Hiển Đức Môn lăng Minh MạngLăng Minh Mạng tức Hiếu Lăng, một trong những di tích đẹp nhất của quần thể di tích cố đô Huế thuộc địa phận xã Hương Thọ, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế
Trang 1Hiển Đức Môn (lăng Minh Mạng)
Lăng Minh Mạng (tức Hiếu Lăng), một trong những di tích đẹp nhất của quần thể di tích cố đô Huế thuộc địa phận xã Hương Thọ, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế Đây là nơi yên nghỉ của vua Minh Mạng, vị vua đã có công khai sáng ngành Than Việt Nam Tại đây, các công trình kiến trúc được sắp xếp đăng đối, chặt chẽ, hài hòa với cảnh quan thiên nhiên, bao gồm công trình chính như: Bi đình (nơi đặt tấm bia Thánh đức Thần công ca ngợi vua Minh Mạng), sân chầu, Hiển Đức Môn (cổng chính của khu vực tẩm điện), điện Sùng Ân (nơi thờ vua và hoàng hậu), Minh Lâu…v v và nhiều công trình phối thuộc khác
Trang 2Bố cục kiến trúc
Lăng Minh Mạng có bố cục kiến trúc cân bằng đối xứng, xung quanh một trục kiến trúc là đường thần đạo, xuyên qua một loạt các hạng mục công trình gồm: cửa chính, sân chầu, nhà bia, sân tế, Hiển Đức môn, điện Sùng Ân (thờ vua Minh Mạng
và Hoàng hậu), hồ Trừng Minh, Minh Lâu, hồ Tân Nguyệt (trăng non), cổng tam quan Quang Minh Chính Trực, Trung Đạo kiều và cuối cùng là Bửu thành (mộ vua Minh Mạng) Lăng có diện tích 18 ha (nhưng diện tích cấm địa quanh lăng là 475 ha), xung quanh lăng có La thành bao bọc Cửa chính của lăng tên là Đại Hồng môn, là cửa chỉ để rước linh cữu của vua nhập lăng Hai bên cửa chính là hai cửa
Tả Hồng môn và Hữu Hồng môn Hồ Trừng Minh gồm hai nửa nối thông với nhau
ở phía sau điện Sùng Ân nơi có ba cây cầu đá bắc qua, giống như hai lá "phổi xanh", bao bọc lấy điện Sùng Ân và các kiến trúc vòng ngoài nằm trên trục thần đạo (khu vực tưởng niệm) Ở giữa hai hồ Trừng Minh và Tân Nguyệt, trên đường thần đạo, là Minh Lâu Hồ Tân Nguyệt hình vầng trăng non ôm lấy một phần khu
mộ vua (Bửu thành) Bửu thành là một quả đồi thông hình tròn, bao quanh bởi tường thành, bên trong, sâu bên dưới là mộ vua Ở chính giữa hồ Tân Nguyệt có một cây cầu mang tên Trung Đạo kiều, nối Minh Lâu với Bửu thành và đường dạo quanh lăng Phía sau Bửu thành là rừng thông xanh thẳm, đem lại một cảm giác u tịch Trên mặt cắt kiến trúc dọc theo đường thần đạo, các công trình cao thấp theo một nhịp điệu vần luật nhất quán, âm dương xen kẽ, tạo nên nét đẹp riêng cho công trình kiến trúc lăng tẩm này Bố cục kiến trúc đăng đối của các hạng mục chính trong lăng đem lại cho lăng một vẻ uy nghiêm cần có của công trình lăng mộ Tuy vậy, ở ngoài rìa, men theo con đường dạo quanh co vòng quanh hai hồ nước và viền xung quanh lăng, xen lẫn với cây cối có các công trình kiến trúc nhỏ dùng để nghỉ chân ngắm cảnh như: đình Điếu Ngư, gác Nghênh Phong, hiên Tuần Lộc, sở Quan Lan, Tạ Hư Hoài làm cho toàn bộ quần thể lăng uy nghiêm nhưng vẫn hài hòa với thiên nhiên và duyên dáng tráng lệ
Trang 3Trong khoảng diện tích được giới hạn bởi vòng La thành dài 1.750 m là một quần thể kiến trúc gồm cung điện, lâu đài, đình tạ được bố trí đăng đối trên một trục dọc theo đường Thần đạo dài 700 m, bắt đầu từ Đại Hồng Môn đến chân La thành sau
mộ vua Hình thể lăng tựa dáng một người nằm nghỉ trong tư thế thoải mái, đầu gối lên núi Kim Phụng, chân duỗi ra ngã ba sông ở trước mặt, hai nửa hồ Trừng Minh như đôi cánh tay buông xuôi tự nhiên
