Quan điểm thứ nhất: Con người tha hóa là con người thay đổi theo hướng tiêu cực, mất dần những phẩm chất đạo đức do nhiều nguyên nhân khác nhau. Quanđiểm thứ hai: Con người trở nên thay đổi, khác đi với chính mình ngày xưa. Ở đây không mang nghĩa tốt hay xấu đính kèm. Văn học nhà trường đã tạo cho các tác phẩm văn học những cái khuôn cố hữu. Trong bài làm này, chúng tôi vẫn giữ lại lối đọc con người tha hóa theo cách hiểu thứ nhất mà văn học trong nhà trường dùng lâu đời cho hai tác phẩm Sống mòn và Số đỏ. Ngoài ra, chúng tôi chủ động đưa vào cách hiểu thứ hai để soi xét tác phẩm như một lối đọc mới để đồng sáng tạo văn bản giữa những lối mòn đã có quá nhiều dấu chân.
Trang 2CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.1 Các định nghĩa về “tha hóa”
Tha hóa là một từ mượn có nguồn gốc Hán Việt Theo cách chiết tự chúng ta
có thể hiểu đơn giản như sau: tha nằm trong bộ Nhân, có hai nghĩa phổ thông là
nó, khác, hóa nằm trong bộ Tỷ, có nghĩa là biến hóa, biến đổi Vậy tha hóa hiểu nôm na là biến đổi khác, biến đổi nó Tha hóa là kết quả của sự vận động, bao gồm
sự thoái hóa; tiến hóa; và cả sự trung dung
Nhưng từ tha hóa lại có một nét nghĩa khác và được sử dụng khá nhiều hiện
nay Tha còn nằm trong bộ Túc, mang ý nghĩa là sai lầm Nếu hiểu theo cách đó thì tha hóa lại là thay đổi theo cách sai lầm
Khái niệm “tha hóa” đã từng được nhiều nhà triết học lớn như Hegel,Feurbach, Karl Marx đề cập đến Ở đây, chúng tôi dùng khái niệm theo cả hainghĩa là nghĩa triết học và theo nghĩa thông thường, phổ biến đã được xác địnhtrong từ điển tiếng Việt.Theo Từ điển mở bách khoa toàn thư có đến 2 định nghĩacho tha hóa:
1 Trở nên khác đi, biến thành cái khác
Nhiều chất bị tha hoá do tác động của môi trường.
2 Trở thành người mất phẩm chất đạo đức
Một cán bộ bị tha hoá.
Chính từ nguồn gốc Hán Việt không rõ ràng này khiến định nghĩa về tha hóa
có nhiều tranh cãi Trong bản dịch Mỹ học(Hegel) của Phan Ngọc, dịch giả cho
rằng tha hóa “hiểu thuần túy là “sự chuyển biến” không lồng ghép vào nó định kiếntốt-xấu”, nhưng Phạm Thị Hoài lại cho rằng tha hóa là “biến chất là tha hoá, haynói đúng hơn: bị coi là sa đoạ, đổ đốn - của con người đều được gọi chung là sự tha
Trang 3hoá.” Dịch giả Phan Ngọc đã phản biện lại ý kiến này và giữ nguyên lập trườngcủa mình Nhưng đến cuối cùng thì cụm từ “tha hóa” vẫn đang là một dấu hỏi lớn
về cách hiểu
Có nhiều cách phân chia tha hóa khác nhau Trong văn phạm tiếng Đức, thahóa được chia ra tha hoá nội sinh và tha hoá ngoại sinh, đây là hai khái niệm rấtgần nhau nhưng không đồng nhất với nhau, chúng tương ứng với các thuật ngữ:Entfremdung, EntauBerung, tương tự, trong tiếng Anh là các thuật ngữEstrangement, Elienation
Theo John B Calhoun thì thuật ngữ Tha hóa hành vi (Behavioral sink) là
thuật ngữ mô tả những hành vi bất thường trong tình huống mật độ dân cư đôngđúc trong đó có cả những cá nhân thụ động rút khỏi tất cả các tương tác xã hội”
1.2 Về con người tha hóa trong hai tác phẩm Số đỏ và Sống mòn
Vì định nghĩa về tha hóa chưa thật sự rõ ràng nên thuật ngữ “con người thahóa” khó đi đến kết luận cuối cùng.Ở trong bài của chúng tôi, chúng tôi sử dụngcảhaiquan điểm về con người tha hóa:
- Quan điểm thứ nhất: Con người tha hóa là con người thay đổi theo hướngtiêu cực, mất dần những phẩm chất đạo đức do nhiều nguyên nhân khác nhau
