Máy điện 1 - Chương 7

Máy điện một chiều(MĐ1C) hiện ngày càng chiếm vị trí quan trọng trong sản xuất và đời sống. Nó dùng làm động cơ điện, máy phát điện hoặc tổ hợp máy, thiết bị điện một chiều chuyên dụng. Cô

Chương 7

SỨC ĐIỆN ĐỘNG CỦA DÂY QUẤN

MÁY ĐIỆN XOAY CHIỀU

7.1 KHÁI NIỆM CHUNG

Khi từ thông phần cảm xuyên qua dây quấn phần ứng biến thiên thì trong dây quấn phần ứng sẽ sinh ra sđđ Trong máy điện quay có hai cách để tạo ra sự biến thiên của từ thông xuyên qua dây quấn phần ứng Cách thứ nhất là cho dây quấn phần ứng chuyển động tương đối với từ trường phần cảm, cách thứ hai ngược lại, trong hai trường hợp sđđ cảm ứng đều là xoay chiều

Để máy có thể làm việc được tốt yêu cầu sđđ xoay chiều phải biến thiên hình sin theo thời gian Muốn vậy thì từ trường phần cảm phân bố dọc khe hở của máy hình sin để sđđ cảm ứng trong dây quấn có dạng hình sin

Thực tế: không thể có, vì cấu tạo

máy, từ trường của cực từ và của dây

quấn đều khác hình sin Vì vậy ta phân

tích từ trường thành sóng cơ bản (bậc 1)

và sóng bậc cao  (bậc 3, 5, )

Ở đây ta phân từ cảm B thành các

sóng hình sin B1, B3, B5, B7, (hình

7-1) Với từ trường B1 có bước cực  còn

B có bước cực =/ 

Khi có sự chuyển động tương đối

của từ trường cực từ và dây quấn thì

tương ứng từ trường B1, B3, B5, B7, sẽ

cảm ứng trong dây quấn các sđđ e1, e3,

e5, e7, Do tần số f của các sđđ này khác

nhau nên sđđ tổng trong dây quấn sẽ có

dạng không sin

Sau dây ta xét trị số của các sđđ cảm ứng và nghiên cứu lmf triệt tiêu hoặc giảm các sđđ bậc cao để cải thiện dạng sóng sđđ tổng khiến nó gần giống dạng hình sin

Hình 7-1 Sự phân bố từ cảm

của từ trường cực từ của máy điện đồng bộ cực lồi dọc bề mặt stator

7.2 SỨC ĐIỆN ĐỘNG CẢM ỨNG TRONG DÂY QUẤN

Xét sđđ cảm ứng trong dây quấn do sóng từ cảm B1, B3, B5, B7, tìm sđđ tổng

7.2.1 Sđđ của dây quấn do từ trường sóng cơ bản.

1 Sđđ của một thanh dẫn:

Thanh dẫn có chiều dài l chuyển đổng với vận tốc v trong từ trường cơ bản phân bố hình sin dọc khe hở như trên hình 7-2, ta có:





B sinx

Trong thanh dẫn cảm ứng sđđ:

x sin vl B vl B









T t

x

v  2  2 

do tốc độ góc  = 2f và từ thông

ứng với một bước cực từ:







Nên sđđ cảm ứng trong một thanh dẫn:

etd = fsint (7-3)

Trị số hiệu dụng sđđ đó bằng:















 f 2 , 22 f

2

2 f

2

2 Sđđ của một vòng dây Sđđ của một phần tử (bối dây):

Sđđ của một vòng dây gồm hai thanh dẫn đặt trong hai rãnh cách nhau một khoảng y (hình 7-3a) là hiệu số hình học các sđđ lệch nhau một góc (y/) của hai thanh dẫn đó

Từ hình 7-3b, ta có:

n td

'' td

' td







2

trong đó: 2 2



Thông thường





< 1, nên kn được gọi là hệ số bước ngắn, còn  được gọi là tỉ số bước ngắn

Nếu trong hai rãnh nói trên có đặt một bối dây (phần tử) gồm Npt vòng dây thì sđđ của bối dây đó bằng:





 n pt

B

x

Bm1

Bx

l 

v 0

Hình 7-2 Chuyển động tương đối của

thanh dẩn trong từ trường hình sin x

Bm1





' td

E

'' td

E

'' td

E



v

E

Hình 7-3 Sđđ của một vòng dây







y= ''

td E

' td E

=1

(a)

(b)

3 Sđđ của một nhóm phần tử :

Giả thiết ta có q phần tử mắc nối tiếp vă được đặt rải trong câc rênh liín tiếp nhau như trín hình 7-4 Góc lệch pha trong từ trường giữa hai rênh cạnh nhau:

Z

p p / Z









 2 2

(7-8) trong đo : Z/p số rênh dưới một đôi cực từ

Câc vectơ Ept lệch pha nhau một góc 

Góc  = q vùng pha

Sđđ tổng của một nhóm bối dđy Eq lă tổng hình học của q vectơ như hình 7-5:

2

2 1 2

2

2 2 2

2

2



















sin

sin E sin

sin AK

q sin OA AB

E

q pt q

q

1 2

2

r pt

q pt

sin q

sin qE





(7-9)

Trong đó:

2

2







sin q

sin sđđ

các học số Tổng

sđđ các hình học Tổng

k

q

Vậy: Eq =  2 f knkrqNpt   2 f kdqqNpt (7-11)







/2

E pt2 E pt3

Ept1

Ept1 Ept2

Ept3

Eq A

K

Hình 7-4 Nhóm có q=3 bối dđy trong từ trường Hình 7-5 Sđđ nhóm có q=3 bối dđy

 = q

0

B





y=

Bm1 =1



Với: kdq : gọi là hệ số dây quấn và bằng:

4 Sđđ của dây quấn một pha:

Dây quấn một pha gồm một hoặc nhiều nhánh đồng nhất ghép song song do

đó sđđ của một pha là sđđ của một nhánh song song (hình 7-6)

Mỗi nhánh gồm n nhóm bối dây có vị trí giống nhau trong từ trường của các

cực từ nên sđđ của chúng cộng số học với nhau:











 2 k nqN f 2 k Nf

trong đó: N = nqNpt vòng dây của một nhánh song song hay của một pha

7.2.2 Sđđ của dây quấn do từ trường sóng bậc cao.

Nhận xét: Biểu thức sđđ từ trường sóng bậc cao giống từ trường bậc một Ở đây ta chú ý rằng bước cực của từ trường bậc  nhỏ  lần từ trường sóng cơ bản (hình 7-1) vì vậy góc điện 2 của từ trường sóng cơ bản ứng với góc 2 đối với

từ trường bậc , như vậy:









Và

2 2

2





















sin q

sin k

sin k

q r

n

(7-14)

Hệ số dây quấn của sóng bậc  :





  n r

Tần số của sóng bậc  : f = f

Sđđ cảm ứng của sóng bậc  :

















 2Bml  2 Bml

Hình 7-6 Dây quấn một pha có hai nhánh song song

Từ những phân tích trên ta thấy rằng, khi từ trường cực từ phân bố không hình sin, sđđ cảm ứng trong dây quấn một pha là tổng của một dãy các sđđ điều hòa có tần số khác nhau Trị hiệu dụng sđđ đó có trị số:

E

E E E

5

2 3

2

7.3 CẢI THIỆN DẠNG SÓNG SĐĐ.

Nguyên nhân làm cho sđđ cảm ứng trong dây quấn không sin là sóng từ cảm

B không sin Sau đây là các biện pháp để làm cho sđđ cảm ứng trong dây quấn có dạng gần sin hơn

7.3.1 Tạo độ cong mặt cực để B sin

Với  là khe hở nhỏ nhất giữa mặt cực từ, khe hở  tăng dần về 2 phía mõm cực từ, để từ cảm B hình sin thì khe hở x cách giữa mặt cực bằng:

x cos

x









Nếu gọi b là bề rộng mặt cực thì b =(0,65-0,76) và max = (1,5-2,5)

7.3.2 Rút ngắn bước dây quấn

Khi không rút ngắn bước dây quấn (y = ) thì tất cả các sđđ bậc cao đều tồn tại vì  21

 sin

kn

Khi rút ngắn bước dây quấn (y <) thì sđđ bậc cao tùy ý sẽ bị triệt tiêu, như:



5

4







 y vậy rút ngắn dây quấn 

5

1 thì hệ số dây quấn và sđđ:

0 0

2 5

4

5  sin    E 

kn

 Tương tự muốn E7 = 0 thì rút ngắn 

7 1

Chú ý:

 Bước ngắn không đồng thời triệt tiêu tất cả sđđ bậc cao vì vậy phải chọn bước ngắn thích hợp

 Rút ngắn bước dây quấn sđđ bậc một cũng giảm đi một ít nhưng không đáng kể

7.3.3 Thực hiện dây quấn rải

Khi không quấn rải q = 1 thì kr =  1 nghĩa là các sđđ bậc cao không giảm Khi quấn rải q > 1 thì các sđđ bậc cao đều giảm nhỏ