Miêu tả chi tiết
Từ ngoài vào trong, các công trình được phân bố trên ba trục song song với nhau
mà Thần đạo là trục trung tâm Xen giữa những công trình kiến trúc là hồ nước ngát hương sen và những quả đồi phủ mượt bóng thông, tạo nên một phong cảnh vừa hữu tình vừa ngoạn mục Mở đầu Thần đạo là Đại Hồng Môn, cổng chính vào lăng, xây bằng vôi gạch, cao hơn 9 m, rộng 12 m Cổng này có ba lối đi với 24 lá mái lô nhô cao thấp và các đồ án trang trí cá chép hóa rồng, long vân được coi là tiêu biểu của loại cổng tam quan đời Nguyễn Cổng chỉ mở một lần để đưa quan tài của vua vào trong lăng, sau đó được đóng kín, ra vào phải qua hai cổng phụ là Tả Hồng Môn và Hữu Hồng Môn Sau Đại Hồng Môn là Bái Đình, lát gạch Bát Tràng (sân rộng 45 x 45 m), hai bên có hai hàng tượng quan văn võ, voi ngựa bằng đá đứng chầu Cuối sân là Bi Đình tọa lạc trên Phụng Thần Sơn, bên trong có bia
"Thánh đức thần công" bằng đá Thanh ghi bài văn bia của vua Thiệu Trị viết về tiểu sử và công đức của vua cha Một khoảng sân rộng tiếp theo chia làm bốn bậc lớn nhằm giảm bớt cảm giác choáng ngợp của con người trước sự mênh mông của kiến trúc, đó là sân triều lễ
Trang 4Hiển Đức Môn mở đầu cho khu vực tẩm điện, được giới hạn trong một lớp thành hình vuông biểu trưng mặt đất (từ ý niệm trời tròn, đất vuông) Điện Sùng Ân nằm
ở giữa được coi là trung tâm, chung quanh có Tả, Hữu Phối Điện (trước) và Tả, Hữu Tùng Phòng (sau) như những vệ tinh chung quanh Trong điện thờ bài vị của vua và bà Tá Thiên Nhân Hoàng hậu Hoằng Trạch Môn là công trình kết thúc khu vực tẩm điện, mở ra một không gian của hoa lá và mây nước phía sau Tất cả những công trình mang tính hiện thực dường như dừng lại ở khu vực tẩm điện Từ đây, bắt đầu một thế giới mới đầy thư nhàn, siêu thoát và vô biên 17 bậc thềm đá Thanh đưa du khách vào khoảng trời xanh mát bóng cây và ngát thơm mùi hoa dại
Ba chiếc cầu: Tả Phù (trái), Trung Đạo (giữa), Hữu Bật (phải) bắc qua hồ Trừng Minh như dải lụa xanh, đưa du khách đến Minh Lâu - một công trình như đột khởi
từ quả đồi có tên là Tam Tài Sơn Minh Lâu nghĩa là lầu sáng, nơi nhà vua suy tư vào những đêm hè trăng thanh gió mát, là nơi đi về của linh hồn tiên đế, là dấu
chấm vuông kết thúc một thế giới hữu hạn; là "bộ ngực kiêu hãnh" của "con
người" được ví bởi hình dáng của khu lăng Minh Lâu là sự thể hiện cách lý giải về
vũ trụ và nhân sinh quan của người xưa Tòa nhà này hình vuông, hai tầng, tám mái, là một biểu trưng của triết học phương Đông Hai bên Minh Lâu, về phía sau
Trang 5là hai trụ biểu uy nghi dựng trên Bình Sơn và Thành Sơn mang ý nghĩa nhà vua đã
"bình thành công đức" trước khi về cõi vĩnh hằng
Một cái hồ hình trăng non tên là Tân Nguyệt ôm lấy Bửu Thành Đây là hình ảnh
của thế giới vô biên Hồ hình trăng non ví như yếu tố "Âm" bao bọc, che chở cho yếu tố "Dương" là Bửu Thành - biểu tượng của mặt trời Kết cấu kiến trúc này thể
hiện quan niệm của cổ nhân về sự biến hóa ra muôn vật Đó là nhân tố tác thành vũ trụ
Cầu Thông Minh Chính Trực bắc ngang hồ Tân Nguyệt có 33 bậc tầng cấp đẫn vào nơi yên nghỉ của nhà vua, nằm giữa tâm một quả đồi mang tên Khải Trạch Sơn, được giới hạn bởi Bửu Thành hình tròn Hình tròn này nằm giữa những vòng tròn đồng tâm biểu trưng, được tạo nên từ hồ Tân Nguyệt, La Thành, núi non và đường chân trời như muốn thể hiện khát vọng ôm choàng Trái Đất và ước muốn làm bá chủ vũ trụ của vị vua quá cố
