặt trong cốt truyện, giáo điều trong lời văn hay sự khiên cưỡng trong quá trình phát triển tâm lí nhân vật ở một số truyện Tuy vậy, nhà văn này cũng

khẳng định chắc nịch, Phạm Duy Nghĩa “đích thực là một nhà văn”

Vẫn còn đây đó, một số ý kiến cho rằng, Phạm Duy Nghĩa không chịu thay đổi không gian và nhân vật trung tâm, ngôn ngữ đặc kinh như là một vị khách của miền núi, hay sự bố trí, sắp đặt trong tổ chức truyện,

Nhưng hầu hết các ý kiến đều dành những lời khen ngợi và khẳng định tài năng Phạm Duy Nghĩa

Là một nhà văn cả tuổi đời và tuổi nghề còn trẻ, nhưng với những thành công của mình, Phạm Duy Nghĩa đã và đang đặt dấu ấn của mình trong nền

văn xuôi đương đại Cùng với những tác giả thuộc thế hệ thứ tư trong “bốn

thế hệ đang cùng chung sức tôn tạo nên một nền truyện ngắn Việt Nam hiện

đại” Phạm Duy Nghĩa đang góp sức làm nên một nền văn xuôi trẻ khoẻ

khoắn và đa sắc

Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy, việc nghiên cứu nghệ thuật truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa, bên cạnh những lời nói đầu trong các tập truyện ngắn, chủ yếu mới dừng lại ở cấp độ các bài viết, bài phỏng vấn in trên các báo, tạp chí và internet, hoặc được nghiên cứu một phần trong các luận văn thạc sĩ, khóa luận tốt nghiệp đại học, các đề tài nghiên cứu khoa học của sinh viên Thậm chí, dù được coi là một trong nhưng cây viết trẻ người kinh tiêu

biểu viết về miền núi hiện nay, nhưng trong luận án tiến sĩ “Văn xuôi Việt

Nam hiện đại về dân tộc và miền núi” của mình, nhà văn hầu như không đề

cập đến tác phẩm của mình ngoài vài dòng mang tính giới thiệu, điểm qua Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện về nghệ thuật Phạm Duy Nghĩa Những ý kiến đánh giá, nhận xét của các nhà nghiên cứu, phê bình, các bạn học viên, sinh viên đi trước là những gợi ý thiết thực giúp chúng tôi triển khai

công trình nhỏ mang tên “Nghệ thuật truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa”

3 ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Nhằm tìm hiểu, khám phá những nét đặc sắc trong nghệ thuật truyện

ngắn Phạm Duy Nghĩa, luận văn đi sâu nghiên cứu các sáng tác của tác giả:

1 Tập truyện ngắn Tiếng gọi lưng chừng dốc, Nxb Văn học, H, 2002

2 Tập truyện ngắn Cơn mưa hoa mận trắng,NxbThanh niên, H, 2007

3 Tập Phạm Duy Nghĩa - 12 truyện ngắn, Nxb Lao động, H, 2010

4 Tập Truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa, Nxb Văn học, H, 2010

Để có cái nhìn phong phú và toàn diện, luận văn cũng tham khảo sáng tác của một số tác giả trẻ cùng thế hệ với Phạm Duy Nghĩa ( như Đỗ Bích Thúy, Đỗ Tiến Thụy, Nguyễn Ngọc Tư,…) và sáng tác, nghiên cứu của một

số tên tuổi lớn ( như Tô Hoài, Nguyên Ngọc, Vi Hồng, Ma Văn Kháng, Cao Duy Sơn, Nguyễn Huy Thiệp…)

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

4.1 Phương pháp khảo sát, thống kê

4.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

4.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

5 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN

5.1 Về mặt lí luận

Góp phần khám phá, phát hiện những sáng tạo mới mẻ, độc đáo trong việc tiếp cận hiện thực, con người đương đại (nhất là ở miền núi) và một số phương diện nghệ thuật truyện ngắn đặc sắc, nổi bật của nhà văn trẻ Phạm

Duy Nghĩa

5.2 Về mặt thực tiễn

- Góp thêm một tư liệu tham khảo cho những ai quan tâm đến sáng tác

của Phạm Duy Nghĩa

- Tìm ra những nét chung và dấu ấn riêng cũng như sự đóng góp của

nhà văn đối với sự phát triển của văn xuôi Việt Nam đương đại

6 CẤU TRÚC LUẬN VĂN

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung luận văn

gồm 3 chương:

Chương 1: Cốt truyện truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa

Chương 2: Nhân vật trong truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa

Chương 3: Ngôn ngữ nghệ thuật truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

CỐT TRUYỆN TRUYỆN NGẮN PHẠM DUY NGHĨA

1.1 KHÁI NIỆM CỐT TRUYỆN

Cốt truyện (plot) là "Hệ thống sự kiện cụ thể, được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của các tác phẩm tự sự" [11] Cần phân biệt hai

khái niệm truyện (story) và cốt truyện (plot) "Truyện là chuỗi những sự kiện

về một vấn đề (hoặc nhiều vấn đề) nào đó diễn ra theo trật tự tự nhiên, tuân thủ thời gian tuyến tính, nương theo sự chảy trôi của cuộc sống theo quan hệ

nhân quả mà không có sự đảo lộn sắp đặt của người kể Cốt truyện là sự sắp

xếp thẩm mĩ, không tuân theo trật tự biên niên của sự kiện và quan hệ nhân quả nghiêm nhặt, thống nhất theo ý đồ chủ quan của người kể về những sự kiện của một câu chuyện nào đó, nhằm mục đích nêu bật được tư tưởng chủ

đề và tạo sức hấp dẫn tối đa tới người đọc".[4]

Truyện ngắn là một thể loại năng động, cốt truyện luôn tồn tại những dấu hiệu không ổn định, biểu hiện vô cùng đa dạng và phong phú Những năm gần đây, đặc trưng thể loại văn học không còn là sự trói buộc chặt chẽ đối với các nhà văn, truyện ngắn ngày càng được viết một cách linh hoạt không bị gò ép thi pháp truyền thống

Đối với tác phẩm tự sự truyền thống, cốt truyện đóng vai trò quan trọng góp phần quyết định thành công của tác phẩm Thông qua cốt truyện, người đọc có thể dùng tóm lược lại nội dung câu chuyện mà nhà văn đã kể Hiện

thực vận động trong tác phẩm theo chiều tuyến tính, giúp người đọc định hướng rõ ràng khi tiếp nhận

Trong truyện ngắn đương đại, cốt truyện đang có xu hướng trở nên mờ nhạt Nhiều truyện ngắn biểu hiện sự co giãn cốt truyện Nhiều truyện ngắn được lắp ghép bởi các mảng trần thuật khác nhau, biểu hiện của sự phân rã cốt truyện những năm đầu thế kỉ 21

Có thể nói rằng, truyện ngắn là "nơi phô diễn những cách tân về cốt truyện một cách hiệu quả nhất" và độc giả hôm nay đang chứng kiến sự đổi thay của cốt truyện ngắn đương đại Ngoài việc kế thừa phát huy cốt truyện truyền thống, truyện ngắn hôm nay còn thừa nhận sự xuất hiện và thay thế của cốt truyện mới Có thể kể đến các kiểu cốt truyện như : cốt truyện ghép mảnh, cốt truyện khung (truyện lồng truyện), cốt truyện huyễn ảo, cốt truyện dòng ý thức, cốt truyện siêu văn bản,

Văn xuôi miền núi là một bộ phận văn chương có mối ràng buộc rất chặt với truyền thống (bởi cả những nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan) Viết chủ yếu về miền núi, vì thế mà cốt truyện truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa cũng không thể bỏ quá xa những kết cấu truyền thống Đó là cốt truyện liền mạch, tôn trọng trật tự tuyến tính, duy trì quan hệ nhân quả

Văn học là cuộc vận động không ngừng, nhà văn muốn tồn tại cũng phải không ngừng sáng tạo, Phạm Duy Nghĩa bên cạnh những cốt truyện truyền thống, đã có ý thức làm mới mình bằng một số cốt truyện mang yếu tố cách tân Đó là các kiểu cốt truyện huyền ảo, cốt truyện khung (truyện lồng truyện), cốt truyện ghép mảnh, cốt truyện tâm lí

1.2 CÁC KIỂU CỐT TRUYỆN TRUYỆN NGẮN PHẠM DUY NGHĨA

1.2.1 Cốt truyện liền mạch, tuyến tính

Đọc truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa cảm nhận đầu tiên của người đọc đó

là chất "cổ điển" và "truyền thống" Ở đó ta bắt gặp cái âm hưởng của truyện Nguyễn Tuân, Nam Cao, Tô Hoài, Ma Văn Kháng, Nghĩa là rất quen thuộc,

có phần "già dặn" so với phần lớn những cây viết trẻ đương thời Điều này thể hiện ngay trong cách tổ chức cốt truyện

Cốt truyện Phạm Duy Nghĩa phần lớn là cốt truyện liền mạch, tuyến tính Ở đó thời gian cốt truyện trùng với thời gian trần thuật, các sự kiện được triển khai liên tục theo mạch thời gian từ trước đến sau, quan hệ nhân quả được duy trì, kịch tính được chú trọng Đây là kiểu cốt truyện truyền thống, ra đời từ thời cổ đại còn tồn tại đến ngày nay, dễ đọc, dễ nắm bắt

