T Ạ P C H Í K H O A H Ọ C N o 6 - 1991
P H Á T N G Ô N N G Ữ C Ả N H
N G U Y Ế N C H Í H Ồ A
1 C á c : n h à k h o a học n g h i ê n c ứ u về n g ữ p h á p ti ỗng V ỉột t h ư ờ n g g ọi loại p h á t n g ô n
ì ặ t c ấ u u t r ú c c h ũ n g c h ư a đ ủ t ư c á c h lè một c â u , b ở i vì c á c c ụ m t ừ c ấ u t ạ o nôn c h ú n g
h o à n c c h ỉ n h về c ấ u t rú c, đ ỏ m ớ i chi là n h ữ n g n g ử , s o n g n h ờ c ó h ì n h t h ứ c h o à n c h i n h
ìột p h á á t n g ô n m à c h ú n g d ư ợ c đ ặ c c á c h hoại đ ộ n g n g a n g h à n g v ó i câu" [1, 57Ị là c â u
iột, c â ũ u d ư ớ i b ậ c
Z6 h ai 1 k h u y n h h ư ớ n g c ơ b ả n khi giải q u y ế t loại p h á t n g ô n này:
ì) C ô 1 l ậ p c h ủ n g với đ i ỉ u k i ệ n t ồ n tại c ủa ch ún g C á c t á c giả đì t h e o k h u y n h h ư ớ n g
i Lô v / ă n Lý, N g uyỗ n Kim T h á n , Lô X u â n Thại , I l ồ LC (2, 113-1 14]
>) N g h h i ê n c ứ u c h ú n g t r o n g mổỉ q u a n hộ với các đ ơ n vị đỉ trư<Vc và đi s a u c h ú n g Đ ạ ỉ
c h o k h h u y n h h ư ớ n g này là T r ă n N g ọ c T h ô m ị l ị , H ồ n g D â n (2], D i ộ p Q u a n g B a n ( 6|
2 K h ỉ I x c m xét c á c văn b ả n hội t h o ạ i và nghiên c ứ u đ ặ c t r ư n g n g ữ p h á p c ủ a c á c p h á t
t r o n g ; k h ă u n g ữ , c h ú n g tôi t h ă y r ằn g: T r o n g g i a o t i ế p , đ ạ ỉ đ a s ố c á c p h á t n g ô n ỉ h u ộ c : â u " đ ỉ ặ c b i ộ t \ T r ư ớ c t ì n h hì nh d ó , c h ú n g ta giải quyỂt n h ư i h ế n à o , n ô n h a y k h ô n g ) hân ư í ch n h ử n g c ấu t r ú c k h ô n g p h ả ỉ là câu?
N ế u k k h ô n g m i ê u (ả c á c đ ơ n vị " k hô ng phải là câu" thì hi ộn t ư ợ n g đ ã bị b ố p m é o
h vì v ậ ậ y c ố t h ẽ n hát t r í với ý k i ẽ n c h o rằng: " T h ừ a n h ậ n s ự t ô n tại k h á c h q u a n c ủ a
ỉ ặ c b iộệt tro n g tiếng V iệt, d ỏ là một thái (lộ thự c sự cầu thi" (2, 113Ị S on g đằ hìều
: đ ầ y d d ủ b ả n c h ấ ỉ của ioại p h á t n g ôn này h o à n t o à n k h ô n g dẻ d à n g D ư ớ i đ â y là m ộ t
ì ý g i ả i i c ủ a c h ú n g t ô i VÊ n h ỉ n g đ a n v ị đ ặ c b ỉ ệ t đ ó
3 X é t t đ o ạ n đ ố i t h o ạ i s au đây: (I)
- D ừ n g làm ( h ế S a n ơi !
