Hình tượng Cánh đồng trong thơ Exenhin

Trong thơ Việt cũng cú nhiều những vần thơ rất hay mang hỡnh ảnh cỏnh đồng như những vần thơ trong ca dao, trong Nhớ đồng của Tố Hữu, trong Thăm lỳa của Nguyễn Hữu Thung, thơ Nguyễn Bớnh

hình tợng "Cánh đồng" trong thơ của Exênhin

Thế Thị Thựy Dương

Là một trong những chủ soỏi của nhúm thơ hỡnh tượng, ấxờnhin luụn nhấn

mạnh về tớnh hỡnh tượng trong thơ Nhà thơ đó viết:" trong thơ tụi, bạn đọc cần chỳ

ý tớnh cảm xỳc và tớnh hỡnh tượng mà nú đó tưng chi phối cỏc nhà thơ trẻ tuổi Khụng phải tụi mới nghĩ ra hỡnh tượng này, nú đó từng và đang là cơ sở tinh thần

và cỏi nhỡn Nga, nhưng tụi là người đầu tiờn phỏt hiện và lấy nú làm nền tảng trog thơ mỡnh, nú sống trong tụi một cỏch hữu cơ, là niềm say mờ và cảm xỳc của tụi Đõy chớnh là đặc điểm của thơ tụi" (Dẫn theo Hà Thị Hoà) Quan niệm đú đó ảnh

hưởng, chi phối rất lớn đến những sỏng tạo của nhà thơ Ta gặp rất nhiều hỡnh tượng nghệ thuật mà tiờu biểu là hỡnh tượng cõy bạch dương, dũng sụng, ngụi nhà

gỗ, cỏnh đồng, cỏc màu sắc … Mỗi hỡnh tượng mang giỏ trị biểu trưng riờng Tụi

đặc biệt ấn tượng với hỡnh tượng cỏnh đồng trong thơ ụng, nú gợi lờn hỡnh ảnh của

nước Nga, vẻ đẹp Nga, tõm hồn Nga, nú cũng gợi lờn hỡnh ảnh của biết bao miền quờ thõn thuộc trong thế giới bao la này

Hỡnh tượng cỏnh đồng xuất hiện nhiều trong thi ca thế giới, đặc biệt là trong

thơ của những thi sĩ đồng quờ Trong thơ Việt cũng cú nhiều những vần thơ rất

hay mang hỡnh ảnh cỏnh đồng như những vần thơ trong ca dao, trong Nhớ đồng của Tố Hữu, trong Thăm lỳa của Nguyễn Hữu Thung, thơ Nguyễn Bớnh, Nguyễn

Quang Thiều …Ở những miền đất khỏc nhau, đất nước khỏc nhau nhưng cỏc nhà thơ bằng trỏi tim nhạy cảm tràn tỡnh yờu cuộc sống vẫn đồng điệu trong cảm nhận

về vẻ đẹp của thiờn nhiờn, cuộc sống

Chỳng tụi khảo sỏt khoảng 100 bài của Exờnhin thỡ cú đến 20 bài cú hỡnh

tượng cỏnh đồng Điều đú chứng tỏ rằng trong ý niệm của nhà thơ, cỏnh đồng là

một hỡnh ảnh quen thuộc, cú sức ỏm gợi mạnh mẽ

Hình tượng cánh đồng mang giá trị biểu trưng ý nghĩa cao, trước hết, nó biểu trưng cho vẻ đẹp Nga:

Ôi nước Nga, đồng bát ngát đùm hương

Và màu xanh trong dòng sông soi bóng Những cái hồ của Người như nỗi buồn sâu rộng Tôi yêu đến tột cùng đau đớn và niềm vui.

Cánh đồng và dòng sông là những hình ảnh đặc trưng của nước Nga tươi đẹp Cánh đồng không hiện lên với vẻ đẹp đường nét và màu sắc như dòng sông

mà hiện lên với hương thơm bát ngát Nhà thơ đã chọn đặc tả những nét tiêu biểu của cảnh sắc để gợi lên vẻ đẹp của bức tranh thiên nhiên.:

Đồng gặt rồi hẹp lại Đồng thưa trút lá vàng Sương mù và khí ẩm

Từ mặt hồ dâng dâng.