Kiểu trần thuật phổ biến trong truyện ngắn được viết theo lối truyền thống là truyện thường mở đầu bằng cách giới thiệu về một địa điểm, địa danh nào đó, nói chính xác thì đó chính là bối cảnh không gian của truyện

Tức là, bao giờ cũng bắt đầu từ xuất xứ Đây là mở đầu của Trên đồi lập lòe

ánh lửa: "Làng Muồi cách thị trấn Mường Dồ một dãy núi đá vôi Tên Làng

Muồi là tên chung, còn làng Muồi là ngôi làng ở ngay đầu xã Dân trong làng sống bằng ruộng, nương, bằng việc chọc bới, săn lùng ba ba, tắc kè, rắn rết Trừ ít vụ xô xát, chửi càn, nói tục, nhìn chung quanh năm tĩnh lặng, thanh bình Riêng nhà Thắm ở lưng chừng đồi" Để rồi, từ ngôi nhà ở lưng chừng đồi giữa cái làng quê "thanh bình, tĩnh lặng" ấy sẽ xảy ra bao chuyện không

hề tĩnh lặng cũng chẳng bình thường Cơn mưa hoa mận trắng từ những dòng

đầu tiên, đã mở ra trước mắt người đọc một không gian như thế này: "Từ ngày lên Kin Chu Phìn, Thuận luôn có cảm giác sống trong một thế giới bưng bít, biệt lập Căn nhà lợp tranh bé nhỏ của chị nép mình cạnh rừng vầu Gian

ngủ liền với vách lớp học Những đêm xuân, Thuận nằm nghe tiếng dúi gặm măng sồn sột sau nhà Quanh năm, sương mù vón lại trên đỉnh núi Rú Ngọn xám ngắt tỏa khí lạnh buốt, nhô ra bức thành đá sứt sẹo, lởm chởm, phủ cây dại bùng nhùng Lâu lâu, từ núi vọng về một âm thanh đục ngầu của đá lở Gió rít ùng ục trong rừng vầu đắng, rừng nứa ngộ, nghe như nghẽn lại trong tầng lá rậm rì Những buổi chiều vào rừng nhặt củi, Thuận thấy loi nhoi trong sương một đôi bóng áo chàm" Không gian hoang vắng nơi tận cùng heo hút

ấy càng khắc sâu nỗi cô đơn cùng cực của con người, góp phần lí giải phần nào nỗi "thèm người" rất thật của cô giáo Thuận, cũng tạo điều kiện cho những khát khao dục vọng thầm kín của con người có cơ hội bùng lên mãnh liệt

Hoặc, mở đầu bằng bối cảnh xảy ra câu chuyện Đó là một cuộc gặp gỡ

tình cờ trên một chuyến tàu (Cô gái xuống ga Vĩnh Yên): "Tôi ra ga vào một

buổi sáng mùa đông giá lạnh Khoang tàu nghẽn đặc người Chen qua đám hành khách ồn ào, hỗn độn, tôi vừa tìm được số ghế bên cửa sổ thì tàu chuyển bánh Ngồi cạnh tôi là một cô gái chạc mười chín, hai mươi", để sau đó là một câu chuyện như trò đùa của số phận; hay có lúc mở đầu tác phẩm lại là sự

lí giải về nguồn gốc câu chuyện: "Trong quãng đời làm nghề nghiên cứu văn hóa dân gian, tôi đã từng lên những vùng xa xôi bên dãy Hoàng Liên hiểm trở Trong một chuyến đi tôi gặp lại Tần, một người tôi quen trong lần tham gia đoàn làm phim tại lễ hội trùm chăn của người Hà Nhì Hôm đó xong việc thì đã muộn Tôi đứng ở ngã ba đường, chờ mãi không thấy chiếc xe khách nào chạy về thị xã Thấy tôi tần ngần, Tần rủ tôi về chơi nhà anh ta ở Ô Cán

Hồ, cách ngã ba hơn mười cây số Máu giang hồ nghệ sĩ nổi lên, tôi vui vẻ

bằng lòng." (Chuyện ở Ô Cán Hồ)

Trước khi tham gia vào các sự kiện, tình huống truyện, nhân vật thường

được giới thiệu khái quát về lai lịch, diện mạo, tính tình Ở Thông trên đá,

trước khi kể về câu chuyện tình éo le của Ngân, bên cạnh nhân vật "tôi" được giới thiệu một cách sơ lược: "Hồi ấy tôi dạy học tại một trường sư phạm đào tạo giáo viên tiểu học ở miền núi Là một thầy giáo trẻ, đẹp trai lồng lộng lại giảng bài hay", là lời giới thiệu khá kĩ về nhân vật chính: "Trong một lớp tôi chủ nhiệm đồng thời dạy môn văn, có Ngân là nữ học trò tôi chú ý nhất Ngân không xinh theo kiểu rực rỡ, nở bung mà lắng sâu đằm dịu Tóc Ngân dài chấm gót và dáng đi mềm mại như một con mèo Ngân lại nết na, lễ phép, giản dị, cần cù Tóm lại, ở Ngân hội tụ đủ tính tốt trên đời, lại phảng phất hương vị đồng quê Qua vài lần tiếp xúc với Ngân, hình bóng một người vợ đảm đang, một nàng dâu hiền thảo cứ ló rạng trong tôi ngày một rõ nét dần" Sau đó mới là mối tình chớm nở của họ, là sự tan vỡ của mối tình ấy và cuộc

đời éo le, vất vả của Ngân, Trước khi gặp Thắm (Lưng đồi lập lòe ánh lửa)

một cách "chính thức", tác giả để cho người đọc được tiếp xúc với nàng qua " mịt mù bao khói sương huyền thoại" của những lời đồn đại và thêu dệt Rằng

"nàng như người trong cổ tích", "từng đoạt giải nhất sinh viên thanh lịch ở trường đại học", rồi "nàng không phải hạng tầm thường" "đã gặp Thắm một lần là không hể nào quên", rằng "nàng nhân đạo lắm", "nàng giản dị, truyền thống", "nàng sạch như sương, trong như nước cất", để rồi nàng trở thành một "thương hiệu", một "huyền thoại" khiến người ta tò mò, háo hức khám phá về nàng, về câu chuyện đời nàng

Cốt truyện truyền thống luôn tuân theo trật tự thời gian, vì thế truỵên thường bắt đầu bằng một thời điểm trong quá khứ với cái nhìn hồi cố của người kể truyện rồi kể ngược trở lại về phía hiện tại theo dòng tuyến tính Không khó để gặp trong truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa những kết cấu như thế

Chẳng hạn truyện Lá Vàng Chải: “Dạo ấy, đôi công nhân chúng tôi xây đập tràn ở Lá Vàng Chải”, truyện Ngôi nhà nhỏ ven hồ: " Mùa thu năm ấy họa sĩ

Viễn rời thành phố về sống tại ngôi nhà cũ kĩ ở vùng hồ" Rồi, cứ thế, các sự

kiện cứ tuần tự, chuyện xảy ra trước, kể trước, chuyện xảy ra sau, kể sau, dần dần cho đến khi kết thúc Lối kể chuyện trùng khít thời gian cốt truyện và thời gian trần thuật ấy làm cho câu chuyện trở nên dễ hiểu, dễ nắm bắt, phù hợp với khả năng tiếp nhận của số đông người đọc ở miền núi

Tuy nhiên, ở một số truyện các thành phần cốt truyện không được trình bày tuần tự theo một trật tự liền mạch của chuỗi sự kiện cũng như theo trật tự

tổ chức cốt truyện truyền thống Đó là những tác phẩm được mở đầu bằng hiện tại rồi ngược về quá khứ, bắt đầu khi sự kiện đã xẩy ra rồi đi tìm nguyên

nhân nguồn cội Vệt sáng trên ban công mở ra bằng những suy nghĩ day dứt,

hối hận của nhân vật tôi: "Tôi không bao giờ gặp lại con bé nữa Mỗi lần nhớ đến nó, cái vẻ hồn nhiên tươi tắn như được chắt ra từ những cánh bằng lăng tím muốt lại tràn ngập tâm hồn tôi, đọng mãi trong tôi một nỗi buồn dai dẳng

Nó không còn bé bỏng, tôi biết thế, nhưng trong kí ức của tôi nó luôn là một

cô bé, mãi mãi không bao giờ lớn thêm", rồi nhớ lại quá khứ đã qua:"Tôi gặp

con bé vào một buổi tối cuối mùa xuân Hôm ấy " Còn ở Lá bạch đàn thì

hiện tại lại hiện ra rất đột ngột, táo bạo:

" Chiếc áo phông rớt xuống

Rồi đến đôi tất trắng Mỏng, nhẹ như sương

Ngón tay anh chạm vào chiếc cúc quần bò của Liên Chiếc cúc bằng đồng, lành lạnh, như con mắt gườm gườm

Anh dừng lại, nhìn qua ô cửa căn phòng khách bé nhỏ, một giường" Theo ánh nhìn đó, thời gian trở về buổi chiều hôm ấy khi Minh tình cờ gặp lại Liên, rồi lại trở lại câu chuyện dở dang của hai người và lại chiếu về quá khứ xa hơn, "mười năm trước"

