Q U Ố C S Ử Q U Ả N
T R I ầ U N G U Y Ề N
T R Ầ N KI M Đ Ỉ N H
1 Q u ố c s ử q u á n - c ơ q u a n q u ố c gia b iê n s oạn lịch s ử d â n t ộc , đ ư ợ c h ì n h tl
t r o n g t ò c h ứ c b ộ máy n h à n ư ớ c p h o n g k ỉến S ự ra d ờ i c ủ a Q u ố c s ử q u á n đ á n h d â
k h ả n g đ ị n h s ự hình t h à n h VẾ mặ t t ò c h ứ c một c ơ q u a n q u ố c gia c h u y ô n ghi c h é p và
s o ạ n ịịch s ử d â n tộc Q u ố c s ử q u á n q u y tụ và t ậ p h ợ p n h ữ n g n h à s ử h ọ c t à i b a c ỏ í
n ư ớ c N h ữ n g t á c p h ằ m s ử h ọ c c ủ a Q u ố c s ử q u á n t i êu b i è u và đ ạ i d i ệ n c h o d ồ n g s ử c
t h ố n g c ù a s ử h ọ c p h o n g kiến
T h e o tài li ệu ngày nay c h ú n g ta b i ế t đ ư ợ c , t ừ t h ế kỷ X I I I d ư ớ i t h ờ i n h à T r ă
q u a n q u ố c gỉa b i ê n s o ạ n lịch s ử đ ả đ ư ợ c t h à n h lập, lúc b ấ y g iờ i gọi là V i ện q u ố c s ử
1272, L ê V ă n H ư u ( 1 2 3 0- 1 32 2 ) g ỉ ữ c h ứ c G i á m tu Vỉộn q u ố c s ử đ ả bỉên s o ạ n x o n g b<
V i ệ t s ử k ý - b ộ q u ố c s ử d â u t i ên c ủ a d â n t ộ c ta Vi ộn q u ổ c s ử Irlồu Lê v ớ i n h ữ n g
g ỏ p c ủ a n h ữ n g n h à s ử h ọ c : P h a n P h u T ỉ ê n ( ? ) Ngô Si L i ê n ( ? ) v o Q u ỳ n h ( 1 4 5 2 - V5U
T u n g ( ? ) P h ạ m C ô n g T r ứ (1600 -16 75 ), Lê H y ( 164 6- 17 02 ) c ù n g n h i ỉ u c ộ n g s ự khá<
b i ê n s o ạ n bộ q u ố c s ử c ủ a d â n t ộ c ta với t ê n là: D ụ i Vi ệ t s ử k ý t oà n dur Bộ s ử n ày <
k h ắ c ỉn l ă n đ ă u tiôn v à o n ă m C h í n h H ò a 18 ( 1697) T h ế kỷ X V I I I , s ử q u á n t r i Ễ u lũêr
đ ẫ s o ạ n đ ư ợ c b ộ Q u ố c s ử tục biên với s ự t h a m gia c ủ a N gô T h ì Sĩ ( 1 7 2 6 - 1 7 8 0 ) N i nh
( 1 7 4 3 - ? ) N g u y ê n H o á n (1 71 3 -1 7 91 ) Vũ M i ê n (171 8- 178 2) Lò Q u ý Đ ô n ( 1726-1784:
N h à s ử h ọc Lô Q u ý Đ ô n đ ã n h i ề u n ă m làm v iệ c ở s ử q u á n , ô n g đ ả viết n h i ề u t á c ịỊ
đ ó n g g 6 p q u a n t r ọ n g c h o s ự p h á t t ri ề n c ủ a s ử h ọ c Viộỉ N a m t h ố kỷ X V I I I S ử q u á n I
T â y S ơ n c ũ n g đả s o ạ n đ ư ợ c b ộ Đ ạ i Vi ệ t 5ir k ý i l ì n biên, k h ắ c in n ă m 1800, v ớ i s ự !