- Quanđiểm thứ hai: Con người trở nên thay đổi, khác đi với chính mìnhngày xưa Ở đây không mang nghĩa tốt hay xấu đính kèm
Văn học nhà trường đã tạo cho các tác phẩm văn học những cái khuôn cốhữu Trong bài làm này, chúng tôi vẫn giữ lại lối đọc con người tha hóa theo cách
hiểu thứ nhất mà văn học trong nhà trường dùng lâu đời cho hai tác phẩm Sống mòn và Số đỏ Ngoài ra, chúng tôi chủ động đưa vào cách hiểu thứ hai để soi xét
tác phẩm như một lối đọc mới để đồng sáng tạo văn bản giữa những lối mòn đã cóquá nhiều dấu chân
Trang 4Bên cạnh hai lối đọc hiển minh dựa trên hai cách hiểu con người tha hóa bêntrên, chúng tôi còn sử dụng những quan điểm của hiện sinh như một lối đọc thứ ba
cho hai tác phẩm, nhất là ở Sống mòn Ở cách đọc này, chúng tôi chủ yếu lật lại
vấn đề về tha hóa Soi chiếu nhân vật dưới góc nhìn hiện sinh sẽ cho thấy rõ đượcbản chất của từng cá nhân Từ đó, chúng tôi sẽ đi đến kết luận liệu ở họ có dấu hiệucủa tha hóa hay không, nhằm phản biện, nâng cao đề tài
Nếu như cả hai lối đọc đầu chủ yếu là áp đặt các nhận định cũ lên tác phẩmthì ở cách đọc hiện sinh, chúng tôi sẽ tự đặt lại các giá trị cho tác phẩm, giải oancho các văn bản bị đọc theo những tư tưởng mà lâu nay đã trở thành một bức thànhtrì vững chắc, chẳng ai dám phá vỡ
1
Trang 5CHƯƠNG 2: CON NGƯỜI THA HÓA TRONG TIỂU THUYẾTSỐ ĐỎ
2.1 Con người tha hóa theo quan điểm thứ nhất trong tiểu thuyết Số đỏ
2.1.1 Xuân tóc đỏ
Nhân vật này là nhân vật điển hình xuyên suốt thiên tiểu thuyết Nhân vậtxuất hiện từ đầu đến kết thúc liên tục là chuỗi câu chuyện đầy những may mắn bấtngờ Một tên mồ côi cả cha lẫn mẹ, Xuân đi ở nhà bác họ Nhưng mới chín mườituổi, cậu này đã có những hành động bỉ ổi và rồi bị bác mình đuổi đi Từ đây Xuânsống một cuộc sống đầu đường, xó chợ với đủ ngành nghề để mưu sinh qua ngày
Nó đi bán phá xa, bán nhật trình, làm chạy hiệu rạp hát, bán cao đan hoàn tán trên
xe lửa và đôi ba nghề tiểu xảo khác nữa Ánh nắng mặt trời đã làm cho tóc nó đỏgiống như Tây Hoàn cảnh đã tạo nó trở thành một đứa lưu manh thật sự và hết sứcthạo đời Tóc đỏ mà Vũ Trọng Phụng gắn cho Xuân là sản phẩm của môi trường vôgiáo dục, không ai dạy dỗ, kèm cặp, lang thang kiếm sống với nhiều nghề phứctạp Bản chất lưu manh của nó thể hiện qua những câu nói cửa miệng tục tĩu “mẹkiếp”, “nước đĩ mẹ gì” đến hành động nhìn con gái tắm, nhìn trộm bà đầm thayđồ
Hoàn cảnh đã đưa hắn được nhập vào môi trường của những kẻ giàu cóthượng lưu của xã hội như bà Phó Đoan, ông bà Văn Minh, ông TYPN Hắn tậndụng triệt để những gì hắn học mót được, những thứ mà cuộc đời dạy hắn, kết hợpvới cái “số đỏ” của mình để chứng minh cho người đời thấy hắn là bậc tri thức,sinh viên trường thuốc Bằng miệng lưỡi của mình, hắn đã lôi kéo không ít nhữngphụ nữ đến với tiệm Âu Hóa Chỉ bằng một đoạn trong bài quảng cáo thuốc màXuân đã khiến cụ cố Hồng bái phục Rồi ông Phán thuê hắn chục đồng bạc chỉ đểnói câu: “Thưa ngài, ngài là một người chồng mọc sừng!” Chọn đúng thời điểmnói ra câu đó, hắn đã khiến cụ tổ qua đời Cuối cùng Xuân là người có công, là ân
Trang 6nhân của gia đình họ Mọi lỗi lầm trước kia của hắn được bỏ qua tất Sau đó,không hiểu vì lý do gì, Xuân biến mất làmcho Tuyết ngày ngày ngóng đợi Và rồicũng bất ngờ như lúc biến mất, Xuân bỗng nhiên xuất hiện trong đám tang rìnhrang của cụ cố tổ với cái vòng hoa báo Gõ Mõ làm cho đám tang thêm long trọng.Hành động gián tián tiếp giết người của Xuântrong mắt gia đình cụ cố Hồng lạiđược xem là một đặc ân Điều này nói lên sự xuống dốc trầm trọng của lương tâm,nhân phẩm của những con người trong xã hội bấy giờ