Cánh đồng và dòng sông một lần nữa lại song hành với nhau trong những

câu thơ tả cảnh thiên nhiên Nga Trong những câu thơ này không phải là những cánh đồng bát ngát nữa mà là cánh "đồng gặt", "hẹp lại" Nhà thơ không chỉ ngắm nhìn, cảm nhận cánh đồng ở một thời điểm, một trạng thái duy nhất mà luôn đặt

nó trong sự vận động và gắn với cuộc sống lao động của người dân

Cánh đồng đã đi sâu trong tâm thức của nhà thơ, luôn ám gợi về quê hương, đất nước thân thuộc, nên khi tha phương, nhà thơ luôn nghĩ về hình ảnh này:

Nơi bí ẩn đắm chìm trong giấc mộng

Có những cánh đồng không phải quê hương Tôi người khác tình cờ qua đường

Ghé lại núi sống đất đai thân thuộc.

luôn trăn trở:

Ôi làng quê anh từ bỏ lâu rồi Nơi đồng cỏ, cánh rừng bừng hương sắc Chốn thị thành vinh quang cát đắng Anh sống như một kẻ chẳng cần ai.

Ta như gặp lại bi kịch lở dở, mặc cảm tha hương của Nguyễn Bính trong những vần thơ này Những tâm hôn gắn bó sâu nặng với động nội quê hương đã đồng điệu với nhau trong cảm thức về cánh đồng thân thiết

Cánh đồng là biểu trưng cho vẻ đẹp nước Nga, cho quê hương xứ sở của nhà thơ Nó cũng biểu trưng cho những cung bậc tình cảm của nhà thơ, hạnh phúc bất tận và sầu muộn âu lo

Cánh đồng mang ý nghĩa như một thiên đường tươi đẹp, tràn đầy niềm vui

sống:

Tôi nhìn ra đồng, tôi trông lên trời Thiên đường ở cả hai nơi đó

Vẫn chưa cày nhưng đồng quê tôi

Sẽ ngập trong núi bánh mì thơm phức.

Hạnh phúc thật giản dị Hạnh phúc là được sống giữa quê hương với những hình ảnh đồng ruộng cỏ cây thân thuộc, hạnh phúc là niềm vui được mùa, mọi người được no ấm Những câu thơ vang lên thanh âm trong trẻo của niêm mê say cuộc sống, niềm tin vào tương lai rộng mở và tươi sáng

Hình ảnh cánh đồng còn gắn với hình ảnh của những người thân yêu, "cha

mẹ như cánh đồng, như máu thịt", những người bạn thân thiết, "về những người bạn vui tính, về những cánh đồng lấp lánh bạc rơi" Nếu như ở những câu thơ trên, cánh đồng được so sánh với nước Nga tươi đẹp thì trong những vần thơ này, cánh

đồng đặt ngang với hình ảnh những người thân thiết nhất của nhà thơ Cánh đồng mang ý nghĩa là tình yêu thương của con người

Những câu thơ như những bài ca hạnh phúc, thể hiện niềm yêu đời, khát vọng và tin tưởng ở cuộc sống của nhà thơ Nhưng đó mới chỉ là một nửa của những bài ca tâm hồn của nhà thơ, nửa còn lại là những bè trầm buồn đau:

Những cánh đồng, những cánh đồng, những cánh đồng đã cày Ôi! Nỗi buồn Kômômen yên mến.