Việc xáo trộn trật tự trước sau của cốt truyện để tạo ra một trật tự trần thuật theo dụng ý của tác giả là một việc làm quen thuộc nhằm mang lại hiệu quả nghệ thuật cùng sự hấp dẫn cho tác phẩm Với sự thay đổi vị trí của các yếu tố trong nội bộ cốt truyện như vậy, truyện ngắn của Phạm Duy Nghĩa đã tránh được sự nhàm chán đơn điệu, tạo nên sức hấp dẫn mới Điều này có được cũng là nhờ một phần ở cách kể chuyện đầy dẫn dụ của nhà văn Nhất

là, sự đan xen quá khứ, hiện tại không hề đột ngột mà những đan xen ấy như những lớp lang của truyện, hết lớp này đến lớp khác, trọn vẹn, tuần tự, mạch chuyện không có cảm giác bị chặt vụn, đột ngột, trật tự tuyến tính vẫn được đảm bảo Người đọc cũng không gặp khó khăn khi nắm bắt cốt truyện

Không khoát ngôn về những điều "đao to búa lớn", truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa là sự kiếm tìm lặng lẽ những câu chuyện cuộc sống với những con người rất người và rất đời Và, mỗi truyện lại truyền tải một thông điệp riêng

mang đầy ý nghĩa nhân văn Đó là hành trình đi tìm tình yêu và tự do trong Lá

Vàng Chải, là sự kiếm tìm đáp án cho câu hỏi: Hạnh phúc là gì? trong Lá bạch đàn Là niềm tin rằng: tâm hồn trong sáng, tấm lòng nhân hậu của con

người có thể cứu rỗi con người, chắp cánh cho tâm hồn người bay vào tương

lai tốt đẹp (Ngôi nhà nhỏ bên hồ), niềm tin mãnh liệt vào sức sống của con

người "ở nơi khắc nghiệt mới có bản lĩnh lầm lụi vươn lên" như loài thông

"mọc trên núi đá bao giờ cũng cứng rắn hơn thông mọc trên đất thường"

(Thông trên đá) Có khi lại gửi đến độc giả một thông điệp như tuyên ngôn

nghệ thuật của nhà văn: "văn chương mà làm gì khi người viết ra nó quay

lưng lại với nỗi khổ đau của con người." (Vệt sáng trên ban công)

Dung dị, cổ điển mà không hề nhàm chán, những cốt truyện mang tính truyền thống của Phạm Duy Nghĩa cuốn hút người ta bởi cái duyên ngầm Nét duyên ấy ẩn hiện trong mỗi truyện bằng "một cái "tứ" rất riêng" được chắt ra

từ cuộc sống đời thường và triển khai một cách tự nhiên với “một lớp chi tiết

bề mặt rất sống động” (La Khắc Hoà)

Chi tiết là tiểu tiết trong tác phẩm tự sự Truyện ngắn có thể không có cốt truyện nhưng không thể nghèo chi tiết bởi "truyện ngắn là một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết" (Nguyễn Công Hoan) Trong truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa, những "chi tiết đời sống" rất thật đã góp phần làm nên hồn cốt tác phẩm Có chi tiết đóng vai trò trung tâm thẩm mỹ, là nơi nhà văn gửi gắm tư tưởng nghệ thuật, như chi tiết giấc mơ về cơn mưa hoa mận trắng tinh khiết,

tươi lành đến với Thuận (Cơn mưa hoa mận trắng) ngay sau cuộc "giằng giữ,

bảo toàn đến tận cùng, khốc liệt", gửi đến cho độc giả khát vọng về một sự

thanh lọc trong tâm hồn con người; chi tiết Tú (Hoa cẩm tú cầu ứng mệnh)

cất tiếng gọi tìm người mình yêu trên đỉnh núi gió gào buốt lạnh mà chỉ nhận lại tiếng vọng của chính mình cho thấy nỗi cô đơn đau đớn cùng cực của con người Ngoài ra, rất nhiều chi tiết phụ trợ mang chức năng đẩy câu chuyện vận động, phát triển Nhờ những chi tiết mà không khí, cảnh trí, tình huống, tính cách cũng như hành động, tâm tư nhân vật được bộ lộ đầy đủ

Một chi tiết đắt giá ngoài ý nghĩa chân thực còn cần phải đạt tới ý nghĩa tượng trưng, hàm chứa một cách nhìn, cách đánh giá và năng lực tưởng tượng của nhà văn đối với cuộc sống và con người

Chi tiết Thuận ăn thịt con khỉ chết cháy với câu chuyện người đàn bà oán hận chồng bỏ vào núi Rú rồi mất tích, chuyện anh Trương lâm trường, sống lâu với khỉ, cười khèng khẹc như khỉ, mọc đuôi như khỉ muốn nói rằng

sự cô đơn nơi hoang dã dễ khiến con người trở nên tha hóa, biến dạng

Chi tiết anh chồng Thuận bị con ngựa đá vào bọng đái để rồi đến đêm

“Chị vùi mặt vào tảng ngực trần hồi khét, cào cấu, khóc suốt đêm”, là để nói cái hạnh phúc trần gian bị tước đoạt phũ phàng

Chi tiết nhạc sĩ Vi Văn Quăm trần truồng vùng vẫy điên cuồng, nhảy múa như một hung thần và gào thét dữ dội bên bờ suối giữa rừng già trong đêm trăng, hay chi tiết "ông sếp" cũng trần truồng đi tung tăng như đứa trẻ giữa bãi đậu tương một cách khoái chá, sung sướng, phải chăng là muốn nói đến sự khát khao tự do, khát khao được là chính mình của con người giữa cuộc đời nhộm nhoạm và đầy lừa dối?

Dụng công cho những chi tiết ấy, nhà văn đã tạo nên sức nặng rất riêng cốt truyện của mình Và, bằng việc “thả những chi tiết đắt giá vào một cấu trúc quen thuộc” Phạm Duy Nghĩa cũng đã tạo cho mình diện mạo rất riêng của một nhà văn trẻ

Mặc dù được coi là nằm ngoài hệ thống sự kiện tạo thành cốt truyện nhưng ở mỗi tác phẩm văn học - nhất là những tác phẩm văn học có giá trị, sự xuất hiện của yếu tố ngoài cốt truyện đã góp phần đáng kể vào việc soi sáng thêm chủ đề và tư tưởng của tác phẩm, bộc lộ những quan điểm, thái độ của tác giả, giúp người đọc tiếp cận sâu sắc hơn tác phẩm

Phạm Duy Nghĩa đã tận dụng những ưu thế đó của yếu tố ngoài cốt truyện để làm giàu có thêm cho cốt truyện của mình Dù cốt truyện đơn giản, nhưng truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa luôn được làm sinh động và tự nhiên bởi những mẩu chuyện luôn được bổ sung cho cốt truyện chính Đó là “những

chuyện tầm phào” Minh (Lá bạch đàn) nhặt nhạnh, chép vào cuốn sổ tay của

anh: cách dạy vợ "quái chiêu" của một hoạ sĩ, một nhà khảo cổ; lời tâm sự của một cô y tá bỏ chồng vì chồng khi ngủ luôn phát ra những âm thanh gợi những tưởng tượng hết sức ghê tởm, lời kể của một phụ nữ ghê sợ chồng mỗi khi gần gũi vì bị ám ảnh chồng mình là một con thuồng luồng hay là trang nhật kí của một cô bé về người bố thiếu tế nhị của mình,… Cả sự đúc kết của chính Minh khi lí giải về nguyên nhân đổ vỡ của hạnh phúc gia đình : “Sự rạn

nứt hạnh phúc gia đình ngày càng trở nên đa dạng trong cuộc sống hiện đại Lâu nay người ta thường chỉ nhắc đến những hiện tượng phổ biến Trong thực tế còn tồn tại những bất hạnh khó đặt tên, tưởng chừng không đáng kể Chúng vụn vặt như một mẩu, mảnh kim loại lẫn trong cỏ cây, đất cát nhưng

có thể ngấm ngầm gây vi trùng uốn ván chết người"

Chuyện về người chú tàn tật kì lạ, về anh công nhân có bàn tay dị dạng

mà tài hoa ở Cô gái xuống ga Vĩnh Yên, ở Trên đồi lập loè ánh lửa là câu

chuyện về cuộc đời người điên tên Hải vốn là một Bí thư xã đoàn năng nổ bị ghen ghét, vu vạ mà phát điên, câu chuyện về đôi gian phu dâm phụ cả gan dẫn nhau lên bãi tha ma làng làm chuyện bậy bạ và phải hứng chịu hậu quả

đáng sợ Ở Cơn mưa hoa mận trắng là những mảng kí ức mang “mùi bùn”,

“mùi cá” của nhân vật Thuận

Những câu chuyện ấy đã làm sinh động thêm không khí truyện, giúp cho câu chuyện chính đi hết một cách tự nhiên và nhiều lúc làm giảm độ căng của truyện Có khi người đọc còn không phân biệt đâu là chính, là phụ vì chúng thật quá, như thế những câu chuyện ấy tự chúng đã tồn tại như vậy, nhà văn chỉ việc đưa vào trang viết của mình mà không cần sắp đặt gì cả Và như thế, người đọc cứ bị cuốn đi, hút đi như đang xem một bộ phim 3D sống động, như thể mình cũng đang sống trong thế giới của câu chuyện cho đến tận dấu chấm kết thúc của tác phẩm, mới bừng ngộ và lí giải được tại sao một truyện nói về những điều không mới, kể một câu chuyện hết sức bình thường lại làm mê hoặc người ta đến thế

Đặc biệt, mỗi truyện của Phạm Duy Nghĩa, nhất là những trang văn viết về miền núi lại "tựa" trên một cái nền thiên nhiên rất riêng, đầy ám ảnh :

