ĐẠI HỌC T Ồ N G H Ợ P HÀ NỘI
T Ạ P C H Í K H O A H Ợ C No 3 - 1993
THI N G Ô N CHÍ
N G U Ồ N G ố c VÀ S ự P H Ấ T T R I È N
P G S T R Ầ N L Ê S Á N G +
"Thi n g ô n chí", ba c h ữ này, ngày xưa hình n h ư chi c ó g i ớ i t h ơ ca đ à m l uận là nhiỗu; nay thì đả đ ư ợ c d ò n g khá rộng Phàin !»àn VỀ lý l uận vần hợ c c ồ, ít ai q u ê n "Thỉ ngôn chí".
Vậ y, n g u ồ n g ố c "Thỉ ng ôn chí" từ đâu ? T ừ v ự n g t h ế n ào ? Và v i ệ c v ận d ụn g đ ỉ ẻ n
t i ế n ra sa o?
T r o n g bộ s ác h K i n h t h ư mà hỉộn nay c h ú n g ta đ ọc ; ờ p h ầ n T h u ầ n đ i è n c ố c h é p lời
vua T h u ấ n m ệ n h l ệ n h c h o vị đạ i thản là H ậ u Quì n h ư sau: "Quì ! M ệ n h n h ữ đ ỉ ền nhạc,
g ỉ á o trụ t ử , t r ự c nhỉ ÔD, k ho a n nhỉ ỉật, c ư ơ n g nhỉ v ô n g ư ợ c , g iả n flhi v ỏ n g ạ o Thi n g ôn Chí, c a vĩnh ngôn, t h anh ỷ vĩnh, luật hòa t hanh Đát âm k h ắ c hài, v ỏ t ư ơ n g đ oạ t luân,
t h ẫ n t h â n d ĩ h ò a ”
Ý m ệ n h lệnh cửa v ua T h u ẩ n là: N g ư ơ i Q u ì ! Ta l ện h c h o nhà n g ư ơ ỉ duy trì đ i ê n nhạc, dạy T h á i l ừ và C ô n g từ, t hẳng t hắ n n h ư n g ôn h òa , k h o a n d u n g n h ư n g n g h i ê m khắc,
c ư ơ n g q u y ế t n h ư n g k h ô n g tàn bạo, đ ơ n gỉản n h ư n g k h ô n g n g ạ o mạ n T h ơ nó i chí, ca làm
c h o l ời dài, ngũ t h anh n h ờ đ ó cũng lâu dài, lục iuật hò a h ợ p v ớ i Qgũ t h a nh Bát âm hài
h ồ a, k h ô n g cá i nà o Crộỉ h ơ n cái nào, thần và n g ư ờ i c ũ n g hài hòa".
T r ư ớ c khi nỏỉ vS nội d u n g "Thi n g ô n chí" t t r o n g c âu nó i trên c ủa v u a T h u ẵ n , c h ú n g
ta xét qua ( h ờ i đ i ề m ra đờấ c ủ a nố.
C h ú n g ta đ ọ c t h ơ cồ , đô i khi t b ĩ y n g ư ờ i x ư a v i ế t VẾ N g h ỉ ê u T h u ẫ n mộ t c á c h khá gàn gũỉ Đ ạ ỉ thê như:
Bạch nhật thông thlồn d|,
Trí q u â n Nghiêu Thuãn nan.
( B a n n gà y bay lên ư ờ i c ồ n d ỉ
G ỉ ú p vua đ ư ợ c n h ư N g h i ê u Thuấn c ồn khố)
- T h ơ Trẫn N g u y ê n Đ á n
( + ) vuỊn châu Á và Thái Binh IXrcmg
Trang 2Phồ thiên ngọc bạch quỉ Nghlôu ĩh u ã n ,
TI ỗc huyèn ca học Khồng Nhan.