Từ một kẻ vô lại, vô học bỗng chốc Xuân tóc đỏ trở thành “đốc tơ, triết gia,thi sĩ, nhà cải cách xã hội và anh hùng cứu quốc”, đến nghe danh thôi cũng phảikhiếp sợ Những tình tiết được Vũ Trọng Phụng tái hiện bằng những bức chândung biếm họa đặc biệt Trong cuộc giao đấu với tay quần vợt hàng đầu nước Xiêm
La, Xuân “quên” mình nhờ thủ đoạn để loại hai quán quân quần vợt Bắc Kỳ Kếtthúc trận đấu, hắn được mọi người tung hô đến tận mây xanh: “anh hùng cứuquốc”, “vĩ nhân”, “Xuân tóc đỏ vạn tuế! Sự đại bai vạn tuế” Hơn thế hắn còn dùngnhững lời lẽ huênh hoang, kênh kiệu, xấc xược để ngụy biện cho cái thất bại củamình
Có thể nói, Xuân tóc đỏ bước từ thế giới hạ lưu sang thượng lưu chỉ đơnthuần là bước từ sự tha hóa này sang sự tha hóa khác Dù là hai tầng lớp xã hộicách nhau một khoảng cách lớn, nhưng cả hai tầng lớp đều có những điểm chung
là dâm đãng, bịp bợm, lừa lọc, đểu giả Chính vì thế mà Xuân đã rất nhanh hòanhập khi bước chân vào giới thượng lưu Vũ Trọng Phụng đã rất thành công khixây dựng nhân vật Xuân tóc đỏ - một nhân vật có một không hai của thời đại Mộthình mẫu điển hình cho sự tha hóa, tha hóa từ trong ra ngoài, từ suy nghĩ đến hànhđộng
2.1.2 Bà Phó Đoan
Trang 7Nhân vật này vẫn được Vũ Trọng Phụng khắc họa bằng bút pháp châm biếm.
Bà tađã trải qua hai đời chồng nhưng lúc nào cũng tỏ ra mình là người phụ nữ “thủtiết hai đời chồng” Bà còn có cậu con trai tên Phước được xem là đứa con của trời,đứa con cầu tự quý báu Một mụ me tây tập hợp đầy đủ những nét xấu của ngườiphụ nữ Trong cái xã hội kệch cỡm mà Vũ Trọng Phụng tái hiện, bà Phó Đoanđãhiện lên với những tình tiết lố lăng nhất: “bận áo quần như không mặc”, rùquyến Xuân tóc đỏ, lẳng lơ
2.1.3 Cụ cố Hồng
Cụ đã “Kính thờ con cụ ở chỗ con cụ là một nhà cách mạng trong vòng phápluật”, đã “cải cách tha thiết mà có công luận, mà không sợ tù tội hay mất đầu nhưnhững nhà cách mạng, những người ngu dại mưu hạnh phúc cho đồng bào màchẳng làm cho đồng bào biết cái gì là nhảy đầm, cái gì là y phục tối tân” Cụ đitheo chủ nghĩa trung thành với nước Pháp, đi theo chính sách cải lương, khuyếnkhích các phong trào “vui vẻ, trẻ trung”, cổ xúy cho những hoạt động “làm đẹp”
Là một con người hủ lậu và đần độn nhưng lại hăng hái cổ động cho phong trào Âuhóa Khi cha chết, cụ cố tỏ ra lụ khụ để thiên hạ tưởng là cụ thương cha Nhưngthực chất là để phô diễnsự già giặn mà mình hằng mong ước Có thể nói, đây làmột kẻ háo danh, tính toán để đoạt quyền điều khiển gia đình hòng được mọi ngườikính trọng
2.1.4 Những nhân vật khác
Hàng loạt các nhân vật được cho là tri thức như vợ chồng Văn Minh, ÔngPhán mọc sừng, vợ ông Phán mọc sừng - Hoàng Hôn, cô Tuyết, Cậu tú Tân, ôngTuyp Phờ Nờ đã được Vũ Trọng Phụng xây dựng là những con người bịp bợm, giảdối Họ là những con người luôn mưu tính cho danh lợi bản thân
Trang 8Vợ chồng của Văn Minh biết rõ quá khứ của Xuân, dù ở vào tình thế “hámiệng mắc quai” nhưng cũng phải tìm cách tô thêm cho Xuân để có gì thì còn cóthể gả cô em gái đã mang tiếng hư hỏng cho hắn Họ trở nên mưu mô, toán tính đểđược lợi cho riêng mình.