Đó là một Tiếng gọi lưng chừng dốc tựa vào "rặng núi xanh thẳm đằng

xa đang trong cuộc giằng co với mây trắng", có "cây móc cao buông trùm hoa

vàng" cất tiếng nói của lương tri Đó là một Ngôi nhà nhỏ ven hồ gắn liền với

hình những thân bạch đàn mảnh dẻ trắng xanh thì thầm thả xuống màn sương chiếc lá màu đỏ úa cảnh vật thiên nhiên thơ mộng như thiên nhiên

nước Nga xa xôi, chỉ hiện lên qua những trang tiểu thuyết Trăng trên rừng

Tông Qua Mu lại đóng đinh vào tâm hồn người đọc một hình ảnh một loài

cây, đẹp một cách ngạo nghễ và quái đản, hiên ngang, dữ dội đầy sức sống, đầy tự do: “Gỗ nó rắn như gỗ loài tứ thiết, nếu bửa ra, chắc phải đỏ như thịt

gỗ cây ngọc am Rễ nó cắm sâu trên đá phủ đầy rêu đỏ loét như quết trầu Bốn mùa, lá cây độc một màu đỏ rực, suốt đêm, lá rít gió, cả cây rung chuyển ào

ảo như một cơn bão lớn, nhiều chiếc lá bị bứt khỏi cây như những giọt hồng cầu ném quyết liệt vào không gian" Và, độc giả khó có thể nào quên một lòng hồ sáng xanh như một tấm kính đã trở thành tấm gương soi sáng và lưu

dấu những kỉ niệm ở quá khứ cũng như hiện tại của Minh và Liên trong Lá

bạch đàn

Giữ một vị trí độc lập nhưng thiên nhiên trong các truyện ngắn của Phạm Duy Nghĩa đã có sức mạnh hỗ trợ rất lớn cho cốt truyện Nó khiến cho không gian truyện được mở rộng và có chiều sâu, tạo nên sự tươi xanh cho con chữ, trở thành một thứ keo kết dính, nuôi dưỡng mạch chuyện một cách hết sức tự nhiên Vì thế góp phần truyền tải thông điệp của tác giả tới người đọc “Chúng, thứ thiên nhiên điểm tựa ấy xuất hiện trang văn của Phạm Duy Nghĩa đặc biệt trang trọng và dâng hiến như không có chúng thì anh đã không có những truyện ngắn ấy” (Dạ Ngân)

Có thể nói rằng, Phạm Duy Nghĩa vẫn trung thành với lối viết truyền thống, với sự lựa chọn cốt truyện cổ điển với mạch tuyến tính, trật tự nhân quả Nhưng, truyện của Phạm Duy Nghĩa không hề rơi vào nhàm tẻ như ta vốn lo sợ Những chi tiết đắt giá, những yếu tố ngoài cốt truyện được xây đắp công phu được đan luồn một cách khéo léo mà tự nhiên đã khiến cho truyện

ngắn của Phạm Duy Nghĩa trở nên sống động cuốn hút như (thậm chí là hơn) những truyện ngắn có cốt truyện phức tạp, li kì, đầy biến động với vô số sự kiện cũng như nhiều cách tân khác Bằng cách ấy, Phạm Duy Nghĩa, dù đi trên lối cũ, vẫn để lại dấu ấn của riêng mình

1.2.2.Cốt truyện huyền ảo

Cốt truyện huyền ảo, ra đời từ thời cổ đại và phát triển đến thời hậu hiện đại thế kỉ XXI, là cốt truyện đan xen lẫn lộn các yếu tố hoang đường với

yếu tố thật (Biến dạng - F Kafka; Trăm năm cô đơn - G Marque, truyện ngắn

của Nguyễn Huy Thiệp, một số truyện đường rừng của Lan Khai, Thế Lữ, )

Sự đổi thay trong giao lưu văn học, sự mở rộng trong quan niệm về hiện thực và đối tượng phản ánh của văn học, sự mở rộng trong quan niệm về phương pháp sáng tác và tiếp cận hiện thực, sự tiếp nối có sáng tạo truyền thống văn hoá văn học dân tộc, đã lí giải cho “những trang viết lạ” gắn với yếu tố kì ảo đầy “ma lực” xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống văn học hôm nay Điều này cũng chỉ rõ, khi mà quan niệm thô sơ, giản đơn về chủ nghĩa hiện thực đã bộc lộ những hạn chế nhất định của nó thì lập tức xuất hiện bộ phận văn học có yếu tố kì ảo, sáng tác theo thi pháp huyền thoại và dần trở nên phổ biến

Đó là một hiện tượng có tính chất quy luật của văn học đương đại

Nếu truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp viết vào thập niên cuối của thế

kỉ XX, cốt truyện được xây dựng bằng một hệ thống chi tiết mang yếu tố kì ảo thì tác phẩm của Phạm Duy Nghĩa chỉ điểm xuyết bằng một vài chi tiết kì ảo Điều này khiến chi tiết trở nên mờ ảo, tạo tác dụng làm mờ hoá ranh giới giữa hiện thực và thế giới ảo Những chi tiết này được xếp một cách khéo léo xen giữa nhiều chi tiết của đời thực nhằm biểu đạt dòng tâm trạng của nhân vật

Nó đem lại những cuốn hút kì lạ, bất ngờ cho độc giả Bởi ở đó, yếu tố kì ảo

là nhân tố quan trọng mang lại những giá trị thẩm mĩ thực sự cho tác phẩm

chứ không nhằm mang đến kích thích nhu cầu chuộng lạ đơn thuần của người đọc Mỗi chi tiết kì ảo của Phạm Duy Nghĩa đều mang một thông điệp thẩm

mĩ nhất định

Ở Trên đồi lập loè ánh lửa, là chi tiết khi Thắm chết: “Trời đất, cô hoá

ngay trước cửa đền, chỗ này này Mà lạ, lúc nhà đền biết, nâng dậy không thấy gì, xác người cứ nhẹ như sương” và “Lúc chôn xong, có con cò sạch sẽ vụt bay lên, trắng muốt” Những chi tiết ấy, đặt vào trong toàn truyện, phải chăng muốn nói đến tâm hồn trong trắng, trinh bạch của một gái làm tiền là Thắm – dù tấm thân đã lấm láp bụi trần ai, tâm hồn nàng vẫn mãi mãi trinh bạch, trắng trong gấp trăm ngàn lần những kẻ ô hợp đang sống kia, như ông Sướng, như tay Tân đội trưởng đội thi hành án huyện Mường Dồ và những kẻ đang tha hoá đạo đức khác

Ở Cô gái xuống ga Vĩnh Yên, - một chi tiết nhỏ thôi, ấy là sự xuất hiện

của hồn ma của anh công nhân lâm trường xấu xí, có bàn tay sáu ngón dị dạng mà khéo léo, tài hoa “ những người đi đêm thỉnh thoảng vẫn gặp hồn

ma của anh ấy Tất cả bọn đều khẳng định đã nhìn thấy một cột khói đen giống hình người cụt đầu, bay chập choạng trên mặt hồ và vực lau vào những đêm trăng suông vắng lặng ” Sự xuất hiện của hồn ma ấy, phải chăng muốn nói về sự u uất, đau thương không tan đi của một con người không toàn vẹn, hay là sự tiếp tục cuộc hành trình lặng lẽ kiếm tìm cái đẹp, cái vẹn toàn còn

dở dang của người công nhân đáng thương ấy

Ở Người đổi mặt, yếu tố kì ảo lại xuất hiện ở một dạng khác, đó là

khuôn mặt biến dạng thành "khuôn mặt lạ" Nếu ở tác phẩm của F.Kafka biến dạng biểu thị sự cô đơn khủng khiếp của con người thì ở tác phẩm của Phạm Duy Nghĩa, đó là sự tha hoá cùng cực của con người Đó là khuôn mặt biến dạng một cách đáng sợ của một ông quan chức lớn Một sáng tỉnh dậy, ông

kinh hoảng nhận ra khuôn mặt cũ của mình đã biến mất, thay vào đó là một

“khuôn mặt lạ” Bộ mặt biến dạng ấy, phải chăng, đại diện cho sự biến dạng của đạo đức con người Qua sự biến dạng của bộ mặt “quan chức lớn”, nhà văn đang chỉ ra rằng, đang có sự tha hoá, xuống cấp về mặt đạo đức của một

bộ phận giới chức hiện nay Như ông "quan lớn" kia chuyên chém gió trên diễn đàn, tuôn bao lời vàng ngọc, những ngôn từ được mạ lên sáng loáng về chống tham ô lãng phí kia lại vốn là một trí thức biến chất hèn hạ từng ăn trộm gà hàng xóm, nhìn trộm mông con gái đi vệ sinh, “lên xe xuống ngựa” được “tất cả chỉ nhờ một chữ “tốt””, luôn mồm chống tham ô lãng phí nhưng luôn chạy sô kiếm phong bì và tết đến thì được coi là mùa vụ làm ăn luôn bội thu với những chiếc phong bì “như những mảnh thiên thạch trắng lốp từ đâu rơi xuống đầy nhà” Đáng sợ hơn khuôn mặt biến dạng kia là sự dửng dưng, coi như bình thường của những người quanh ông trước sự biến dạng ấy, như

vợ ông, cô hàng xóm, hay những cử toạ ngồi nghe ông thuyết giảng vẫn tay bắt mặt mừng, vỗ tay rôm rả, phong bì “dúi” đều Những người ấy, sống lâu cùng cái giả, sống lâu trong cái giả, sống lâu dưới cái giả đã thành quen mà không nhận ra sự thay đổi của khuôn mặt ông “khác nhau như giọt nước với giọt mực” Hay là, chính họ cũng biến dạng, cũng đổi mặt, đổi lòng?