Câu thơ như vỡ ra trong tiếng gọi gấp gáp, những cánh đồng, những cánh

đồng, những cánh đồng … Cánh đồng như là sự cứu cánh cho nỗi buồn thương

sâu sắc

Trên cánh đồng kiều mạch cơn gió nhẹ thoảng qua Tôi lại sốt bởi nỗi buồn ấm áp

Nỗi buồn luôn thường trực trong tâm hồn quá nhạy cảm với những biến chuyển của cuộc sống ấy Nhà thơ tìm về những cánh đồng như một nơi để thể hiện tâm tình của mình trước cuộc sống " Nỗi buồn ấm áp", đó là một nỗi buồn có gọi tên, khó định hình Nhưng hẳn không phải là nỗi chán chường quá đỗi Nhà thơ vẫn tìm kiếm sự ấm áp như một thanh âm cân bằng với nỗi trống vắng trong mình

Cánh đồng còn gợi lên hình ảnh thế giới mới, con đường mới cho mọi

người:

Những giấc mộng dịu dàng vẫn lặng lẽ cháy lên Tất cả đều tàn phai trong xanh mờ khói toả Một thế giới cho em là cánh đồng ngả rạ Một thế giới cho em ngôi nhà gỗ trong hồn.

"Cánh đồng ngả rạ" trở thành một thế giới mới cho con người, một thế giới riêng và thấm đẫm hương sắc đồng nội, no đủ Ngôi nhà gỗ gợi đến sự bình yên,

ấm áp Một thế giới mà nhà thơ mong ước luôn là thế giới đậm sắc màu đồng nội, thế giới của sự ấm no và bình yên

Qua hình tượng này, nhà thơ đặt ra quan niệm về con đường thơ:

Thi sĩ mới sẽ đi trên cánh đồng lớn

Huýt sáo vang khu rừng mới của mình.

Ý niệm về cái mới, sự đổi thay trở đi trở lại trong những trang thơ Cánh đồng quê hương, cánh đồng tâm hồn đã trở thành cánh đồng thi ca "Khu rừng mới" là cánh định danh về những những vùng cuộc sống mà nghệ sĩ cần khám phá, những sáng tạo mới Exênhin bày tỏ quan niệm về mối quan hệ giữa nghệ sĩ, cuộc sống và sáng tạo Chỉ thực sự có sáng tạo khi thi sĩ tự đổi mới chính mình, hoà mình vào cuộc sống rộng mở để khám phá những vẻ khác nhau của của sống Hình ảnh thi sĩ trong những câu thơ trên phần nào đó gần gũi với hình ảnh của nhà thơ, người luôn gắn bó với đồng ruộng quê hương, người luôn cất lên những bản nhạc du dương đậm sắc màu đồng nội nước Nga

Hình tượng cánh đồng trong thơ của Exênhin mang những giá trị biểu trưng

khác nhau, lúc thì gợi lên hình ảnh nước Nga tươi đẹp, lúc là quê hương thân thiết của nhà thơ, có khi lại là hình ảnh những người thân yêu, thân thiết, là hiện thân của niềm hạnh phúc và cả nỗi buồn, biểu trưng cho thế giới mới, tươi đẹp, con đường thơ… Càng đi sâu và những câu thơ, người đọc lại cảm nhận được nhiều những nét nghĩa biểu trưng của hình tượng này Dường như hình ảnh cánh đồng đã trở thành một phần trong lăng kính nghệ thuật của nhà thơ, để khi soi chiếu vào cuộc sống và cảm nhận cuộc sống, nhà thơ luôn đặt trong mối tương quan so sánh với hình ảnh này

Nghệ thuật xây dựng hình tượng cánh đồng trong thơ của Exênhin cũng có nhiều đặc điểm đáng chú ý

Thứ nhất là nghệ thuật xây dựng hình tượng linh hoạt, đa dạng, phong phú Trong thơ của Exênhin, ta gặp rất nhiều những cánh đồng khác nhau, cánh đồng

đỏ, cánh đồng vàng, cánh đồng chưa cày, cánh đồng đã cày, đồng gặt, đồng ngả rạ

… Những sắc màu, trạng thái của cánh đồng gợi lên sự chuyển hoá linh hoạt của hình ảnh Và tất cả đều gắn liền với cuộc sống của người dân Nó tạo nên biến chuyển linh hoạt, chân thực của hình ảnh

Block cũng có những vần thơ về đồng nội nước Nga:

Dễ chịu nhỉ, trên cánh đồng rộng rãi Lượn lờ quanh đám cá múa tưng bừng Nốc rượu vào cười cợt với bạn thân

Và tết những vòng hoa đồng rực rỡ.