g ó p c ủ a N g ô T h ì N h ậ m ( 174 6- 18 03 ) N g oà i việc s o ạ n q u ổ c s ử , s ử q u á n triCu L ô cồ n
s ử v ư ơ n g t r i ề u và n h ữ n g s á c h c h u y ê n k h ả o khác
2 Tri ều Nguyê n thành lập năm 1802 "là v ư ơ n g triều p h o n g kiến curtỉ c ò n g <
d ự n g lên b ằ n g một c u ộ c c h i ỗ n t r a n h p h ả n c á c h m ạ n g n h ờ t h ò lực xâm l ư ợ c c ủ a I
n g o à i N h à NguyỄn c ủ n g cố n ề n t h ố n g tri b ằ n g c ác h t ă n g c ư ờ n g c h é đ ộ c h u y è n ch éj
v u a n h à N g u y ễ n k h ô n g m u ổ n c h o một aỉ c h ì a sé q uy ô n h à n h h o ặ c lấn át uy quyỈK
m ì n h và m ư u đ ồ t h u t h i ê n hạ v à o v ư ơ n g q u y ề n c ủ a một d ồ n g họ" (1> M ặ c d ù đ ả t
n h ă t đ ấ t n ư ớ c , n h ư n g t r i ề u N g u y ỉ n k h ô n g c ủ n g c ố đ ư ợ c q u ố c gia t h ố n g n h ấ t , k
đ o à n kết đ ư ợ c toàn dản , và h ọ đả làm suy y ế u tiềm lự c c ỏ a d â n (ộc D o vậy, t r ư ớ c SI
c ô n g xâm l ư ợ c c ủ a d ế q u ố c P h á p , c h í n h q u y ề n p h o n g k l é n Viộl N am đ ả k h ô n g bâ
đ ư ợ c đ ộ c l ậ p ch ủ q u y ĩ n đ ấ t n ư ớ c Đ ố là một b ài h ọc lịch s ử c ủ a d â n tộc ta ở t h í kỷ ]
T Ạ P C H Í K H O A H Ọ C No 6 - 1991
14
Trang 2T r o n g q u á t r ỉ n h t ă n g c ư ờ n g c ủn g cố chí nh quyẾn t ậ p t r u n g c h u y ô n c h ế , vua q u a n
N g u y ẽ n rất q u a n t â m d í n lịch sử Đổi VỚI họ, lịch s ử là một k h o k ỉn h ng h iộ m c h í n h
ưý h á u và p h o n g p hu D ồ n g t h ờ i , lịch s ử cỏn là p h ư ơ n g tiộn q u a n I r ọ n g đ ề h ọ đ ỉ c a o
ỉ h i ộ p c ủ a v ư ơ n g lr i£ u Nguyỗn T r ỉ ỉ u Nguyỗn chỉ l 5n tại t r o n g một ỉ h ờ l gian k h ỏ n g 'ìong, n ố đá đ ư ợ c t i ế p n hặ n nỄn văn hóa, văn minh c ủ a mội q u ố c gia đ ộ c l ậ p l ự chủ
ch í n t r ă m n ăm và t h ừ a h ư ở n g n h i ỉ u còng t r ì nh lịch s ừ quý giá c ủ a c á c triỄu đại
c đẽ lai
3 N ă m M ì nh M ộ n h t h ứ haỉ (1821) Q u ố c sử q u á n triỄu N g u y ẽ n t h à n h l ậ p và b ắ t đ ă u
s o ạ n b ộ D ại N a m t h ự c lục - bộ lịch sử v ư ơ n g triỄu Nguy ễn Đ ế n n ă m T h i ệ u T r ị t h ứ
( 1 8 4 1 ) s ử q u á n t i í p t ụ c d ư ợ c c ủn g cố Năm ấy, vua T h i ệ u T r ị ra lộnh ' N a y c h u a n
ẩy Q u ố c s ử q u á n làm ncrỉ s oạ n sử Về s ỗ nhân v iên t ừ C h á n h , P h ố T ồ n g tài, c h o đ ế n
h ứ c T o ả n tu, Bi ê n tu, K h ả o hiệu, Đ ă ng lục, C h u ằ n giao c h o đ ì n h t h ă n hội đ ồ n g kén
x u n g v à o đè làm C á c n h â n viên đ ịnh lẵy vào, k h ỏ n g c ứ là q u a n t r o n g kinh hay n g o à i Inh, n g ư ờ i n à o t h ự c c ố tài n ă n g vẽ sử học, có th ề làm nồỉ vỉệc b i ê n c h é p s ử ấy,
n c h o đ ư ợ c t i e n cử" í2\ C ơ c ấ u n h â n viên sử q u á n d o T h i ộ u T r ị l ập ra n á m 1841 g ồ m
2 T ồ n g tài
2 P h 6 T ồ n g tàỉ
4 T o à n tu
8 B iê n tu
4 K h ả o hiộu
6 D â n g lục
4 T h u trưtVng kiêm Biên sự
5 đ ỏ: T r ư ơ n g Đ ă n g O u ỗ , Vù X u â n c ầ n là Tồ n g tài, N g u y ễn T r u n g M ậ u và P h a n B á
à P h ó T ồ n g tài
>ử q u á n t h ờ i T h i ệ u T r i chủ yếu s oạ n ti ếp b ộ D ạ i N a m t h ự c lục và bát đ à u k h ắ c in t ừ
1844, đ ồ n g t h ờ i b i ê n s o ạ n b ộ Dại N a m liệt iruyệti ( b át đ â u s o ạ n t ừ 1841).