Không thể không nhắc tới trong kiểu cốt truyện huyền ảo của Phạm

Duy Nghĩa là Hoa cẩm tú cầu ứng mệnh Người đọc khó mà quên được cái

không khí hư ảo, huyền hồ đầy chất liêu trai khi hồn hoa cẩm tú cầu hiển hiện: "Vào một buổi tối mùa xuân, Tú nằm trong chăn nhìn bóng đêm dìu dịu buông trùm lên ngôi nhà gỗ, vẫn màu tối hòa sắc xanh lam phản chiếu từ hoa bìm bìm ( ) Đang trong trạng thái lơ mơ ngưng đọng thế, thì có tiếng chân người rất khẽ bước lên thang "Ai thế nhỉ?" - Tú hơi bực vì mình lại phải nghĩ Tiếng chân dừng lại bên ngoài cánh cửa khép và có tiếng gọi khẽ Ý nghĩ thứ hai còn lơ lửng đâu đó chưa nhập vào đầu Tú, nhưng theo phản xạ, Tú quài

tay bật công tắc điện phía trên đầu Điện không sáng Tú nhỏm dậy vừa lúc cánh cửa bật mở, và một luồng sương trắng từ ngoài cuồn cuộn thốc vào

Sương mù mịt vẩn lên khắp nhà, lạnh buốt Tú lờ mờ nhìn thấy trong sương một hình người Khi sương lắng hết và ánh sáng xanh nhạt bên ngoài làm mọi vật trong nhà nhìn được khá rõ, thì Tú thấy rợn người lên

Ngồi ngay trước mặt Tú, trên chiếc ghế được đóng bằng gỗ xấu là một người con gái lạ ( ) Người đó kéo vạt váy, khép hai đùi lại và mỉm cười Nét cười lẳng lơ huyền bí

Tú nhìn cô ta, càng nhìn càng thấy sợ Rõ ràng ngồi đó là một người,

mà vẫn có cảm giác không phải là người

- Em là hoa cẩm tú cầu - Cô gái nói, âm sắc trong như sương"

Sự xuất hiện lạ kì của hoa cẩm tú cầu, không chỉ làm mê hoặc những ai yêu thích những câu chuyện phiêu lưu đầy chất liêu trai hay còn tin vao những điều huyền hoặc mà quan trọng hơn, nó lí giải cho nỗi cô đơn của con người, nó cất tiếng nói đầy nhân bản bênh vực cho những cô gái bán hoa "tự lòng họ không lả lơi đĩ điếm, mà họ bị chiếu mệnh bởi cẩm tú cầu", nó còn

ám ảnh vào tâm hồn người đọc những suy nghĩ về cuộc đời hôm nay, "loài người bây giờ tỉnh táo quá" mà thiếu đi những tâm hồn "sống sơ giản", thân thiện, đáng yêu và đáng tin

Cùng với câu chuyện kì lạ ấy là một bầu không khí cũng được tắm trong sự hư ảo, huyền hoặc của không gian vùng núi cao với mây, với sương, với ánh trăng trong, với sắc tím hoa bìm bìm, được kể bằng giọng kể bảng lảng, hư thực của nhà văn Tất cả, đều mang một sức hút đến lạ kì, khiến cho thiên truyện ngắn này được coi một trong những tác phẩm tiêu biểu cho "bản sắc" Phạm Duy Nghĩa

Sự huyền ảo trong sáng tác của Phạm Duy Nghĩa còn được tạo nên bởi những giấc mơ hoặc trong trạng thái mơ hồ của con người và bao giờ cũng bao quanh bởi một làn sương khói Đó là hình ảnh và lời báo mộng của

Pauxtopki với nhà thơ (Giọt nước mắt dưới trăng), thể hiện sự đồng cảm giữa hai thế hệ; hai giấc mơ nặng nề của Hiên (Đường về xa lắm) với một bọn đầu

trâu mặt ngựa đánh đập cô một cách tàn bạo, và hình ảnh những con người chen chúc, xô đẩy, dẫm đạp lên nhau để được thay máu, "máu của động vật nhai lại là tốt nhất", biểu hiện tâm trạng hoang mang, nghi ngờ vào khiếu thẩm mĩ của nhiều độc giả, nhà nghiên cứu thơ đương đại Giấc mơ tràn ngập

cơn mưa hoa mận trắng của Thuận (Cơn mưa hoa mận trắng), của Doanh (Đồi hoa lạnh) là sự thanh lọc tâm hồn con người Giấc mơ về những người

đi đào mồ của Quân (Người nhà ông Luân) cho thấy khát khao muốn thanh

lọc xã hội

Ở nhiều truyện ta thấy có sự nhoè lẫn hư thực, hoặc phảng phất, hoặc

đậm chất liêu trai (Chuyện ở Ô Cán Hồ, Hoa đào xứ tuyết, Lá Vàng Chải )

Yếu tố huyền ảo đan cài tỏ ra rất thích hợp với không gian miền núi xa xôi và bí ẩn trong tác phẩm của Phạm Duy Nghĩa, nó đã góp phần làm nên sự biến ảo, lung linh trong những trang văn của anh Đằng sau những câu chuyện

có phần hoang đường kì quái, không phải chỉ để giải trí đơn thuần mà nhà văn còn muốn nói về những điều rất thật của cuộc sống đời thường hôm nay Đó

là khát vọng mãnh liệt về tình yêu, cái đẹp, những ẩn ức đau thương chìm khuất trong chiều sâu tâm hồn, sự cô đơn, tha hoá đồng thời cũng chính là hành trình tìm kiếm không ngừng để vươn tới bản thể Chân, Thiện của con người Nhận thức và phản ánh cuộc sống bằng những yếu tố thần bí, linh dị,

kì ảo còn giúp tác giả giải thoát những ẩn ức dồn nén đồng thời thông qua đó bộc lộ những suy tư chiêm nghiệm về cuộc đời

Việc sử dụng yếu tố kì ảo như là “thủ pháp mới ra đời” đã giúp người viết tạo được sự đa dạng trong văn phong và những đặc trưng về phong cách nghệ thuật Bên cạnh bút pháp tả thực của chủ nghĩa hiện thực cổ điển, việc xuất hiện bút pháp kì ảo, phi thực, đa dạng, nhiều biến ảo này đã khiến văn học trở nên phong phú sinh động hơn và người viết bắt đầu cũng có được gương mặt riêng, sức cuốn hút riêng của mình Như Sương Nguyệt Minh đã

từng nhận xét về Phạm Duy Nghĩa: "chỉ khi nào nghiêng về huyền ảo thì

Nghĩa mới là Nghĩa nhất"

1.2.3 Cốt truyện ghép mảnh

Bắt đầu xuất hiện vào cuối thế kỉ XX, cốt truyện ghép mảnh là kiểu cốt truyện được tạo nên từ hệ thống các mảng có tính độc lập tồn tại bên cạnh nhau thông qua (hoặc được gợi lên từ) một đề tài, tư tưởng chủ đề

Đây là một kết cấu lắp ghép mang hơi hướng của tư duy hội hoạ lập thể Ở đây, cốt truyện bị đập vỡ thành từng mảnh vụn rời rạc, không theo một trình tự thời gian hay mối liên hệ nhân quả nào và mỗi mảnh vụn chính là một mảnh của hiện thực

Cốt truyện truyền thống đề cao tính chuyện rõ ràng, mạch lạc, do đó cốt truyện luôn giữ một vị trí quan trọng Với kiểu cốt truyện phân mảnh các nhà văn thể hiện một quan niệm mới về hiện thực đó là hiện thực không toàn vẹn, một hiện thực rời rạc, đổ vỡ, rạn nứt, một cuộc sống đang tan rã dần dần

Việc sử dụng kiểu cốt truyện phân mảnh thể hiện nỗ lực của nhà văn nhằm cách tân truyện ngắn của mình, nhằm phá vỡ khung tự sự truyền thống Đồng thời kích thích khả năng tiếp nhận tích cực, chủ động, sáng tạo của người đọc

Hoa cẩm tú cầu ứng mệnh được ghép từ những câu chuyện về những

cuộc đời khác nhau Đó là câu chuyện về người trồng hoa có giấc mơ màu

rêu đỏ, cô gái múa điệu vờn mây, người tình của manơcanh và cả chuyện của

loài thảo mộc, Hoa cẩm tú cầu kể chuyện mình Mỗi mảnh ghép ấy là một

cuộc đời khác nhau nhưng khi ghép chung lại, nó trở thành một bức tranh về nỗi cô đơn của con người, nỗi cô đơn được lí giải một cách huyền hồ là do bị chiếu mệnh bởi hoa cẩm tú cầu – loài hoa luôn thay đổi sắc mầu