Con gái út của cụ cố Hồng, cô Tuyết, 18 tuổi và có nhan sắc, thì học theo lốiđua đòi mặc đồ hở hang trong đám tang của cụ tổ Cô ta muốn hư hỏng một cách
có gia giáo và hết sức tự hào vì chưa đánh mất cả chữ trinh Tuyết cũng giống nhưhầu hết những hình tượng phụ nữ được tạo dựng trong truyện “Hôm nay, Tuyếtmặc bộ y phục Ngây thơ - cái áo dài voan mỏng trong có coocse, trông như hở cảnách và nửa vú - nhưng mà viền đen,và đội một cái mũ vấn xinh xinh.”
Người thiết kế thời trang của tiệm Âu hóa, ông TYPN, người làm ra nhữngmẫu quần áo tân thời Ông ta cũng là người đã thiết kế các trang phục trong đámtang của cụ tổ Những bộ đồ tang hở hang, lố lăng như bộ Ngây thơ mà cô Tuyếtmặc Ngay cảcái tên của ông ta cũng cho thấy thói chạy theo mode Tây hóa Gã làhạng người cơ hội, gặp vận may mới bước lên tầm cao mới của cuộc đời Ngay lậptức, hắn lột bỏ lớp da trước kia của mình, mang lên mình lớp mặt nạ mới, những bộcánh theo cung cách “rất phương Tây”
Ông Phán dù biết vợ ngoại tình nhưng lại chẳng thể làm được gì cả.Ông tacòn là một con người rất tham lam tiền bạc: “không ngờ rằng giá trị đôi sừng vôhình trên đầu ông ta lại to đến như thế” Ông hạnh phúc khi nghe cụ cố Hồng nóinhỏ là sẽ cho thêm con gái con rể thêm một số tiền Dường như đồng tiền đã che
mờ đi tất cả mọi thứ đối với ông ta Cái chết của cụ Tổ cũng mang lại cho ông taniềm hạnh phúc, còn thầm cảm ơn cái sừng mà Xuân đã gắn cho ông
Cậu Tú Tân được cưng chiều từ nhỏ, thi đậu chẳng bao giờ nổi tú tài nhưnglại rất thích mọi người gọi mình là Tú Tân, thích được đề cao, coi mình là giỏi.Hắn còn là một kẻ mang lương tâm tha hóa: thay vì đau xót cho người đã khuất
Trang 9trong đám tang lại đi lo cho những tấm hình của mình, chạy ngược chạy xuôi cùngbạn bè để diễn trò
Dường như tất cả nhân vật mà Vũ Trọng Phụng mô tả đều mang những gammàu nhất định của sự tha hoá Xuất hiện nhiều như Xuân, bà phó Đoan, ít nhưTuyết, cậu Tú Tân hay chỉ điểm qua như hai cảnh sát Min Đơ, Min Toa, hoặckhông có tên như người đưa tang cụ cố Tổ, tất cả đều không có lấy một ai tốt đẹp.Dường như Vũ Trọng Phụng không phải khắc hoạ con người tha hoá mà đang phơibày cả một xã hội tha hoá
2.2 Con người tha hóa theo quan điểm thứ hai trong tiểu thuyết Số đỏ
Có rất nhiều người đồng tình cho rằng các nhân vật trong tiểu thuyết Số đỏ
của Vũ Trong Phụng là những con người tha hóa Hay nói đơn giản họ đồng ý với
quan điểm thứ nhất, cho rằng nhân vật trong Số đỏ đã “mất dần những phẩm chất
đạo đức” Nhưng chúng ta có bao giờ gỡ bỏ những định kiến mà các người đi trước
áp đặt vào văn học, những lối mòn khuôn sáo vạch sẵn tự bao giờ để đặt cho mình
một câu hỏi: “Liệu nhân vật trong Số đỏ có phải thật sự là tha hóa?”, “Có phải từ
xưa đến nay người ta hiểu từ tha hóa quá đơn giản rồi không?”