- M ộ t tí thôi
- K h ô n g đ ư ợ c đ â u T r ờ i ơi Mç cm bi ẽ l thì c h ế t T h ế t h ô i Đ ừ n g
m g i í t t c h ố t ( V N O D 1, 89)
D o ạ n < đ ố i t h o ạ i tr ô n đây c hi đ ư ợ c h ỉ ề u t r c n g t ì nh h u ổ n g g i a o t i ế p c ụ t h è c ủ a nó, c h o
"Cú p n h á p h ọ c p h ả i n g h l ẽ n c ử u cả b ốl c ả n h g i a o t ế *em n h ư là môi I r ư ờ n g , p h ư ơ n g ỉồn t ạ ạ i c ủ a p h á t ngồn" (3, 11]
N í u c c h ú n g ỉ a t á c h p h á ỉ n g ô n B r a k hỏi p h á t n g ôn A d ư ớ i đ â y thỉ p h á t n g ổ n B sỗ k h ó
c hlều I một cách đúng đần (I I ) A: A i đi Hà Nội ? B: T ô i // N h ư vậy phát ngôn B phụ
c v à o ) p h á t n g ô n đi ngay lifco t r ư ở c nố C h ú n g ta sẽ k h ô n g h i ẽ u đ ư ợ c m ộ t c á c h đ ầy đ ủ
51
Trang 2p h á t ngỏn: " N h ư d iộn g i ậ t -' t r o n g Crường h ợ p t á c h nỏ khỏi đ o ạ n đ ố i t h o ạ i dưđrl đây: 1
( I I I ) - H ô n n h a u c h ư a ?
- Rồi
- C ả m t hăy t h ế n à o ?
- N h ư d iộ n giật ( V N Q Đ )
N h ư thố, hièu "Nh ư di ệ n giật" là một n g ữ t r ự c t h u ộ c là h o à n t o à n đ i n g đ ắ n ị '
nhiôn, trong giao tiốp khàu ngữ phát ngồn VỚI tư cách là một lờ l đ ộ c thoại (hl chúng 1
c ố thề đ ư ợ c hièu một cách hoàn toàn đúng đắn nếu tách ra khỏi bổi cảnh g ia ) liếp :
( I V ) " Tr u y ề n lên / l ắt ngay/ t h á m b áo p h ụ c kích hai bòn đ ư ờ n g ”/ /
(V N Q Đ 2, *9)
T r o n g p h á t n gô n này n g ữ t r ị c ủ a đ ộ n g t ừ "tát" k h ô n g đ ư ợ c h i ệ n t h ự c l ố a b ằ n g d
vị ngôn n gữ C ố thÊ coi đ ảy là mộ t c â u k h ô n g r ò n ghĩa, c h ú n g chl c ó thÈ d i ợ c hi&u r
mỏ i t r ư ờ n g xung q u a n h mà con n g ư ờ i có h oạt đ ộ n g t r a o đồ i, n ghi a ỉà c á c yếi tố phi nj
n g ữ H o à n c ả n h giao t i ế p t r o n g p h á t ngôn Irôn là: Bộ đội h à n h q u â n , t i ố n g iùi c ủ a aỉ
k êu t o - cái t h ô n g tin cũ mà n g ư ờ i nói c ho r ằ n g n g ư ờ i đ ô i t h o ạ i đ á h i ề u là R a đ i ô dí
phát thanh D o vậy phát ngôn trên d ư ợ c hiCu niột cách đăy đù là: "Truyci lôn /lát
n ga y vì t h á m b á o p h ụ c kích hai bôn d ư ờ n g ” n h ư vậy "môi t r ư ờ n g " có t h ề c ư ợ c tạo I
bẫng con đ ư ờ n g ngôn ngữ học và cũng c6 thồ đ ư ợ c tạo nỏn bằng con dưOng phỉ ng
n g ữ học
4 N h ì n n h ậ n c á c p h á t ngôn k iều t r ê n , c h ú n g ta d ễ t hẩ y c h ú n g c ó m ộ t số l ặ c trưng a) K h ô n g p h ảỉ t ấ l cả c á c ý n ghĩ a m u ố n truyÈn d ồu đ ư ợ c ngư<Ví nỏỉ n t rong pí
ngôn:
- H ô n n h a u c h ư a ? - C h ú n g mày h ô n n h a u c h ư a ?