Trong Gia đình ông Luân, mỗi mảnh ghép lại mang gương mặt của một thành viên trong gia đình: Cây đa giữa cánh đồng làng là bà mẹ một giáo viên

dạy văn kì cựu, có biệt tài biến những áng văn tươi xanh thành xanh xao còi cọc hoặc làm khô hoá “những bài thơ ướt và mềm” và “cô chẳng bao giờ đọc

sách” Người ghét sự đục khoét là người cha - chủ tịch thành phố, người ghép

nhất loài chuột vừa hôi vừa tối tăm, mờ ám nhưng lại là kẻ đục khoét nhất

hạng, có người còn gọi ông là cướp Cô gái và thế giới ảo là cô con gái nhà ấy

có “sở thích chinh phục, đúng hơn là tiêu diệt đàn ông” và coi sự đau khổ của những người bị cô bỏ rơi là niềm vui, sự tích thú của mình, cô tàn nhẫn và độc ác đến mức trước cái chết oan uổng của một nạn nhân cô cũng chẳng

mảy may thương xót Giấc mơ hoa vàng yếm thắm là giấc mơ của Quân -

người con trai của nhà ấy Nhưng giấc mơ đắng ngọt đẹp đẽ ấy cũng bị đè chết bởi sự "hèn đớn, không vượt khỏi lề thói thông thường" của chính Quân Tất cả những gương mặt, những mảnh ghép ấy đã cho người đọc một cái nhìn một khá hoàn chỉnh về sự tha hóa của con người trong xã hội hiện nay

Hoa trúc đào giống như những trang viết được lấy ra từ cuốn nhật kí

của một nữ sinh mơ mộng, ngưỡng mộ thầy giáo trẻ của mình Truyện cũng giống như những lá thư cô gái viết cho người thầy giáo thần tượng ấy Mỗi

mảnh ghép là một trang kí ức được đặt tên, đánh số 1 Con sông mùa nước

cạn 2 Buổi học đầu tiên 3 Hoa trúc đào 4 “Đáy đĩa mùa đi nhịp hải hà”

Mỗi mảnh là một câu chuyện được kể riêng - đó là những câu chuyện mà

nhân vật chính được chứng kiến, tham gia hoặc chỉ là những suy nghĩ rất riêng của cô gái Dù có sự xuất hiện của nhiều nhân vật tham gia vào những câu chuyện riêng rẽ ấy, trong những cảnh huống khác nhau, song người đọc vẫn có cảm giác tất cả chỉ là lời độc thoại của cô gái với một câu hỏi thao thiết xoáy vào lòng: "Tại sao sự sống đầy mâu thuẫn? Tại sao bằng tất cả thiện chí và khát vọng được hòa hợp, con người ta vẫn là những mảnh vỡ không dễ gì kết dính?"

Không được đặt thành tên, mỗi phần của Thương nhớ Lèng Hồ lại được

đánh số từ 1 đến 7 như những đúp quay của một cuốn phim ngắn

(1) Giới thiệu về Thịnh và những người nhà ông Páo (2) Giới thiệu về Thuý – 1 cô giáo cắm bản như Thịnh nhưng dạy ở bản của người Dao (3) Giới thiệu về những học sinh ở Lèng Hồ (4) Bí mật của ông Páo (5) Những chuyện trên “Bướu lạc đà” (6) Kí ức của Thịnh về mối tình đã qua và sự việc Thuý bị ngộ độc do tưởng lá độc là rau (7) Cái chết của ông Páo

Đó là những câu chuyện nhỏ được kể lại, những khoảnh khắc trong cuộc sống được ghi lại qua cái nhìn của nhân vật Thịnh Dù các câu chuyện,

sự kiện (mảnh ghép) được sắp xếp theo trật tự thời gian tuyến tính nhưng cũng không tạo ra được mối quan hệ nhân quả giữa bẩy mảnh ghép đó Truyện không có độ căng của cốt truyện Mỗi mảnh ghép kể một câu chuyện, một sự kiện riêng, ít liên hệ đến những phần còn lại Như thể, tác giả lần lượt nhặt chúng ra từ kí ức của mình và đặt chúng cạnh nhau vậy

Thủ pháp ghép mảnh điện ảnh cũng được sử dụng trong một số truyện

khác của Phạm Duy Nghĩa (Đường về xa lắm, ) Ở đó, mỗi miếng ghép lại

như một cảnh quay của bộ phim,có khả năng tồn tại độc lập, việc “chuyển cảnh” không gây xáo trộn toàn bộ câu chuyện nhưng vẫn đem lại cảm giác thú vị cho "người xem"

Cốt truyện ghép mảnh đã thể hiện nỗ lực cách tân trong truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa Dù có tạo nên một sự gián cách, lỏng lẻo nhất định nhưng không hoàn toàn đánh mất cốt truyện, cũng không quá lộn xộn đến mức làm người đọc mất phương hướng, khó nắm bắt sự đổi mới trong cốt truyện ghép mảnh của Phạm Duy Nghĩa vẫn giữ được mối dây liên kết mạch truyện, người đọc vẫn nắm bắt được nội dung truyện khá dễ dàng Điều này phù hợp với độc giả miền núi vì phần lớn tác phẩm hiện nay của anh viết về miền núi Nhưng sự cách tân về hình thức cốt truyện đã tạo nên sự hấp dẫn, thu hút bởi

nó tránh được lối mòn kể chuyện thông thường, và đồng thời cũng góp phần nâng cao trình độ tiếp nhận cho đối tượng độc giả kể trên

1.2.4 Cốt truyện khung

Bắt đầu xuất hiện từ thời trung đại, nhưng được sử dụng nhiều thời hiện đại và đặc biệt trở lại với văn học đương đại như một sự cách tân, cốt truyện khung “được kể theo lối truyện lồng trong truyện, người kể đóng vai trò là người kể lại một câu chuyện của người khác, như thế sẽ có hai người kể tính khách quan được chú trọng”[4]

Có thể thấy kiểu cốt truyện này ở nhiều truyện của Phạm Duy Nghĩa :

Trên đảo, Trăng trên rừng Tông Qua Mu, Hoa đào xứ tuyết hay Hoa cẩm tú cầu ứng mệnh, Những truyện này, bao giờ cũng bắt đầu bằng một câu

chuyện của người kể chuyện xưng tôi, sau đó, trong câu chuyện của mình, nhân vật tôi kể về chuyện của người khác, và chuyện của “người khác” ngày mới là chuyện chính

Hoa đào xứ tuyết bắt đầu bằng việc người kể chuyện “có việc lên thị xã

Lào Cai, nhân tiện thăm một người bạn cũ” Sau nửa trang sách giới thiệu tiểu sử người bạn của người kể chuyện, là câu truyện về mối tình của thi sĩ họ Hoàng với cô gái xứ tuyết xinh đẹp được kể lại bằng lời của chính thi sĩ họ Hoàng

Tương tự như vậy, Trăng trên rừng Tông Qua Mu bắt đầu bằng chuyện

anh kĩ sư lâm nghiệp chán cuộc sống bon chen đã trốn vào rừng sâu để sống cùng thảo mộc, nhưng chuyện chính lại là về anh nhạc sĩ tài hoa gặp nhiều cay đắng mà vẫn yêu đời Vi Văn Quăm

Hoa cẩm tú cầu ứng mệnh cũng là cuộc gặp gỡ của tôi, người kể

chuyện với nghệ sĩ nhiếp ảnh Lê Văn Hựu Họ gặp nhau, kể chuyện cho nhau nghe về kết thúc câu chuyện của họ là đi vào quán cá hồi uống ruợư và hẹn nhau đi xem điệu múa vờn mây Trong câu chuyện gặp gỡ của họ là những chuyện về Hoa cẩm tú cầu, về Tú, May, ông Thụ và chuyện về những con người này mới là chính

Ở những truyện đã kể trên, thường có một câu chuyện trở thành một cái khung, một đường viền rất mảnh cho câu chuyện còn lại, câu chuyện chính

Và người đọc dễ dàng nhận ra đâu mới là câu chuỵên cần kể của tác giả, đâu chỉ là "câu chuyện dẫn dắt" như một cái cớ để câu chuyện chính diễn ra một cách tự nhiên và chân thực

Trên đảo lại là một kiểu khác Đó là hai câu chuyện song song một của

"tôi", công nhân nông trường vô tình đi lạc vào đảo, một của Thụy, người đàn ông chối bỏ loài người mang con lên sống trên đảo Câu chuyện thứ nhất kể

về một người đàn bà – Vui Câu chuyện thứ hai kể về những người đàn bà - những người vợ của ông Thụy Hai câu chuyện được kể bằng hai giọng khác nhau, hai điểm nhìn khác nhau cho thấy hai khía cạnh khác nhau ở người đàn

bà Một cho rằng họ - đàn bà chung thuỷ, trong trẻo đến lạ thường Một lại cho rằng đó là loài bạc tình tráo trở, đầy tội lỗi Sự đối lập trong giọng kể, điểm nhìn và quan niệm thể hiện cách nhìn nhận khách quan về một vấn đề hay chính là những băn khoăn của chính người viết Tạo nên cốt truyện lồng với hai câu chuyện với giọng kể, điểm nhìn, quan niệm đối lập ấy, tác giả

nhằm lí giải về một vấn đề hay cũng chính là sự băn khoăn đang đi tìm lời giải của nhà văn về một thực thể vốn được coi là vô cùng bí ẩn: Đàn bà Chúng ta không thể biết đâu là mục đích chính Nhưng rõ ràng, cốt truyện trên đã cho thấy một lối kể khách quan để người đọc suy ngẫm và tự tìm lời giải đáp cho mình - từ truyện, cả từ chính cuộc đời