Hai bên trục chính của lăng có nhiều công trình phụ đối xứng nhau từng cặp một Hiện nay, các công trình như Tả Tùng Phòng trên Tịnh Sơn; Hữu Tùng Phòng trên
Ý Sơn; Tuần Lộc Hiên trên Đức Hóa Sơn; Linh Phượng Các trên Đạo Thống Sơn; Truy Tư Trai trên Phúc Ấm Sơn; Hư Hoài Tạ trên đảo Trấn Thủy đều không còn tồn tại
Bên cạnh hàng loạt các công trình kiến trúc có giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cao còn có gần 600 ô chữ chạm khắc các bài thơ trên Bi Đình, Hiển Đức Môn, điện Sùng Ân và Minh Lâu cũng là những tuyệt tác vô giá Đó là một "bảo tàng thơ" chọn lọc của nền thi ca Việt Nam đầu thế kỷ 19
Tình trạng
Kiến trúc Lăng có phần đổ nát nhưng mức độ nhẹ hơn so với số phận của những Lăng khác, một phần nhờ vào việc Lăng có giá trị về nhiều mặt Những cây sứ nhiều năm tuổi công với vẻ hoang toàn mặc cho rêu phong theo chủ ý của Ban bảo
vệ di tích cố đô Huế và quy tắc bắt buộc của UNESCO nhằm không trùng tu các di sản cố ý để tạo nét nguyên sơ làm cho di tích càng có giá trị Hiện nay Lăng thu hút du khách đông nhất sau Lăng Tự Đức
Trang 6Từ năm 1998, Quỹ Di tích Thế giới (World Monuments Fund-WMF) đã đưa lăng Minh Mạng vào danh mục 100 công trình của thế giới cần ưu tiên trùng tu
và đã quyết định tài trợ 80.000 USD để tu bổ Minh Lâu Năm 2001, tổ chức này tiếp tục tài trợ 50.000 USD để tu bổ Bi đình Với sự đánh giá cao những nỗ lực của công tác bảo tồn, trùng tu di tích và những kết quả đạt được, năm 2008 tổ chức Robert W Wilson Challenge to Conserve Our Heritage - Wilson Challenge (Hoa Kỳ) đã thông qua WMF để tài trợ 75.000 USD cho dự án trùng tu di tích Hiển Đức Môn
Bên cạnh đó, dự án trùng tu đợt này cũng nhận được 3,2 tỉ VND từ khoản đóng góp một ngày lương của tập thể cán bộ, CNVC Tập đoàn Công nghiệp Than-Khoáng sản Việt Nam (VINACOMIN) để tri ân vua Minh Mạng, người được coi là
vị tổ khai sáng của ngành Than Việt Nam
Trang 7Là cổng chính dẫn vào khu vực tẩm điện của lăng Minh Mạng, Hiển Đức Môn có tổng diện tích 114,475m2 Sau gần 165 năm tồn tại, công trình này đã bị hư hỏng nặng nề dưới nhiều tác động của thời tiết và con người Với sự chỉ đạo về mặt chuyên môn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, sự quan tâm của UBND tỉnh Thừa Thiên Huế và các Sở, ban, ngành có liên quan cùng các nhà tài trợ; với sự phối hợp nhịp nhàng đầy trách nhiệm giữa đơn vị chủ đầu tư là Trung tâm Bảo tồn
Di tích Cố đô Huế và đơn vị thi công là Phân viện Khoa học Công nghệ xây dựng miền Trung, dự án đã được tiến hành theo đúng tinh thần của các Hiến chương, Công ước quốc tế và các Quy chế về bảo quản, trùng tu, phục hồi di tích lịch sử văn hóa một cách hiệu quả nhất
Việc trùng tu di tích Hiển Đức Môn, một hạng mục quan trọng trong quần thể di tích lăng Minh Mạng đã góp phần nâng cao giá trị của quần thể này, hoàn thiện thêm một bước sự hài hòa về hình dáng kiến trúc cũng như mỹ thuật của các công trình đã được trùng tu như Bi Đình, điện Sùng Ân, Minh Lâu , góp phần làm hồi sinh diện mạo tráng lệ của một di tích nổi tiếng trong quần thể di tích cố
đô Huế, Di sản Văn hóa Thế giới