Tôi cảm thấy lòng mình đầy an ủi Còn việc chi mà phải trách ông xanh: Khi có thể đem tự do kia tới Trao tặng cho dù chỉ một kiếp sinh”Như một ca sĩ say mê hát hai từ tự do, Puskin đã để lại cho nước Nga và thế giới một di sản khổng lồ, mà ở đó thơ ca được sống trong một không gian tự do để nói về tự do.Hegel đã khẳng định: “Lịch sử của thế giới chính là tiến trình của ý thức tự do.” Và “tiến trình ý thức của tự do” trong thơ Puskin chính là đỉnh cao nhất của sự tự do thông qua nghệ thuật của Nga lúc bấy giờ.
Trang 11.Các vấn đề về tư tưởng tự do
1.1. Tư tưởng tự do
Trong nhiều ngôn ngữ phương Tây, từ tự do xuất phát từ liber của tiếng Latinh, có nghĩa tự do, không phải nô lệ Từ này đi liền với từ liberty trong tiếng Anh và khái niệm tự do Âm ỉ suốt trong đêm trường Trung Cổ, cuộc đấu tranh vì tự do bắt đầu từ phong trào Phục hưng Ý, trong cuộc đấu tranh giữa một bên là những người ủng hộ các thành bang độc lập và một bên là những người ủng hộ Giáo hoàng hay Hoàng đế
La Mã Thần thánh
Theo Bách khoa toàn thư mở “Thuyết tư tưởng tự do khẳng định rằng các cá nhân không nên chấp nhận hay phủ nhận các quan niệm được đưa ra như là các chân lý mà không dùng đến tri thức và lý tính Do đó, những người có tư tưởng tự do cố gắng xây dựng các niềm tin của mình dựa trên cơ sở của các dữ kiện, truy vấn khoa học, và các nguyên lý lôgic, tránh phụ thuộc vào bất cứ ngụy biện dữ kiện/lôgic, tránh chịu ảnh hưởng của quyền lực, sự thiên vị trong nhận thức (cognitive bias), kiến thức truyền thống, văn hóa đại chúng, định kiến, chủ nghĩa bè phái, truyền thống, lời đồn đại, và các nguyên tắc giáo điều hay sai lầm khác Theo đó, khi áp dụng cho tôn giáo, triết lý
tư tưởng tự do cho rằng: với các dữ kiện hiện có, các lý thuyết khoa học đã được chấp nhận rộng rãi, và các nguyên tắc lôgic, không đủ bằng chứng cho sự tồn tại của các hiện tượng siêu nhiên.”
Tư tưởng tự do nhấn mạnh đến quyền cá nhân Nó đi tìm kiếm một xã hội có đặc điểm là tự do tư tưởng cho mỗi cá nhân, hạn chế quyền lực (nhất là của nhà nước và tôn giáo), pháp trị, tự do trao đổi tư tưởng, một nền kinh tế thị trường hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân tự do, và một hệ thống chính phủ minh bạch trong đó các quyền của công dân được bảo vệ Chủ nghĩa tự do phủ nhận nhiều giả thuyết nền tảng đã thống trị các lý thuyết đầu tiên về nhà nước, chẳng hạn như thần quyền của vua chúa, vị trí
có được do thừa kế và quốc giáo Những quyền căn bản của con người mà tất cả những người theo chủ nghĩa tự do đều ủng hộ là quyền được sống, quyền tự do và quyền sở hữu tài sản
1.2 Tư tưởng tự do trong nghệ thuật và văn học
1.2.1 Tư tưởng tự do trong nghệ thuật:
Không phải chính trị hay khoa học, chính nghệ thuật lại là phạm trù quan tâm đến tự
do nhất Tự do và nghệ thuật như một quả cam mọng nước, bao bọc lấy nhau và sở hữu lẫn nhau, như lời tuyên bố của Albert Camus “Không có tự do, không có nghệ thuật; nghệ thuật chỉ sống dựa vào sự gò bó nó tự tạo nên cho mình, và sẽ chết dưới
Trang 2mọi dạng khác.” Với một mong muốn về cuộc sống bình đẳng, con người được hưởng
sự sống tuyệt vời với tất cả quyền lợi của mình, các nhà làm nghệ thuật đã nhắc đến vấn đề tự do trong rất nhiều tác phẩm của mình Đó là tư tưởng thấm vào Picasso khiến ông sáng tạo nên những bức tranh khỏa thân nổi tiếng như bức Những người phụ nữ Algiers, Lá xanh, khỏa thân và bầu ngực Hoặc như trong lịch sử các tác phẩm hội họa kinh điển của nền mỹ thuật Pháp, bức “La Liberté guidant le peuple” (Nữ thần
Tự do dẫn dắt người dân) của danh họa Pháp Eugène Delacroix luôn được xem là tác phẩm đắt giá, ghi lại được tinh thần của Cách mạng Pháp Bức “Nữ thần Tự do dẫn dắt người dân” khắc họa lại sự kiện Cách mạng Tháng 7 (1830) của nước Pháp,
nhưng khi bình luận về bức tranh này, người ta thường nhìn nhận sự kiện như một cái
cớ để danh họa Delacroix sáng tác, còn bản thân bức tranh đã vượt ra khỏi ý nghĩa của một sự kiện cụ thể, để vươn lên tầm vóc của một bức tranh khái quát nên những biểu tượng lớn lao của nước Pháp Hay như người đàn ông "đã tạo ra những sự diễn đạt thi vị theo cách mới trong truyền thống ca khúc tuyệt vời của Mỹ"_Bob Dylan đã đưa những vấn đề về tự do xuất hiện liên tục trong các tác phẩm âm nhạc của
mình_“How many years must a mountain exist before it is washed to the sea? How many years can some people exist before they're allowed to be free?” (Tạm dịch: Bao nhiêu năm núi vẫn ung dung,cho đến một ngày núi sẽ nằm dưới biển? Bao nhiêu lâu
ta sẽ sống, nhưng đến một ngày mới thật sự tự do?)