Xem bảng, ta thấy rằng có một số bậc cao kr không bị giảm yếu đi mà có trị

số kr = kr1, tức là hệ số của sóng cơ bản, bậc của sđđ đó có thể biểu thị như sau:

trong đó: k = 1, 2, 3, ; m: số pha;

q: số rãnh của một pha dưới một cực từ

Vì: 2mq = Z/p nên (7-19) trở thành:

Z

E

E

Hình 7-7 Trường hợp rãnh chéo

một bước răng stator

1





 k p

Z

Các sóng điều hòa Z gọi là sóng điều hòa răng

Sở dĩ có kr = kr1 là do góc lệch Z giữa các sđđ của các bối dây đặt trong các rãnh liên tiếp do từ trường bậc Z hoàn toàn bằng góc lệch  ứng với từ trường sóng cơ bản:





































Z

p k p

Z k Z

p Z

Kết luận : Quấn rải không triệt tiêu được sóng điều hòa răng, tuy nhiên q tăng

Z tăng theo và BmZ nhỏ đi, kết quả là sóng điều hòa răng cũng nhỏ đi tương ứng

và dạng sóng sđđ cũng cải thiện được một phần

Có thể giảm sóng điều hòa răng nhiều bằng cách dùng dây quấn có q là phân

số

7.3.4 Thực hiện rãnh chéo.

Việc thực hiện rãnh chéo như trình bày trên hình 7-7 là một biện pháp có hiệu lực để triệt tiêu sđđ điều hòa răng Từ hình 7-7, ta có thể thấy ngay rằng từ cảm

BZ dọc hai nửa thanh dẫn có cực tính khác nhau do đó tổng sđđ điều hòa răng cảm ứng trong thanh dẫn bằng không Ta

có Z =(Z/p).k  1, trường hợp sóng điều hòa răng k = 1 là mạnh nhất, để triệt tiêu được sđđ nầy ta chọn bước rãnh chéo là:

bc = 2 Z = 2/Z = 2.p/(Zp)

Thực tế thường chọn:

bc = 2..p / Z = D/Z (7-22)

Như vậy bước rãnh chéo bằng bước răng, lúc đó tất cả các sóng điều hòa răng đều bị giảm nhỏ đi rất nhiều

   

CÂU HỎI ÔN TẬP

1 Vì sao yêu cầu sđđ của máy điện xoay chiều phải có dạng hình sin Làm thế

nào để đảm bảo yêu cầu đó

2 Hãy xác định biểu thức của dây quấn một pha khi từ trường không hình sin.

3 Các biện pháp để cải thiện dạng sóng sđđ và hiệu lực của các biện pháp đó.

4 Khi dùng rãnh chéo thì trị số sđđ do từ trường cơ bản của dây quấn thay đổi

như thế nào?

   

BÀI TẬP

Bài tập 7.1 Cho máy phát điện có p=1, đường kính trong stator D=0,7m, Từ cảm

trung bình Btb1 = 0,8 T, chiều dài tính toán stator l = 1,3m Cho biết trị số Btb3 = 0,325Btb1; Btb5 = 0,15Btb1 Hãy tính các sđđ E1, E3, E3 và sđđ tổng của thanh dẫn (bỏ qua các song bậc cao hơn 5)

Bài tập 7.2 Hãy tinh hệ số dây quấn của dây quấn ba pha hai lớp coa q = 2; p =

2; Z = 24;  = y/ = 5/6 Biết rằng mỗi phần tử có 5 vòng và sđđ của thanh dẫn Etd

= 5V Xác định sđđ pha của dây quấn đó

Bài tập 7.3 Cho một máy phát điện xoay chiều ba pha 6000kW; 6300 V; 3000 vg/

ph; f = 50Hz; cos =0,8; đường kính trong stator D=0,7m; chiều dài tính toán stator l = 1,35 m; Biết Btb = 0,7 T; Z = 36 rãnh; N =24 Hãy tính sđđ pha của máy

Bài tập 7.4 Phần ứng của máy điện xoay chiều ba pha có số rãnh dưới một cực từ

là 18 rãnh Dây quấn được thực hiện hai lớp bước ngắn, bước dây quấn y = 15 Hãy tính hệ số bước ngắn của sóng cơ bản, sóng hài bậc 5 và 7

Bài tập 7.5 Phần ứng của máy điện xoay chiều có bước cực từ là 9 rãnh Hãy tính

toán hệ số quấn rải bậc một trong ba trường hợp: (a) một cuộn dây chia thành 9 phần tử đặt lên tất cả các rãnh; (b) một cuộn dây chia thành 6 phần tử đặt lên 6 rãnh có vùng pha 1200 điện; và (c) một cuộn dây chia thành 3 phần tử đặt lên 3 rãnh trong vùng pha 600 điện

   