t h ờ i T ự Đ ứ c ( l à m vua t ừ 1848 đ ến 1883), s ử q u á n n h ậ n n h i ệ m vụ q u a n t r ọ n g
à b iê n s o ạ n lại mộ t bộ q u ố c sử Ngày 15 t há n g 12 lìãm T ự Đ ứ c t h ứ 8 ( 2 2 1 1 88 6) , T ự
a chi dụ n h ư sau:
D ờ i n à o khcVi n g h i ệ p lất p h ả i cỏ s ử đử i ãy N ư ớ c Vỉệt ta t ừ t h ờ i H ồ n g B à n g trỏr về kvi T r ă n , đ ờ i Lô trỏr VẾ t r ư ớ c , t r o n g k h o ả n g h ơ n mấy n gàn n ăm, c h ỉ n h trị hay dỏr, vật giỏỉ hay k h ỏ n g giỏi, b ờ cỏỉ t r o n g n ư ớ c vẫn ng u yê n n h ư CÜ hay đ ồ ỉ k h á c , c h ế đ ộ
ch in h hay đồ nát, s ử cũ c h é p lại vẫn còn nhiều t h i ế u sốt
3ăn đ ây viộc h ọ c qurtc s ử c h ư a ra mộnh lộnh bát p h ả i gia c ổ n g n ên h ọ c t r ò đ ọ c s á c h làm vãn chí bỉế t có s ừ T r u n g Q u ố c , ít n g ư ờ i đ o á i h o ài đ ẽ n s ử n ư ớ c n h à V i ệ c đ ờ i c ồ m<V lấy gỉ làm kỉnh n g h iệ m c ho viộc đ ời nay ?" ^
lộ q u ổ c s ử - K h â m đ ị n h V i ( t s ử thông g i á m c ư ơ n g m ụ c , đ ư ợ c S ử q u á n t r i ỉ u
Trang 3Nguyỉn bắt đầu bién soạn nảm 1856 và năm 1884 thl hoàn thành Lúc bắt đ ă u biên
T ồ n g tài Q u ố c sử quán là Phan Thanh Giản và Phổ T ồ n g tàỉ tà Phạm Huy T ồ n g s ố n
t h a m gia b i ô n s o ạ n b ộ s á c h này là h ơ n 30 n g ư ờ i ( k h ô n g kề 12 n g ư ờ ỉ c h u y ê n l à m n hi ộ
c h é p lại).
S ử q u á n t r i è u T ự Đ ứ c t i ế p t ục s o ạ n b ộ Đ ạ ỉ N a m t h ự c l ục và cò n s o ạ n b ộ s á c h
l ị ch s ử D ạ i N a m rtlĩất t h ố n g chí S á c h này s o ạ n x on g n ă m 1882.