1.2.2 Tư tưởng tự do trong văn học:
Hoàng đế Marcus Aurelius - được mệnh danh là một vị vua - triết gia lý tưởng trong tác phẩm "Suy ngẫm", đã viết về: “ ý niệm về một thực thể chính trị được quản lý theo cách sao cho có quyền bình đẳng và có tự do bình đẳng trong ngôn luận, và ý niệm về một nhà nước quân chủ tôn trọng tự do của những người bị trị ” - Marcus Aurelius Antoninus Augustus, một trong những tác phẩm đầu tiên nói đến tự do Hay Những đứa con của tự do (Marc Levy) đi đến những khẳng định về những con người khao khát tự do, trải qua bao nhiêu khó khăn của cuộc chiến với Đức quốc xã, đối diện với cái chết, với thiếu thốn, nhưng họ vẫn hướng về tương lai: một mùa xuân của tự do Nhà thơ Nga nổi tiếng Mikhail Yuryevich Lermontov thường xuyên viết về
tự do đã từng lên tiếng:
“Я ищу свободы и покоя!
Я б хотел забыться и заснуть!”
(Tạm dịch: Tôi đi tìm tự do và tĩnh lặng
Trang 3Tôi chỉ mong giá được ngủ và quên!)
Rồi tiếng lòng tha thiết và dữ dội của Paul Éluard:
“Trên quyển vở nhà trường
Trên án viết thân cây
Trên cát trên tuyết
Ta viết tên em
Trên những trang đã đọc
Trên những trang trắng tinh
Đá, máu, giấy hay tro
Ta viết tên em
Trên tranh ảnh tô vàng
Trên vũ khí chiến binh
Trên mũ miện vua chúa
Ta viết tên em
Trên rừng hoang sa mạc
Trên tổ chim hoa đồng
Trên tiếng vang tuổi trẻ
Ta viết tên em
Trên huyền diệu những đêm
Trên bánh trắng ban ngày
Trên những mùa cưới hỏi
Ta viết tên em
Trên các mảnh trời xanh
Trên ao mặt trời mốc
Trang 4Trên hồ trăng lung linh
Ta viết tên em
Trên đồng ruộng chân trời Trên những cánh chim bay Trên máy xay bóng tối
Ta viết tên em
Trên mỗi thoáng bình minh Trên mặt biển thân tàu Trên ngọn núi điên cuồng
Ta viết tên em
Trên bọt nổi mây lồng Trên mồ hôi cơn giông Trên mưa dày và nhạt
Ta viết tên em
Trên hình dáng long lanh Trên chuông ngân màu sắc Trên chân lý hữu hình
Ta viết tên em
Trên những nẻo rộn ràng Trên đường sá thênh thang Trên quảng trường toả rộng
Ta viết tên em
Trên ngọn đèn mới khêu Trên ngọn đèn đang tắt
Trang 5Trên mái nhà sum họp
Ta viết tên em
Trên trái bổ đôi
Gương soi và phòng ngủ
Trên giường bỏ trống không
Ta viết tên em
Trên con chó của ta háu ăn và trìu mến Trên tai nó vểnh lên
Trên chân nó vụng về
Ta viết tên em
Trên bục cửa nhà ta
Trên các đồ quen thuộc
Trên sóng ngọn lửa thiêng
Ta viết tên em
Trên da thịt hiến dâng
Trên trán yêu bè bạn
Trên bàn tay đưa nắm
Ta viết tên em
Trên cửa kính ngạc nhiên
Trên làn môi chú ý
Vượt xa trên im lặng
Ta viết tên em
Trên chỗ ẩn bị tan
Trên hải đăng sụp đổ
Trang 6Trên tường niềm ngao ngán
Ta viết tên em
Trên xa vắng không ước thèm