b) Ỷ n gh ĩa k h ỏ n g đ ư ợ c bi£u đ ạ t c ầ n t hi ế t c h o mục đ í c h t r a o đồ i T r o n g ỉốc ví dự *
t r ê n n g ư ờ ỉ nối và n g ư ờ i n g h e đ ã đ o á n định t r ư ớ c đ ư ợ c nội d u n g c ủ a c á c ớyn vị khô
đ ư ợ c b i ề u đ ạt : " N h ư đ iộ n giật" - " H ô n n h a u n h ư điộn giật"
c) N h ữ n g t h à n h t ổ đ ư ợ c biÈu đạt b ằ n g n g ử tri c ủ a mình chỉ r a vị ( r í ; h ô n g dư
b i è u đ ạ t C h ả n g h ạn , đ ộ n g t ừ "Tắt" ỏr ví dụ ( I V ) cố n g ử trị: Ai tát ? lát c á i ;ì ? Nố c
p h ép giả định c ố v| trí không đ ư ợ c bicu đạt.
d) Ý n g h ĩ a t ừ v ự n g n g ữ n gh ĩa c ủ a d ơ n vị k h ô n g đ ư ợ c b iề u đ ạ t d ư ợ c xít đ ị n h bầ
b ố i c ả n h giao t i ế p hay b ằ n g ngôn c ả n h "Tỏi" t r o n g ví d ụ ( I I ) đ ư ợ c x ác dịih b ằ n g c<
đ ư ờ n g n gô n n g ử học t ứ c là b à n g "âm t h a n h đả bay vào k h ô n g khi"; c ò n ‘T t dài" dư< xác đ ị n h b à n g c on đ ư ờ n g phi ngôn n g ử h ọ c - b ằ n g bổ i c ả n h giao t i ế p
V ở i n h ử n g đ ặ c difcm nói t r ôn cố t h ề col c á c p h á t n gỏ n này là c á c p h á i ngin n g ữ cải
t h a y vì gọỉ c h ú n g là "Câu đ ặ c b i ệ t ” "Câu d ư ớ i bậc" .
T h ô n g t h ư ờ n g c á c tốc gỉả đ ả c ă n c ứ v à o đ ặ c Irirng c ấ u t r ú c c ủ a c á c p h t n g ô n njj
cảnh đ ỉ quy loại chủng Đ ố là một h ư ớ n g di chặt chẽ Tuy nhiên th eo ý kỉèi chúng t
tr ư ớ c h ít nốn căn cứ vào ngữ cảnh đê phân loại cá c phát ngôn này.
Trang 3r ừ đ â y d á t ra v5n d ĩ : N g ờ c ả n h lầ gì ? Bản c h ẫ t và c h ứ c nAng c ủ a n 6 ? T h ự c ra v ăn
ử c ả n l h k h ỏ n g p h á i \ù v ẫn d í mtVl mẻ n h ư n g lai \ầ v ă n dc c ó nhiOu ý kiCn k h á c
Trong» tmOt vài l ô n g t rì n h I.^ứ c ả n h đ ư ự c coi là khái niCm cỏ q u a n h í I r ự c l i í p đ í n
rìn h giiaco l i í p c ủ a ì ờ\ n 6 i C h ả n g han P O T E V N I c o i n gữ c ả n h h k h á i n l^ m của cú
n g ừ nfghlia, kh&\ nt ộm đỏc t r ư n g c ủa lời nỏị đ ỏ ỉ lập v<Vi ngAn n g ứ T r o n g c ^ n g Ir ln h
linh R I E I P H O M A T X K I đ à đ ị n h nghia: N g ừ c ả n h ỉà linh v ự c s ử d ụ n g l ừ , linh vự c ItYI
i xác đlị mh r â n g : P h * m vỉ lfin tai c ủa nố là ỏr t r o n g hộ thrt ng ng 6n n g ừ | 4, 147Ị S o ng
ý k i ế m c ủ a c á c lá c gỉả k h á c thì b ả n c h ấ t c ủa n g ử c ả n h p h ứ c t ạ p hơ n : V I
U K H O V c h o r à n g một mật n g ử c ả n h tfin tai n h ư mộ t đ ư n vị n g ỏn n g ừ và một mật