v s c h ế đ ộ là m việc, l ư ơ n g b ồ n g c ủ a n h â n viên s ử q u á n đ ờ i T ự Đ ứ c c ũ n g dượ<
đ ị n h rõ S á c h D ạ i N a m t h ự c lục c hé p:
" V i ê n C h á n h T ồ n g tàỉ t hỉ n h t h o ả n g đi iạỉ x e m x ét , P h ố T ò n g tàỉ mỗi ngày đ ế í
l ầ n , đ ố c l àm, từ T o ả n t u trỏr x u ố n g mỗ i ngày hội làm B u ồ ỉ s á n g t ừ g i ờ M ã o đ ế n g ( t ừ 8-9 g i ờ đ ế n 11-12 g i ờ - T K Đ ) Buồ i c h i ề u t ừ g ỉ ở M ù i đ ế n g i ờ D ậ u ( t ừ 1-2 g i ờ đ ế
g i ờ - T K Đ ) , b u ồ i t ố i c h i a p h i ê n ứ n g t r ự c C h â m c h ư ớ c c ẵ p giấy m ự c b ú t c ủ a c ô a
t i ệ n đ ủ d ù n g , tối đ ế n d ầ u đ ố t đ è n 8 đĩa, c h i ế u v u ô n g c h i ố u dà ỉ mỗi t h ứ d ồ u 6 đ ô l
n ă m hai lần đ ô i , tủ h ò m b à n g h ế đ ó n g c h o đủ d ù n g P h á i 10 t ên lính c a n h g i ữ L ấ
Q u ố c s ử q u á n l àm n ơ i c h é p bài D o t ò a k h â m t h i ê n g i á o c h ọ n ngày t ố t b ắ t d â t việc" (5)
v ề Q u ố c s ử q u á n , s á c h Đ ạ i N a m n h ấ t t h ố n g c h í c h é p r ằ n g " Q u ố c s ử q u á n
p h ậ n p h ư ờ n g P h ú V ă n , t r o n g kinh t h à n h N ă m T h i ệ u T r ị t h ứ hai ( 1842) d ự n g ti
d ã y n h à tả, h ử u , n g ă n b ằ n g t ư ờ n g g ạ c h , đ ề làm c h ỏ ờ c h o c á c viên tu t h ư tại q u á n
T ự Đ ứ c t h ứ h ai ( 1849) lại d ự n g n h à đ ề v án in ở s au q u á n P h í a t r ư ớ c h ữ u s â n q u
g i ế n g n ư ớ c r ấ t t r o n g , n g ọ t , t ư ơ n g t r u y ë n là g i ế n g c ồ c ủ a xã D i ê n Phái"
Đ ầ u t h ế kỷ X X , s ử q u á n c á c đ ờ i vua T h à n h T h á i , D u y T â n t i í p t ục s o ạ n và <
c á c t ậ p t i ế p t h e o c ủ a b ộ Đ ợ i N a m t h ự c lục và D ạ ỉ N a m ỉỉệt t r u yệ n S ử q u á n t h ờ i k
c ũ n g s o ạ n t h ê m m ộ t s ố b ộ s á c h khác:
M i n h M ệ n h c h í n h y ế u S á c h này đ ư ợ c s ử q u á n c á c đ ờ i Minh M ệ n h , T h i ệ u Tí
Đ ứ c b i ê n s o ạ n , x o n g c h ư a in S ử q u á n đ ờ i T h à n h T h á i s o ạ n lại và k h ắ c i n n ă m
N h ữ n g n g ư ờ i t h a m g i a b i ê n s o ạ n l ă n cuối: Nguyỗn T r ọ n g Hiộp, T r ư ơ n g Q u a n g
N g uyỄn T h u ậ t , H o à n g H ữ u Bì nh, N g u y ê n Q u á n , N g u y ê n H u ệ Li ên , Ngu yễn Li ê n
Q u ố c t r i ì u s ử t o á t y ế u , viết x o n g và in n ă m 1908 V ớ i s ự t h a m gia củ a: C a o
D ụ c , T r ầ n Đ ì n h P h o n g , Đ ặ n g V ă n T h ụ y v.v