Trên quạnh hiu trần trụi
Trên bậc thềm cái chết
Ta viết tên em
Trên sức khỏe phục hồi
Trên hiểm nguy tan biến
Trên hy vọng chẳng nhớ nhung
Ta viết tên em
Và do phép màu một tiếng
Ta làm lại cuộc đời
Ta sinh ra để biết em
Để gọi tên em
TỰ DO” (Tế Hanh dịch)
Để tìm thấy những tư tưởng về tự do trong văn học không hề khó khăn, dù là trong nước hay thế giới Bởi tư tưởng tự do là điều ám ảnh và ăn sâu vào tiềm thức mỗi người, và khi đến với nhà văn điều đó lại có cơ hội bộc lộ và thể hiện mạnh mẽ hơn bao giờ hết
2 Tự do trong thơ Puskin
2.1.Tự do ở hình thức
Có một nhà thơ được Gorki mệnh danh là “khởi đầu của mọi khởi đầu” trong văn học Nga, được Belinski gọi là “nhà cải cách vĩ đại của văn học Nga”, Gogol xem là “con người của tinh thần Nga”, và đặc biệt Dostoievski khẳng định là “người duy nhất nói tiếng mới”- tiếng nói “toàn nhân loại” Đó chính là lời ca ngợi dành cho “mặt trời thi
ca Nga” Nhưng để chính những người Nga, những nhà văn nổi tiếng của xứ sở bạch dương khẳng định điều này thì thơ ca của Puskin đã đạt được những thành tựu vô
Trang 7cùng rực rỡ, đó chính là thành công ở phương diện nghệ thuật Bởi lẽ đây là người đã tạo ra một sự tự do vô tận trong hình thức thi ca Nga
Ông đã phá vỡ nguyên tắc của chủ nghĩa cổ điển khi ông mới 18 tuổi, để rồi ông khai khá chủ nghĩa hiện thực vào năm 26 tuổi và chính thức đặt nền móng cho chủ nghĩa hiện thực vào năm 1925 Không chỉ vậy, Puskin còn đem đến những sáng tạo mới trong ngôn ngữ Nga ở văn học hiện đại, một thứ ngôn ngữ đậm đà bản sắc và thoát khỏi sự vay mượn, khoa trương trống rỗng Chính nhờ Puskin mà văn học Nga
có sự hòa quyện giữa dòng văn chương bác học và văn học dân gian
2.2. Tự do trong nội dung:
John Adam từng nói rằng: “Hãy để trí óc con người tự do Nó phải được tự do Nó sẽ được tự do Sự mê tín và giáo điều không thể giam cầm được nó.” Tư tưởng này có lẽ được thể hiện sâu sắc nhất trong thơ ca của Puskin
Thơ ca của Puskin vô cùng đa dạng về nội dung, nhưng một phạm trù không thể thiếu
đó chính là cổ vũ cho sự tự do, đấu tranh cho quyền con người Chủ đề tự do trong thơ Puskin được thể hiện rất đa dạng và đầy hình ảnh Trong tác phẩm Người tù
(1822), nhà thơ từng khuyến khích con người hãy:
“Bay bay đi, ta loài chim tự do
Bay về nguồn nước vô cùng trong sáng”
Có lẽ chủ đề tự do được tập trung mãnh liệt nhất ở bài Tự do, ngay từ nhan đề tác giả
đã chủ đích hướng người đọc đi theo mạch nguồn của sự giải phóng khỏi những ràng buộc Những lời thơ đanh thép mà tha thiết rền rĩ:
“Hỡi nàng thơ kiêu hãnh của tự do?
Hãy tới gỡ hoa vinh dự khỏi đầu ta!
Tới đập tan cây đàn thơ ẻo lả!