( N g ọ c lụa kháp thiên hạ qui N g h i ê u Thuấn
Đ à n hát mọi nhà h ọ c K h ồ n g T ử , Nhan HỒI)
- T h ơ Trăn M in h T ôn g
T h í nh ưn g , t h ự c ra đ ó chỉ là t h ơ Chl ỉà hình t ư ợ n g Còn ô n g T h u ấ n là nhân vật ờ
t h ờ i t ẫỉn s ử của T r u n g Q u ố c , nghĩa là nhân vật truyền t huyết Nhân vật này ở vào kho ả n g
4 0 0 0 n ă m trưórc C ô n g n gu yê n Lúc ấy T ru n g Q u ố c c h ư a c ó vua, ô n g T h u ẫ n chl ià n g ư ờ i
câ m đ â u mộ t b ộ iạc ờ đău ng uồ n H o à n g Hà N ế u "Thi ngôn c h í ” đ ú n g là lời c ủ a ông
T h u ấ n ; thì khái n i ệ m sâu s ắc về t h ơ này đã c ó ờ T ru n g Q u ổ c kho ả n g 6 0 0 0 năm vẽ t r ư ớ c !
Đ i ề u này thật kbó tin Tr ê n t h ực tế, c á c nhà kh ảo c h ứ n g Tr un g Q u ố c đã c h ứ n g mỉnh
rằng: b ộ s á c h K i n h t h ư mà c húng ta đ ọ c ngày nay là s ác h đ ư ợ c viết s ớ m nhắt c ũng khftng
t r ư ớ c t h ờ i T â y Hán; nghí a là k hô n g t r ư ớ c t hế kỷ t h ứ nhăt t r ư ớ c C ô n g n g u y ê n
T u y vậy, mộ t s ố s ác h ở Tr un g Q u ố c vi ết i r ư ớ c t h ờ i Tây H á n vài t h ế kỷ đã vỉét về
"Thỉ n g ô n chí"; n h ư t hi ên Thi ên hạ t ro n g sách T r a n g t ử c ố nối: "Thỉ dĩ đ ạ o chí"; t hiên
N h o hi ệ u t r o n g s á c h T u â n t ử c ỏ nói: "Thi ngôn thị kỳ c h í dã", N ó i c h u n g khái nỉ ệm "Thi
n g ô n chí" ra đ ờ i c ũ n g đã t rên vài ngàn năm t r ư ớ c , nố c ố s ớ m hơ n khái n i ệ m "Văn tồi đạo" sáu b ả y t h ế kỷ.
Khái nỉ ệ m "Thi n g ô n chí" ra đ ờ i s ớ m và sự thè hi ện VẾ nộỉ dung c ủ a nó t h e o c ùng
t h ờ i g i a n rất p h o n g phú; c ó thề nói là m u ô n hình m u ô n vẻ T r on g tự đ i ẽ n Thỉ là t ự ngôn,
t ứ c l ờ i nối ờ c h ỗ n g h i ê m tức K h ồ n g t ử và c á c vị t há nh hiền đỀu coẳ t r ọ n g tác ílụng của
T hi T h o ạ t đău, bỏri "Thi ng ô n chí" đ ư ợ c ghi trong kinh đi ề n N h o gia, c á c nhà N h o chi sĩ tất n h ỉ ê n phải c oi t h ơ là đè Dối lên cái cbí của nhà N h o ; c ũng t ức là cáỉ "chí" t h ự c bỉộn cái "đạo" c ủ a nhà N h o N h à h ọ c gỉả nồi t ỉ ế ng đ ờ i H á n ià Lục G i ả nói: "Ở trong l ò n g là
đ ạ o , n ó i ra l ờ i là thơ" Đ ó là dẫn c h ứ n g tiêu bi ẽu t ro ng răt nhiỄu dần c h ứ n g khác qua c á c
đ ờ i N h ư n g nói c h u ng , c àng về sau, c h ữ "chí" trong c âu luận t h ơ nồi t i ế n g của Vệ Hồng:
HT ạ l t â m vi chí , phát n g ô n vỉ thỉ" đả đ ư ợ c hỉ ẽu rộng hcrn nhiÈu: chí t ro ng thcr chính là tư tư<Vng, t ình c ảm c ủa nhà t hơ N h ữ n g nhà luận thư nồi t i í n g như Lưu H i ệ p , Vi ên M ai .,
đ ê u h i è u n h ư vậy.