Ta nhận ra sự khác biệt trong cách cảm nhận và xây dựng hìinh ảnh của hai nhà thơ Block đã viết về hình ảnh thôn quê như là một người xa lạ về thăm còn Exênhin viết về nó trên cơ sở là một nhà thơ gắn bó sâu nặng, xem đó là một phần

cuộc sống của mình Hình tượng cánh đồng, và các hình tượng khác như dòng

sông, cây bạch dương… trong thơ Exênhin rất sinh động, chân thực, nhiều dáng vẻ

và có sự gắn bó sâu sắc với cuộc sống của con người Nga Qua những hình tượng

đó, ta có thể cảm nhận sâu sắc về cuộc sống, tâm hồn của nhân dân Nga

Một đặc điểm khác của nghệ thuật xây dựng hình tượng cánh đồng trong thơ của Exênhin là sự đan xen các hình tượng trong những bài thơ Nhà thơ không thể hiện một hình tượng duy nhất trong bài mà luôn có sự đan xen Hình tượng cánh đồng thường xuất hiện cùng với hình tượng dòng sông, ngôi nhà gỗ… Sự phối hợp các hình tượng tạo nên sự hài hoà của các đường nét miêu tả cánh sắc, sự kết hợp hình tượng để biểu trưng tình cảm, thái độ của nhà thơ về cuộc sống Như hình tượng cánh đồng gợi đến sự ấm no, nhà gỗ gợi lên sự yên bình Kết hợp ý nghĩa biểu trưng của hai biểu tượng ấy, ta nhận quan quan niệm, ước mơ của thi sĩ

về một thế giới mới là thế giới ấm no, hạnh phúc và thanh bình Nếu tách những

hình tượng ra thành những mảnh ghép đơn lẻ, ta không thể hiểu được trọn vẹn những suy niệm của thi sĩ về cuộc sống

Qua hình tượng cánh đồng, ta có thể cảm nhận được phần nào những cảm nhận, suy ngẫm của nhà thơ về cuộc sống, con người, nhận ra những nét đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng hình tượng nghệ thuật của nhà thơ

Exênhin luôn cất lên những bài ca thảo nguyên của riêng mình:

Dù cái chết đuổi tôi không thể nào cưỡng nổi Tôi sẽ còn hát mãi không thôi…

Vang lên mãi như tiếng đồng lảnh lót Những bài ca thảo nguyên của tôi.

Trong lời ca đã có những dự cảm về sự kết thúc cuộc đời nhưng điểm nhấn vẫn là niềm mê say ca hát về thảo nguyên tươi xanh, về đồng quê bát ngát Hình ảnh đó đã trở thành một nỗi ám ảnh sâu sắc trong tâm thức và trong tình cảm sâu nặng của nhà thơ và dù khi nhà thơ vĩnh biệt cuộc sống với lời cuối khổ đau " nhưng sống cũng chẳng có gì mới hơn" thì trong tâm hồn ấy hẳn vẫn còn ám ảnh

về những cánh đồng, dòng sông, cây bạch dương, những sắc màu cuộc sống…

Tài liệu tham khảo:

1 Thơ Blôk, Exênhin, NXB Văn học, 1983

2 Nguyễn Hài Hà, Hà Thị Hoà, Đỗ Hải Phong, Giáo trình văn học Nga dành cho hệ đào tạo từ xa, NXb ĐH Sư Phạm Hà Nội, 2002

3 Nguyễn Hồng Lương,Tính tự thú trong thơ Êxênhin từ 1917 - 1925 , l

u ận văn thạc sĩ, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2006