Đ ạ i N a m n h ấ t t h ố n g c h í y in n ă m 1910 d ư ớ i t r i ề u v u a D u y T â n
4 N h ư vậy Q u ố c s ử q u á n triÊu N g u y ễ n đ ả b i ê n s o ạ n đ ư ợ c nhiồu bộ s ử c ó g
T r o n g bài viết này, c h ứ n g tôi chi g i ớ i t h i ệ u t ó m tắt n ộ i d u n g và n h ữ n g n h ậ n đ|nb
q u á i đ ề b ư ớ c đ ầ u n g h i ê n c ứ u v ỉ Q u ố c s ử q u á n t r i ề u N g u y ê n V i ệ c p h â n t í ch đ á n h g
p h ằ m , c ù n g v ớ i t ư tưỏr ng s ử h ọ c và p h ư ơ n g p h á p b i ê n s o ạ n c ủ a các t á c gỉả, c ũ n g nh
t h i ệ u n h ữ n g t á c giả t i ê u b ỉ ề u c h ú n g tôi sẽ t r ì n h bày t r o n g m ộ t ỉ uậ n văn khác
K h â m đ ị n h V i ệ t s ử t h ô n g g i á m c ư ơ n g m ụ c là bộ q u ố c s ử cu ỗ í c ù n g đ ư ợ c b i ẽ i
d ư ớ i t h ờ i p h o n g k i ế n N ố ghi c h é p lị ch s ử d â n t ộ c ta t ừ t h ờ i H ù n g V ư ơ n g đỂn tri
Mẫn Đ í (1787-1789) B ộ D ạ i V i ệ t s ử k ý t o à n t h ư in CUỐI thế kỷ XVII chép lịch sị
‘ I
16
Trang 4la đCn dOrl LC ( f ia T ỏ n g ( u»72-1<»7S) Bộ CtrưnỊỊ ni tu d u p ihCm đ ư ợ c 113 n a m ( t ừ
* d i n 17S*>) CirtntỊỊ m u e Lìm sau các bộ sử l ởn c ủa clAlt tộc ta d o vậy đ á l ậ p đ ai
h d ư ự c n h i c u ti nh h o a c ùa các s ử gia đỉ i r ư ớ c và c ó mội l ậ p the so«jn giủ đ ỏ n g d á o
c ó d i e u k i c n t h a m k háo , bĩ) s ung t h ê m nhỉỄu n g u ồ n t ư liộu m<Vi.
Dai Sum ilìtn iỉ(i l;ì hộ sử VC v ư ơ n g triCu N g u y i n ( k c cả ihiVi c á c c h ú a N g u y e n l ừ
kv XV I) n ỏ đ i r ự c b i â n *oạn t r o n g MIÍI t h ò i g ỉa n t ồ n tại c ủ a O u ố c sử q u á n t r l ĩ u vén t ừ 1X21 dOn n h ù n g nđm đ au t h í ký x \ T r o n g Iich s ử s ử họ c Vlột N a m, đ à y là b ộ
lự c lục v ĩ v ư ơ n g t r i ỉ u lớn n h ẫ l và v(Vi sổ n g ư ờ ỉ ihaĩTì gỉa b i ê n s o ạ n đAng đ ả o n h ấ t
P ơ l N a m n h ă t thrfnç c h í ( d o s ử q u á n d ờ i T ự D ử c s o ạ n ) S á c h ghi c h é p c á c l i n h c ù a
ư ớ c t ừ L ụ n g S ơ n d í n H;ì T i ỏ n Mỗỉ t i nh đ ư ợ c k h ả o sá( với n h i ồu nộỉ d u n g c ụ i h ỉ v ĩ
ý khí h ộ u, n h â n vật, p h o n g tục v.v Ở t hời kỳ này c ồ n cỏ một số s ác h đ ị a lý k h á c
hi cu t á c gia so ạn ihiio, n h ư n g s á c h này 1A hộ đ ịa lý h ọc lị ch s ử đ ă y đ ủ n h ấ t t r o n g hc
g c á c s á c h đ ả h i ê n s o # n t r o n g th(VỈ kỳ p h o n g k i ế n Việt N a m ( S á c h Đ ụ i N a m n ỉ ì đ í
X c h i s o j n d ư ớ i ih<Yi D u ỵ T à n chi c h é p v5 các linh T r u n g Kỳ).