Ta muốn ngợi ca tự do cho trần thế,
Ta muốn đập vào những tật xấu gian tham
Đang nghiễm nhiên ngự trị trên ngai vàng ”
Đó không chỉ là tự do đơn thuần, mà đó là sự thoát ly khỏi những cái xấu xa và đáng
sợ đang thắt chặt cuộc sống đau khổ của con người Puskin ý thức được nguồn gốc
Trang 8của sự mất tự do, hơn ai hết ổng hiểu cách để tìm thấy tự do Mà muốn có tự do thì không còn cách nào khác là đấu tranh:
“Ôi! Nhìn bất cứ về đâu ta cũng thấy;
Những gông cùm, xiềng xích với roi da
Và lệ sầu thê thảm cuộc đời tù
Và tình cảnh tan hoang vòng pháp luật…”
Tự do chính là bản tuyên ngôn của các nhà cách mạng: lật đổ chế độ Nga hoàng Bài thơ mang một sức mạnh cổ vũ lớn lao trong cuộc đấu tranh giải phóng con người bằng một niềm tin mãnh liệt Kết thúc bài thơ ông viết:
“Tự do nhân dân và cuộc sống thanh bình
Sẽ là kẻ đứng canh muôn đời bên ngôi báu”
Thiên nhiên chính là nơi nhà thơ gởi gắm tâm hồn tự do của mình, bởi lẽ những gì thuộc về tự nhiên vốn dĩ là đỉnh cao nhất của tinh thần tự do Trong Gửi biển, tác giả gào thét:
“Người qua đời niềm tự do gào khóc
Để lại cho thế giới cả vòng hoa
Hãy gầm lên, biển cả, hãy gầm sóng
Chính vì ngươi, Người đã cất lời ca”
Rồi đến với Hỡi sóng cả (1823) - viết theo bút pháp lãng mạn, lại miêu tả xã hội như một ao tù chật hẹp:
“Gió, gió đâu cuốn ao tù thành thác
Phá tan tành đập chắn âm u
Giông tố đâu hình ảnh của tự do
Hãy phủ lên mặt nước tù u uất”
Puskin đã liên tục đấu tranh bền bỉ và không biết mệt mỏi cho tự do, nhà thơ dám lên tiếng chỉ đích danh những kẻ cướp đi sự sống con người, căm thù xã hội Nga hoàng đáng sợ lúc bấy giờ Không lâu trước khi đón nhận cái chết bi thương, Puskin đã viết
Trang 9bài thơ bất hủ Đài kỷ niệm (1836) như một lời di chúc cho muôn vàn thế hệ mai sau, như lời ca thiên nga bi tráng và bất diệt Nhà thơ hiểu rằng cuộc đời mình không uổng phí, sự nghiệp của mình sẽ sống mãi trong trái tim nhân loại:
“Ta đã dựng cho ta đài kỷ niệm
Không bởi sức tay người! Đường tới viếng
Cỏ không trùm dấu bước thế nhân,
Cao hơn cả trụ thờ Alếcxanđrơ bởi cái đầu bất trị
Và nhân thế còn yêu ta mãi
Vì đàn thơ ta thức tỉnh thân ái
Vì trong thủa bạo tàn ta ca ngợi tự do
Và gợi từ tâm với kẻ sa cơ.”
(Đài kỷ niệm)
Ông nguyện làm một chú chim nhỏ mang sự tự do bay cao, làm làn sóng mạnh vỗ mãi bài ca tự do, cả cuộc đời đấu tranh bền bỉ cho những áp bức Để làm được điều này không hề đơn giản Đó phải là một trái tim thức nhận mạnh mẽ với hiện thực cuộc sống, là một tâm hồn rung cảm với bao đau khổ kiếp người, và một trí tuệ siêu việt cùng lòng can đảm Chính những điều này đã thôi thúc Puskin viết nên những câu thơ
về tự do hay đến thế Ông hiểu được rằng mình chính là Người gieo giống tự do trên đồng vắng:
“Tôi ra đi từ sáng sớm tinh mơ
Bàn tay tôi trong trẻo ngây thơ
Gieo mầm sống trên luống cày nô dịch
Nhưng tôi chỉ phí thời gian vô ích
Cả tư tưởng và việc làm thiện chí của tôi
Nhân danh than bình, cứ gậm cỏ đi thôi!
Tiếng vinh dự không thể làm tỉnh giấc
Tự do đâu cho một bầy súc vật?
Trang 10Chúng chỉ cần cắt xẻo, cạo lông
Đời nối đời, di sản chúng nó chung
Là ách nặng đeo chuông và roi vọt.”
Chính những ám ảnh về tự do đã khiến tác giả quan tâm đến cả những sinh linh bé nhỏ đang khao khát sự sống trọn vẹn ngoài kia:
“Nơi đất khách quê người tôi tôn kính
Tục ngàn xưa thân thiết của cha ông:
Trong ngày hội tưng bừng đầu xuân thắm
Trả tự do cho chim nhỏ giam lồng
Tôi cảm thấy lòng mình đầy an ủi
Còn việc chi mà phải trách ông xanh:
Khi có thể đem tự do kia tới
Trao tặng cho dù chỉ một kiếp sinh!”
Như một ca sĩ say mê hát hai từ tự do, Puskin đã để lại cho nước Nga và thế giới một
di sản khổng lồ, mà ở đó thơ ca được sống trong một không gian tự do để nói về tự do
Hegel đã khẳng định: “Lịch sử của thế giới chính là tiến trình của ý thức tự do.” Và
“tiến trình ý thức của tự do” trong thơ Puskin chính là đỉnh cao nhất của sự tự do thông qua nghệ thuật của Nga lúc bấy giờ