1.2.5 Cốt truyện tâm lí

Xuất hiện vào cuối thế kỉ XIX, cốt truyện tâm lí là kiểu cốt truyện được triển khai dựa trên tâm lí của nhân vật với những bức xúc, dằn vặt nội tâm, sự vận động nội tâm đó là cơ sở thúc đẩy truyện phát triển

Trong lịch sử văn học, kiểu cốt truyện này đã từng manh nha trong truyện ngắn Việt Nam từ những năm ba mươi của thế kỉ trước, tiêu biểu là những sáng tác của Thạch Lam và văn xuôi Tự lực văn đoàn Hiện nay, kiểu cốt truyện tâm lý sẽ tiếp tục phát triển Xu hướng đi sâu vào việc miêu tả, phân tích thế giới nội tâm đầy biến động tinh vi, phức tạp của con người đưa kiểu cốt truyện này trở thành tiền đề cho lối viết “dòng ý thức” của văn học đương đại

Đọc truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa có thể thấy, nhân vật của anh “nghĩ” nhiều hơn là hành động Tác giả thường chú tâm miêu tả cảm xúc, tâm trạng, suy nghĩ của nhân vật nhiều hơn, để nhân vật của mình chiêm nghiệm và triết

lí nhiều hơn là để nhân vật đi lại, nói cười Chính vì thế mà rất nhiều truyện của Phạm Duy Nghĩa là những dòng tâm trạng của nhân vật Tuy chưa hẳn là những “dòng ý thức” miên man không dứt, chồng chéo khó nắm bắt, nhưng truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa bao giờ cũng là sự trôi chảy của tâm trạng, của những kí ức, giấc mơ, những ẩn ức, thậm chí là cả những suy tư, dằn vặt, day dứt của nhân vật chính

Đồi hoa lạnh – là những dằn vặt đầy mâu thuẫn của Doanh - giữa một

bên là suy nghĩ của một “con người với những quy luật tâm lí thông thường” với một bên là chí tiến thủ, muốn trở thành con người “tử vì đạo” với những nguyên tắc cứng nhắc của một viên chức mãn cán Đó còn là những ân hận

ám ảnh day dứt của Doanh về cô sinh viên Hoài, cô nữ sinh xinh đẹp, yếu đuối mà đau khổ - mà sự đau khổ của Hoài một phần cũng do sự “nguyên tắc” lạnh lùng của anh mang lại

Vệt sáng trên ban công là sự day dứt, ân hận của "tôi" vì sự tự cao tự

đại của mình đã vô tình chà đạp lên tâm hồn đã rạn vỡ, cô đơn của một cô gái mơ mộng và đầy khát vọng - từ đó truyền đi thông điệp của tác giả:

“Văn chương mà làm gì khi người viết ra nó quay lưng lại với nỗi đau khổ của con người”

Đường về xa lắm lại là những kí ức đăm đắm về vùng quê miền núi, về

những ngày tháng ấu thơ êm đềm, đầm ấm, đẹp đẽ nơi núi rừng của nhân vật Hiên, là những hoang mang, lo sợ, rợn ngợp của cô trước cuộc sống chen chúc, ngột ngạt của thị thành, lối sống bon chen của người phố thị và hoang mang, ngơ ngác trước những quan miện văn chương mà cần phải “thay máu” mới hiểu được

Đường về xa lắm không hẳn là một dòng tâm trạng Nói đúng hơn đó là

những mảnh tâm trạng, mỗi mảnh là một khoảnh khắc trong suy nghĩ của nhân vật Hiên Đây là kí ức về ngày chia tay trước khi lên thành phố nhận việc Đây lại là sự ngạc nhiên trước công việc và đồng nghiệp Đây là nỗi nhớ quê, nhớ nhà, nhớ tuổi thơ gắn liền với những kỉ niệm với con bò vàng Đây

là sự tủi thân trước thái độ hằn học, đố kị và cả coi thường của một số người xung quanh Đây là tâm trạng hoang mang, ngơ ngác, cô đơn đến tội nghiệp của cái cảm giác lạc lõng Những mảnh tâm trạng với rất nhiều cung bậc cảm

xúc nín lặng ấy đã cho thấy sự cô đơn, lạc lõng của một con người khi rời xa thế giới quen thuộc của mình

Đặc biệt, Hoa trúc đào giống như những trang nhật kí của một cô gái

mộng mơ, đa cảm Người đọc bị cuốn theo những dòng tâm sự của cô – khi là những cảm xúc hân hoan, say đắm, bồi hồi, có lúc lại là những xúc cảm bồng bột trào dâng, và cuối cùng là sự xót xa, hụt hẫng, nuối tiếc, bâng khuâng

Đọc truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa, mỗi khi kết thúc một truyện, người đọc luôn có một cảm giác như vừa nếm một món ăn, còn để lại hương vị nhân nhẫn trên đầu lưỡi, rất lâu tan Dư vị ấy dường như đọng lại bởi từ cảm giác mỗi câu chuyện được kể - chính xác hơn là được "chảy" ra từ dòng suy nghĩ,

từ tâm trạng của nhân vật Một truyện là một dòng ý thức hoặc được xuyên

suốt bởi một dòng ý thức Ví như, ở Thương nhớ Lèng Hồ - mạch truyện là

những kí ức miên man, lắng đọng của Thịnh về những tháng ngày ở Lèng Hồ;

Cơn mưa hoa mận trắng là những ẩn ức sâu kín vật vã trong tâm hồn Thuận; Thông trên đá như một sự chiêm nghiệm về con người; Đồi hoa lạnh, Vệt sáng trên ban công lại là những cuộc đấu tranh gay gắt, những day dứt khôn

nguôi

Với bản tính trầm lặng, ưa quan sát, suy ngẫm và chiêm nghhiệm, bằng những trang viết thấm đẫm tâm trạng từ bên trong, Phạm Duy Nghĩa đã cho thấy một cái tôi luôn trăn trở, ám ảnh về con người và cuộc sống Cái miên man, dàn trải mà sâu lắng của những dòng tâm trạng đã tạo nên dư ba cho mỗi tác phẩm của Phạm Duy Nghĩa Nó khiến người đọc có cảm giác câu chuyện vẫn còn tiếp tục, rằng cái dấu chấm hết cho mỗi truyện ngắn kia chỉ là một khoảng lặng, một khoảng ngừng trong chốc lát của những dòng cảm xúc rất đời với muôn vàn cung bậc vẫn đang phập phồng ngày đêm

Tiểu kết :

Mọi sự phân chia đều có tính tương đối Khó có thể phân định ranh rới truyện ngắn nào của Phạm Duy Nghĩa mang cốt truyện truyền thống hay truyện nào mang cốt truyện cách tân (ngay cả khái niệm cốt truyện truyền thống và cốt truyện cách tân ở đây cũng mang tính tương đối) Vì dù ở cốt truyện lồng khung hay cốt truyện ghép mảnh, huyền ảo ta vẫn bắt gặp một mạch truyện cơ bản được duy trì theo trật tự tuyến tính, tuân theo quy luật nhân quả và đặc biệt là chảy trôi theo dòng tâm lí, kí ức, tâm sự của nhân vật chính Sự đan xen ấy cũng là điều dễ hiểu Nó cho thấy sự chân thực và sống động của tác phẩm Đồng thời cũng là một cách lựa chọn phù hợp của nhà văn khi kể những câu chuyện sống động và chân thực ấy

Dù có ý kiến đã cho rằng, Phạm Duy Nghĩa không chú trọng xây dựng cốt truyện, nhưng qua những gì đã khảo sát chỉ trong lĩnh vực cốt truyện thôi – cũng thấy rằng Phạm Duy Nghĩa đã dụng công không ít cho tác phẩm của mình Tác giả dù “cổ điển” nhưng vẫn luôn có ý thức tự làm mới mình, thể hiện sự hoà nhịp kịp thời của anh với đời sống văn học đương đại, đồng thời cho thấy sự đóng góp của anh trong việc góp phần nâng cao trình độ tiếp nhận cho độc giả, cũng như tạo nên sức cuốn hút và hấp dẫn cho những tác phẩm được coi là cổ điển, truyền thống của mình

CHƯƠNG 2

2.1 KHÁI NIỆM NHÂN VẬT

Nhân vật là “con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học”

Có khi là người có tên hoặc không tên, có khi là thần, là đồ vật hay con vật nhưng đều mang dáng dấp con người và phản ánh nhận thức về con người Cũng có khi khái niệm nhân vật văn học được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ con người cụ thể nào mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm

(ví dụ: nhân dân trong Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc; đồng tiền trong

Ơgiêni Gơrăngđê của Bandắc) Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật

đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống

Nhân vật văn học được miêu tả qua các biến cố, xung đột, mâu thuẫn giữa nhân vật này với nhân vật kia, giữa tuyến nhân vật này với tuyến nhân vật khác, cho nên nhân vật luôn gắn liền với cốt truyện và mọi chi tiết các loại Nhân vật văn học, khác với các hình tượng hội hoạ và điêu khắc, là một chỉnh thể vận động có tính cách được bộc lộ dần trong không gian, thời gian, mang tính chất quá trình

Chức năng cơ bản của nhân vật văn học là khái quát tính cách của con người Vì tính cách là kết tinh của môi trường nên nhân vật văn học là người dẫn dắt độc giả vào các môi trường khác nhau của đời sống Nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người Vì thế nhân vật luôn gắn chặt với chủ đề tác phẩm