D ụ i N a m l l ci i r u y ự n : t hò l o ạ i b i ê n k h ả o VỄ t ừ n g n h â n v ậ t ỏr m ỗ i (!<Vl v u a ( h ậ u p h i ,
Ig l ử , c ỏ n g c h ú a , c h ư hỉlu, c h ư í hầ n ) Sách b á t đ ă u s o ạ n t ừ n ă m 1841 và d ư ợ c &ử
I c á c irlcMỉ t i £ p l ục c h o dCn n h ữ n g nam d ầu t h ế kỷ X X
M i n h M ệ n h c h í n h ỵ ế i t và Q u ố c triều s ử íoát y ế u là n h ử n g b ộ s á c h bi£n s o ạ n l;ii t ừ t ư
c ù a D a i N a m t h ự c / ục , Q u ố c í r i ĩ u s ử loát y ế u iù s á c h l ư ợ c s ử v ỉ I r i ỉ u Nguyỗn» d ù n g
h ọc t r ồ C ố t h ỉ coi d ây là c u ố n g i á o trì nh lịch s ử v ĩ v ư ơ n g t r i ì u Nguy ỗn , d o q uf íc s ử
ì bi ỏn sogin
T r ê n c ơ 5»<v n h ử n g tác p h 5 m s ử học đỏ cỏ thề nôu m ộ t số n h ậ n xét k hái q u á t v ỉ c ỏ n g
c ủ a q u ố c s ử q u á n I ricu N g uyỗ n n h ư sau:
a) S ử q u á n t r ỉ ê u N g u y ỉ n đ ã l ộ p h ự p mội L h ổ i l ư ự n g t ư l i ệu k h á p h o n g p h ú l ị ch
ù n t ộ c vồ lị ch s ừ vir<yng t r i ề u S ử q u àn cá c t r l ề u M i n h M ạ n g , T ự D ứ c đ ỉ u đ ư ợ c lộnh
h ậ p và lư u g iữ n h ử n g lù i lỉộu sử sách CÜ Đ ồ n g th ở l năm 1856, sử q u á n đả c h o in U l
>ại Vỉộl s ử ký đồ làm tài liộu nghiên c ứ u ( ) T i ế p t h u t h à n h q u ả và k ế t h ừ a k h o t ư
q u ý M u c ủ a c á c sử giii ỏ ờ ì t r ư ớ c , t h a m k h ả o thOm n h ử n g b ộ c h í n h sử c ủ a T r u n g
c, s ử q u á n t r i ẽ u N g u y i n đ ã h ội tụ ( r o n g n h ữ n g c ỏ n g ư ì n h s ử h ọ c c ủ a m ì n h k h ổ l
g l ư liộu p h o n g ph ú L>6 là một đ ỏ n g g ó p q u a n i r ọ n g c ủ a n h ữ n g ngưiVi t h a m gia
ị q u ố c s ử q u á n t r i ề u Ngu yẻn.
b) T ư tirtVng s ừ học c ủ a s ử q u á n t r ề ỉ u NguyẶn: Lị ch s ử là mộ t l ấ m g ư ơ n g l<Vn Viốl
C liim gir«rng c h o mọl n ^ i r ũ ỉ l ừ vua q u a n đ ế n d â n c h ú n g H ọ c q u ố c sử, l ì m VẾ CỘI
•n c ủ a d à n Cộc đ ỉ đ ú c rúl kinh nghỉộm, hỉSu cú đỗ b i ế t mới Vi6l l | c h sừ là một vẳộc
i r ọ n g và c ăn thẳéi c ù a irẾỄu đ ình p h o n g k iế n S ử h ọ c đ ỉ c a o t ỉ n h t h ầ n yôu nư<Vc, ( ự h à o d â n t ộc và ý i h ứ c đ ộ c l ậ p t ự chủ
c) P h ư ơ n g p h á p b iê n s o p n : s ử q u á n tr iồu N g u y ẻ n vân t i ế p t ụ c t r u y ĩ n t h ố n g s o ạ n s ử
t h ẽ b l t n n i ê n T r o n g b ộ V i ị t s ử i h ô ng g i á m c ư ơ n g m ụ c , s á c h đ ư ợ c s o ạ n t h e o l ừ n g
|£ ( c h ố p ố ậ \ c ư ơ n g v ĩ s ự viộc) và c h é p chi t i ết t r o n g c á c m ụ c D ạ i N a m t h ự c l ụ c , ghi
t h e o l ừ n g đ ờ i vua, mfli đ ờ i vua c h é p t h à n h một k ỳ ,
Trang 5L ê Q u ý Đ ô n , t h ế kỷ X V I I I , là n h à s ử học Viột N a m đ ă u UẾn c h é p s ử t h e o I h t Cị
t r u y ( n ( D ụ l V i ị l ( h ô n g íii’) S ử q u á n t r i ỉ u NguyỄn c ủ n g s o ạ n s á c h t h e o ihẾ clìí ( D ạ i N