nỏ till! i ậ\ n h ư một m ả n g n goài ngỏn n gử |5 8Ị; C ũ n g t h e o ỏng, n g ừ c ả n h cụ i h ĩ h ỏ a
hả n ă m g c ủ a hộ t hr tng ngAn ngử D 6 là bán c h ấ t c ủ a n g ử c ả n h N h ư I h í n g ử c ả n h cỏ
tồ Hợjp t ừ , c â u , vủn b ả n và h òi cảnh
viột cá*cHi c h u n g nhấc có t h? h ỉ í u n g ử cảnh là một t h ự c t h ỉ vặt c h á t Nỏ là l o à n b ộ (lộn q u i y đ ị n h nội d u n g c ủ a c á c d ơ n vị ngôn ngữ» nỏ cỏ k h i nùng llCn k í t c á c d tr n v|
n g ừ (<ạo> d i ỉ u kiộn c h o viộc xuất hiộn và ívử d ụ n g c h ú n g , nghia !à t h ự c h iệ n c h ứ c hiộn ll hi ực h ó a c á c đ ơ n vị Mại k hác, n gừ c ả n h c ỏ n là một m ả n g hi^n ( h ự c k h á c h
Nỏ c h i o p h é p t r u y ĩ n đ^t c á c t h ò n g tin ngoài ngố n ngừ
r ừ đ ỏ <c6) p h ồ n b iệ t ba loại n g ữ c ả n h
N g ữ c ả n h viVI l ư c á c h là d a n vị n g ỏ n n g ữ c h o p h é p xác đ ị n h ý nghiii c ủ a cốc đ a n
lúng tồ \\ gọi là n g ỏ n c ả n h
ỉ N g ử c ả n h V(VÌ l ư c á c h l à m ộ t m ả n g c ủ a h i ệ n t h ự c k h á c h q u a n n g o à i n g ỏ n n g ử
ị tậO uli(2u ki ện c h o viộc x uẩt hiCn p hát ngò n và xác d i n h ý nghiu c ủ a c h ú n g C h ú n g
>1 là bỗíi c ả n h
N g ử c ả n h v ởi l ư c á c h là n h ử n g tri t h ứ c riCng c ủa n h ừ n g ngưcVi drtỉ I h o ^i , c h ú n g
)\ là n£gửr c ả n h h ỏ n g T ừ n h ử n g h i ĩ u biốt t r ô n đ ảy về n g ừ c ả n h c ỏ I h í đi I<Vằ hưíVng
loiji cẤic p h á i n gò n n g ử c ả n h T r ư ớ c h í t c ỏ th£ c h i a t h à n h 3 I0 9 I p h á t ngAn:
1 • P h á t ngftn ngỏn c ả n h - kiồu v( d ụ ( I I )
2 - P há t n g ỏ n bí?l c ả n h - Ki£u ví d ụ ( I V )
A c h o 'VỈiộc p h á n loại t h e o c ă u t r ứ c c h ứ c n ă n g t r o n g giai đ o ạ n trưdrc đây.
CHÚ THÍCH
1 Tr ầm iNgọc T hêm Hộ t h ố n g liỗn k ể t vần bả n t i én g Việt HN 1985
? H ò n t g D ân T r ớ lại v ấ n đ ầ c ồ u d ặ c b i ệ t t r o n g t i ế n g Viột T r o n g q u y ề n N h ừ n g
ĩè ngô)n ngừ học về các ngôn ngứ phương Dồng H 1986
ì H oàinQ Trọng Phiên N gừ pháp tiẽng Việt, cỗu H 1980.
ị REP'H'OMA TXKI Dẳn luận n g ồ n n g ừ họ c M 1967 (Bỏn t i ê n g Nga)
y V II KODUKHOV: N g ừ cà n h n h ư mộ t khái n iệ m n g ô n ng ữ Trong q u y ề n
i g đ ơ m vị ngôn ngừ và ngừ c ảnhM Dậl học Tồng hợp Quỗc gla LE N IN G R A T,
(Bản ỉtiéếng Nga)
5 OIỘ[D Quang Ban N gừ ph áp tlẽng Vỉật ph ò thồng H 1989.
53