Ở n ư ớ c ta, khái nỉ ệ m "Thi ngôn chí" c ũn g s ớ m đ ư ợ c vận dụng B à n g v à o n h ữ n g bài
T ự a , bài Bạt và n h ữ n g tập t h ơ ít ỏi mà nhân dân ta c ồ n cất g iử d ư ợ c , c á c nhà chơ xưa của c h ủ n g ta rất c o l t r ọn g c h ữ "chi" t ro ng thơ T r o n g tập s ách gftm nhi ều bài ngắn của H ồ
N g u y ê n T r ừ n g ( t h ế kỷ X V ) , tập N a m ông m ộ n g lục ỏ n g đả nối về cá c vẫ n dỄ T h ư nói
h oà i b ả o , T h ơ đẾ can gi án, T h ơ đè g i ú p vua, T h ơ nối cái mới Phùng K h ắ c K h o an , c ố
N g ô n c h í thi t ậ p , D ư ơ n g Bá C u n g khi biên chinh t h ư N gu y ẻ n Trảỉ, đã x ế p mộc sỗ t ho
N ô m v à o loại N g ô n c h í thi, N g u y ê n Bỉ nh Khỉêm, P h ù n g Khác Khoan đ ề u c ố bài bàn về
c h ữ c h í t r on g "Thỉ ngôn chí" một c ách khá kỹ C h ú ng ta đ ọ c đ ư ợ c đi ề u đ ố qua bài T ự a ,
B ạ c h V â n a m thi t ập và bàỉ tựa, N g ồ n c hi thi t ậ p N g o à i hai ỏng, nhỉỄu d a n h si khác n hư
N g u y ê n D ữ ( T r u y ì n k ỳ m ạ n l ụ c ), Phạ m Đ ỉ n h H ồ ( V ù T r un g tùy b út ) , Lẻ Q u í n ô n ( V â n
d à i l o ạ ị n g ừ ) , Lê H ữ u KiỄu ( T ự a , T à n g C h u y ế t ), Ph an H u y Chú ( H i ế n c h ư ư n g ) , N h ử Bá
Sĩ ( P h i đ i i u n g u y ê n â m ) , Phan Phu T i ê n ( T ựa , Vi ệt â m (hi t ậ p ) , N g ô T h ì Sĩ i T ự a , Ms*
D i n h t h i t ậ p ) t N g u y ê n C ư T r i n h ( T i ê u d ẫ n , D â p H i ệ p t r ă n H à Ti ê n T ố n g D ứ c h ĩ u )
Trang 3N g u y f n Mại ( T ự a , V l f t N a m p h a n g s ử l o ạ i ), Nguyỗn Di nh C h l ỉ u ( T h a n d o n ) MAi
ngư<YỈ ờ m ộ t g ó c đ ộ k h á c n h a u , n ố i ( r ự c t ỉ ế p h o ậ c g ỉ á n t i ế p , n ỏ ỉ h ằ n g lý l u ậ n h o ặ c h ằ n g
t h ơ , s o n g đ í u đề c ập đ ẽ n n gu y ẽ n lý "Thỉ ngỏn chí" Ý kiến chủ đ ạ o là: Làm t hư rãt khỏ, phải h ọ c c á c h làm fh<y, n hư ng t h ư m u ố n hay p h ả i t h ỉ h ỉ ộ n cái chí của n h à th<r Cái chí đỏ,
tùy t h u ộ c v à o ho àn cảnh của nhà t h ơ T h ời cfi ờ ta, nho gia thỉ sĩ c ự c n h ỉ ỉ u H ọ hi ều và
vận d ụ n g "Thỉ n g ô n c hí n h ư cách hlều của nho thỉ si Tr un g Hoa" Thỉ ngôn c hí n h ư n g "chi
ư dự o ’* ( c h í <v đ ạ o ) gần g i ố n g n h ư "Ván tải đạo".