n h ấ t i h ố n g c h í ) và t r u y ệ n ( Đ ạ i N a m llột t r u y ộ n )
d ) T h í kỷ X I X , trô n t h í gỉíVI, n h i ỉ u ngành kh oa h ọ c dà phác triC n , t r o n g đ ỏ c ó k
họ c lịch s ử, S ử quán triều NguyỄn, hiên soạn lịch sử dân tộc và lịch sử v ư ư n g t r i í u I
p hưirng p hố p và quan đi ềm sử học pho ng k l í n N í u đ ổ i l ư ợ n g của sử học nhìn ch
đ ư ợ c h l t u là nghiẻn cứu toàn bộ d ởi srtng xả hội của loài n gưởl, viVI mọi biỄu hiộn phi phú đa d ạ n g của n6, thì ỏr đây d ư ớ i ngòi bút của các s ử gia p ho ng U ố n , lịch s ử dân
t r ư ớ c hết và chủ y í u là sự thay đồi của các triều vua Nộ ỉ dung của lich s ử bị g ỉ ó i hạn, hvp, một mặt nó ỉ h ỉ ế u váng mộl mảng rát lớn của thực ( ỉ lịch sử: quân c h ú n g nhân đl
n h ữ n g n g ư ờ i ( h ự c s ự và c h ủ y í u đ ả làm n ên lịch s ử, mặt k h á c n ố lại q u á n h ẫ n m ạ n h
n h ử n g sự kiộn dỉỗn b iến trong cung đình, phủ chúa D o nhửng hạn c h í của qudn dlfiin
h ọ c p h o n g k ỉ ế n , s ử q u á n t r i ỉ u Ngu y ẻn c h ư a đ ư a v ầ o n h ữ n g (ác p h ẫ m c ủ a m ì nh đầy
n h ử n g nộỉ d u n g c ủ a lịch s ử c ũ n g n h ư c h ư a (hề vạch r ỏ b ả n c h í t và q u á t r i n h c ủ a lịch s
T r o n g c á c t á c p h ằ m c ù a mì nh, s ử q u á n I riẽu N g u y ê n c ù n g c ò n phijm một srt sal
ỉ r o n g c á c h đ á n h giá và t r ì n h bày một s ổ s ự kiện lịch s ử N h à s ử hục N g u y ỉ n Thi ( 1 8 2 7 - 1 8 0 4 ) t r o n g q u á t r ì n h k h ả o du yộ l b ộ CươỉìỊị m ụ c đ ả n ê u r a Iihiẽu v ẫn đồ c ầ n
c h ừ a bft s u n g S a n g đ à u t h ế kỷ X X, n h à s ử học Đ ặ n g X u â n B ản g ( 1 82 8 - 1 9 1 0 ) c ũ n g
s u n g n h i ê u k h i ế m k h u y ế t c ủ a s ử q u á n I r i ỉ u NguyỄn
Ở t h ờ i N g u y ỉ n c ò n cố n h i ĩ u (ác p h S m bử h ọ c d o cá n h â n h o ậ c n h ỏ m t á c gia t
s oạn N h ữ n g tác phầm này gó p p h i n quan trọng ch o sự phái Irlèn của nên sừ học \
N a m t h ế kỷ X I X , n ử a đ ă u t h é kỷ X X, và hồ s u n g c h o n h ử n g l á c p h ằ m c ủa O u r tc s ử q
I r l ỉ u NguyỄn.
T á c gla và t á c p h ỉ m s ử h ọc c ủ a Q u ố c s ử q u á n t r i ồ u NguyỄu m a n g d ấ u ân dẠin
c ủ a hộ ý t h ứ c p h o n g kiến» đ á n g đ ư ợ c ghl n h ậ n là một t h ờ i kỳ plìát t r i ề n t r o n g toàn]
n ỉ n &ừ h ọ c p h o n g k i ế n Viột Nam.
CHÚ THlCH
1 L ị c h sir V i ệ t N u m N x b K H X H H N 1 976 T ậ p 1, tr 3 6 9
2 D ụ i N a m t h ự c l ục C h i n h b l ồ n D ộ t a m k ỳ I, N x b K H X H H N 1 9 7 0 ti 3 8 5
3 Vi (t s ử thông giám cương mục tlỉn blén Tập I N x b Vđti S ử Dịa HN lờ tr.11.
4 K h á m d i n h : V l ộ c t r ứ t h u ậ t s ừ s á c h đ ả d ư ợ c v u a q u y ỗ t đ i n h T h õ n g g li
g ư ơ n g s o i c h u n g
5 D ụ i N a m t h ự c t ục C h í n h b i ê n D ộ T ư K ỳ II N x b K H X H H N 1973 tr 2 0 7
6 D ạ i N a m n h ố t t h ố n g c h i : T ậ p I, N x b KHXH HN 1969, tr 48
18