2.2 CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN PHẠM DUY NGHĨA

Phạm Duy Nghĩa đã đưa ta đến với miền núi rất thật, không phải miền núi với nếp váy rực rỡ của những cô gái người Mán, người Mèo xập xoè trên đường xuống chợ bạt ngàn hoa cải vàng, cũng không phải miền núi với tiếng khèn, tiếng sáo của ngày hội, ngày vui mà là một miền núi đang sống, đang lao động với những con người tràn đầy suy tư và khắc khoải

Một xứ xở gói trong mây trắng với những cô bé người Mán, người Mèo xinh đẹp, ngây thơ và cả tin, với những người đàn ông Mèo thật thà luôn tin vào lòng tốt của con người, có cả những người dân nghèo, thiếu hiểu biết, thậm chí là ngu dốt Một "miền sơn cước trong cơ chế thị trường" với những con người tha hóa hoặc đang mấp mé bên bờ vực của sự tha hóa Và tất nhiên, nơi ấy không thể thiếu những cô giáo, thầy giáo cắm bản đang ngày đêm hiến dâng tuổi xuân và trí tuệ của mình cho sự nghiệp giáo dục vùng cao Tất cả được Phạm Duy Nghĩa nói theo một cách riêng Điều ám ảnh và lưu giữ trái tim người đọc với truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa không phải chỉ là cuộc sống bên ngoài được phản ảnh, mà còn là thế giới nội tâm, những suy nghĩ, những trăn trở, những khát khao tốt đẹp lẫn dục vọng tầm thường Nghĩa là anh không chỉ kể những câu chuyện về bề mặt cuộc sống mà truyện của anh còn

“đào xới và tôn vinh tính người trong con người” ở bề sâu của bản thể Cho nên nhân vật trong truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa hầu hết đều được soi rọi từ phía bên trong với những ý nghĩ, suy tư, những trăn trở, những khát vọng, những dục vọng và cả những ẩn ức sâu kín nhất - để từ đó bộc lộ đầy đủ bản thể của mình

Với Phạm Duy Nghĩa, anh luôn nhìn nhận con người trong cái nhìn đậm màu triết học Nghĩa là, con người cũng như vạn vật trong đời sống luôn tồn tại trong mình những mảng đối lập Đó là con người thánh thiện, thiên

thần nhưng cũng là kẻ tầm thường, ma quỷ Con người tồn tại với tất cả khát vọng lý tưởng cao đẹp và dục vọng thấp hèn; cả ánh sáng và bóng tối hay luôn vươn tới ánh sáng và cũng luôn chìm đắm trong vũng bùn tục lụy Chính

vì lẽ đó có thể chia nhân vật – hình tượng con người trong truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa thành hai loại: Nhân vật hướng sáng – nói về hình tượng con người luôn hướng về cái thiện, cái đẹp và nhân vật tha hoá – nói về hình tượng những con người ở phía tăm tối, biến chất Tuy nhiên cũng cần phải nói

rõ rằng, sự phân chia này chỉ mang tính tương đối, bởi ngay cả trong mỗi nhân vật cũng đều tồn tại hai nửa trắng – đen

2.2.1 Nhân vật hướng sáng

Trước đây và cả ngay sau đổi mới, những “con người đi về phía sáng” trong văn học luôn là những con người nhiệt tình với cuộc sống, lao động hết mình và luôn hướng về cái mới, cái tiến bộ - họ được coi là những con người mới xã hội chủ nghĩa với những phẩm chất như “có tư tưởng đúng và tình cảm tốt đẹp, có tri thức và năng lực để làm chủ xã hội, làm chủ thiên nhiên, làm chủ bản thân”[32] Tức là họ vẫn là những con người cộng đồng mang lý tưởng của thời đại được nhìn nhận một cách giản đơn, một chiều

Hiện nay, không phải không còn tồn tại những con người như thế và văn học đương đại không hẳn là không còn nhiệm vụ xây dựng hình tượng con người tốt đẹp như trước đây Nhưng xã hội đã đổi thay, văn học cũng vận động theo xu hướng mới Văn học đương đại giờ đây đi sâu vào con người cá nhân, thậm chí là phản ánh con người cá thể với những mâu thuẫn nội tại đầy

bí ẩn và phức tạp Con người vẫn được đặt trong cộng đồng nhưng cái chính

là được nhìn ngắm, soi rọi, khám phá từ sâu bên trong với tất cả những yếu tố chi tiết thuộc về bản thể Cho nên tâm hồn, khát vọng thậm chí là tham vọng

cá nhân được quan tâm sâu sắc Nhà văn đi sâu mổ sẻ cái tâm hồn nhỏ bé

nhưng cũng đầy bí ẩn và phức tạp của con người cá nhân và độc giả sẽ nếm trải mùi vị cuộc đời qua những số phận riêng lẻ ấy

Những con người hướng sáng, những tâm hồn đẹp trong truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa cũng muôn hình muôn vẻ Có thể nói, mỗi nhân vật là một gương mặt đại diện cho chính họ

2.2.1.1.Nhân vật thể hiện vẻ đẹp đạo đức của con người

Loại nhân vật hướng sáng đầu tiên trong truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa phải kể đến những con người hướng tới hoàn thiện nhân cách, thường trăn trở, day dứt về sự khuyết thiếu, lỗi lầm của bản thân và buồn thương trước số phận con người

Đó là Thịnh (Thương nhớ Lèng Hồ) luôn yêu thương và băn khoăn về

số phận của những con người nơi vùng cao anh dạy học, nhất là những cô bé

người Mèo, người Mán “cả tin đến tội nghiệp”; là nhân vật "tôi" (Cô gái

xuống ga Vĩnh Yên) bên cạnh niềm khát khao khám phá con người, đồng loại

là nỗi day dứt, buồn thương bất lực trước những kiếp người bé nhỏ, đơn côi;

là "tôi" (Chuyện ở Ô Cán Hồ), với sự sám hối, dằn vặt dù muộn màng về “cái

nghèo và sự do dự của con người đôi khi cũng đồng tình với tội ác”; còn "tôi"

(Vệt sáng trên ban công) thì day dứt về tội lỗi bởi định kiến hoặc sự vô tình

thờ ơ, thậm chí độc ác với một con người nhỏ bé trong cõi nhân gian bao la;

đó là Danh (Đồi hoa lạnh), luôn cảm thấy dằn vặt trước sự giằng co của bản

tính con người mình và những nguyên tắc cứng nhắc, để cuối cùng ôm nỗi ân hận dày vò vì sự nguyên tắc cứng nhắc đã vô tình làm tổn thương một con

người; là Kiên (Cơn mưa hoa mận trắng), kiên định giữ mình, chung thuỷ tôn thờ một tình yêu trong sáng, lãng mạn và thánh thiện; là Hiên (Đường về xa

lắm), dù có lúc tưởng như đuối sức giữa chốn thị thành ngột ngạt, đầy thị phi,

dù đã có lúc hoang mang, bất lực muốn chốn chạy về với lòng rừng núi tươi

xanh hiền hoà nhưng vẫn không phản bội lại chính mình Đó còn là Thắm

(Lưng đồi lập loè ánh lửa), một gái làm tiền nhưng cũng biết đâu là giá trị

thực của con người, và dám sống, chết cho những giá trị ấy

Trong những nhân vật ấy, người đọc tìm thấy sự đề cao tôn vinh giá trị đạo đức của con người, là tình yêu thương, lòng trắc ẩn, tâm hồn kiên định, trái tim dũng cảm Ta thấy rõ ràng một điều là cuộc sống không hề đơn giản, con người luôn phải chật vật để sống nhưng vẫn không thôi giữ lấy bản chất người, dù vẻ đẹp ấy có tìm thấy và giữ được cũng khó khăn, chật vật vô cùng Phạm Duy Nghĩa đã khiến cho ta tin rằng vẻ đẹp ấy sẽ không bao giờ mất đi

dù cuộc đời hôm nay có bụi bặm, lấm láp đến thế nào, một khi trong mỗi người vẫn còn tình yêu, lòng trắc ẩn và sự dũng cảm

Không ít nhân vật trong truyện ngắn Phạm Duy Nghĩa là những người hoạt động trong môi trường giáo dục và phần lớn trong số đó là những thầy cô giáo cắm bản vùng cao, thầm lặng hy sinh tuổi xuân của mình, giấu nén cả những khát khao của mình vì một nền giáo dục miền núi còn đầy rẫy những

khó khăn Đó là Vân, là Xuyến (Tiếng gọi lưng chừng dốc) dù sống giữa đèo

heo hút gió, “thèm người” với những nhu cầu cả tinh thần và thể xác rất chính đáng nhưng không vì thế mà dễ dàng buông mình - dù có khát khao đến cháy lòng Họ là những cô giáo cắm bản hy sinh bản thân từ khi còn tươi trẻ “như quả dâu da mọng” đã ném từng vốc tuổi thanh xuân theo năm tháng để rồi trở thành những "cây vầu khô trong rừng"– cũng chỉ vì thương những kiếp người nghèo thiếu chữ, thiếu hiểu biết ở vùng cao, vì lương tâm và trách nhiệm nghề nghiệp, cái lương tâm và nhiệt huyết không nhiều người có được Và, sẽ

chẳng ai quên được Thuận (Cơn mưa hoa mận trắng), một cô giáo đàn bà

phải gánh chịu sự mất mát của hạnh phúc trần gian bị tước đoạt phũ phàng nhưng chưa bao giờ thấy vẩn lên trong đầu một lần cái ý nghĩ phải dời bỏ chốn đèo heo hút gió, cô đơn cùng cực ấy