X
X X
N g u y ê n lý "Thỉ ngôn chí* ra đ ờ i s ớ m như vậy N ó iạỉ c ó ảnh h ư ờ n g k h ỏ n g nhỏ đố i
v ớ i t h ơ ca T r u n g Qurtc và một s ố n ư ớ c chịu ảnh hưíVng văn hóa Tr un g Ho a VỄ n gu y ê n lý
c h u ng , "Thỉ n g ô n chí* đ ư ợ c c á c đ ờ i khẳng định, s ong M c h í n là gì lại là vấn (JỄ t h ư ở n g c ố vận d ụ n g k h á c biệt; h o ặ c đạỉ đ ô n g tiẽu dị, h o ặ c n g ư ợ c lại T ừ đầu thế kỷ X X này, t ro n g
bài Aí a - i a t hi l ực t h u y ễ t , nhà văn L ỗ Tẵn nhắc lại t h ơ nói chí, s o n g t h e o ô n g, cái chí đó
phải là cáỉ nói vẽ cái đ ẹ p c ố t h ự c G ầ n đây, t ro ng ỉờỉ khaỉ mục Đ ạ ỉ hội nhà văn Tr un g
Q u ố c t h á n g 11 năm 1988, nhà văn H ạ D ỉ ễ n c ũng nói: "Thi ngôn c hí và Văn di tải dạơ vẫn
c ố nộỉ d u n g t ư ơ n g đố i rftng, nó vẫn khô ng loạỉ bò t h ơ s ơ n thủy và tranh p h o n g c ả n h ’’
T h ự c ra HT h ỉ n gô n chí" piiài đ ư ợ c x e m xét d ư ớ i g ố c đ ộ là một ng uy ê n lý vân h ọ c cồ, nố
c ố n h ữ n g hạn c h ế tăt yếu, s o n g t r o n g quá trình di ễn t iế n "Thỉ ngôn chí" l uỏ n l uôn đ ư ợ c
t h ự c tế s á n g tác soi s áng, tinh hoa sẽ c àng đ ư ợ c vận dụng linh hoạt và s á n g t ạ o h a n Và
c h ú n g ta, khỉ tìm hiỄu c ác n g uy ê n lý văn hợc c5, mục đ í c h c ủng chỉ là đẾ gạn l ọc tinh hoa
n hầ m t húc đ ă y s ự n g h i ệ p hi ện đạỉ,
H ơ n b ộ m ô n n g hệ chuật nà o khá c, They c à n g luôn l uôn phảỉ nhu vậy, b<v» T h ư là nghộ
t huật đã c 6 t ự ngàn xưa, s o n g phảỉ l uôn luỏn m(Vi Nghộ thuật vê cái đ ẹ p nà o mà c h ả n g c ỏ
d ụ n g ý, T h ơ c ũ n g vậy thôi T h ư m u ỗ n làm tròn s ứ mộnh của mình phải c hấ t c hi u tỉnh hoa
t ừ n h i f u phưcrng d i ệ n , phảỉ "hút mật ngọỉ từ n h u n g h ỏ n g hoa t h ở ỉ t h ư ợ n g cồ" Và đ i ề u
đ ó k h ỏ n g thề thu đ ư ợ c bằng ỉm á n g í h ờ đựỉ, mà phải bằng vào s ự i h ú c đày s á n g l ác và
bàn luận t h i ế t t h ự c Một c u ố n s ác h v i êl vi' "Thi ngỏn chí" v<VỈ hình di ộn k h ô n g gỉan và thờầ gian r ộ ng , c ỏ lẽ s ẽ c ố đ ỏ n g g ỏ p .