2.2.1 Xuân tóc đỏ
Đầu tiên với nhân vật chính của truyện, nhân vật xuyên suốt vào trọng tâm
“điển hình cho hình mẫu nhân vật “tha hóa” Cuộc đời của Xuân toàn nhữngchuyện may mắn, từ việc nó là đứa nhặt quần banh đến “đốc tờ, triết gia, thi sĩ, nhàcải cách xã hội, anh hùng cứu quốc” Và người ta cho rằng để làm được điều đó nó
đã trải đủ mánh khóe, làm đủ chuyện lừa lọc dối trá Điều này thì hoàn toàn chínhxác không có gì để bàn, nhưng liệu quá trình đó có thực sự là tha hóa? Lật lại cuộcđời của Xuân, “Lúc mới 9 tuổi, nó đã phải đi ở nhờ nhà một người bác họ, họ thúc
bá Bác nó nuôi nó thay đầy tớ và được cả họ khen là nuôi cháu mồ côi Nhưng
Trang 10một hôm nó bị đánh một trận và bị đuổi đi Bác gái nó tắm, nó đã khoét một chỗphên nứa để nhìn!” Điều này đã mở ra rất nhiều vấn đề Theo Tâm lý học đạicương, có 4 nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển nhân cách con người đó là ditruyền, môi trường, giáo dục, hoạt động cá nhân.Trong 4 điều này thì Xuân thiếuđến 3 yếu tố Đầu tiên là môi trường của nó lớn lên không được tốt đẹp, bố mẹ mấtsớm, phải đi ở nhà bác làm thuê Điều đó chắc hẳn Xuân cũng mất đi sự giáo dục
từ những người thân Và hoạt động cá nhân của Xuân thì cũng không được đa dạng
do phải sống trong hoàn cảnh thiếu thốn vật chất và tình thương trầm trọng Chínhnhững điều này đã khiến cậu bé 9 tuổi kia có những hành động lệch lạc Tại saoLolita, cuốn sách kể về một cô bé 12 tuổi với những xu hướng tình dục khác hẳnlứa tuổi của mình lại được đứng thứ 27 trong danh sách 100 cuốn sách hay nhất thế
kỷ 20? Bởi vì cuốn sách đã dám viết những điều về “đứa bé nổi loạn, người mẹ vị
kỷ, gã biến thái khát dục” Một đứa trẻ nhưng Lolita được nuôi dạy rất tốt nhưnglại có những hành vi tình dục khác thường, huống hồ gì đứa trẻ con mới lớn nhưXuân lại không được giáo dục nên hành vi đó có đáng để kết tội nó là tha hóa?
Hay chăng nhìn ở góc độ khác, chấp nhận rằng những điều ở Xuân làm tráivới luân thường đạo lý, là “mất dần những phẩm chất đạo đức” thì đây đã là bảnchất của Xuân rồi, nó không phải trải qua quá trình lớn lên va chạm mới khiếnXuân trở thành kẻ tội đồ như thế Từ bé ở cậu đã có những xu hướng tình dục này
và sau này nó chỉ là quá trình tiếp theo, đó không được xem là tha hóa khi nó vốn
dĩ là bản chất Dù thế nào đi nữa thì qua lý lịch trích ngang đã đủ cho ta thấy Xuântóc đỏ không phải là nhân vật tha hóa
Nếu mọi người vẫn chưa cảm thấy hợp lý, vậy thì thử lật lại Số đỏ những chi
tiết này để thấy điều chúng tôi đang muốn nói
Trang 11Khi Xuân tóc đỏ đến nhà bà Phó Đoan lần đầu tiên, nhìn thấy cậu Phước bắtngười làm cưỡi ngựa nhong nhong, Xuân “Thấy chướng mắt quá thể, Xuân khôngthể chịu được Nó lẩm bẩm trong cổ họng: "Mẹ kiếp! chứ con với chả cái!”.
Khi Xuân tóc đỏ thấy bà Phó Đoan ăn mặc hở hang, “Xuân cảm thấy nhưmình là một đứa con nhà vô giáo dục”
Khi Xuân được bà Phó Đoan mời lên phòng cách bà mấy bước chân để bà đitắm “Bà Phó thỉnh thoảng lại vỗ vào bụng, vào đùi bì bạch” thì Xuân vẫn “chămchú vào quyển sách ảnh, thằng Xuân cứ ngồi nguyên chỗ”
Khi được ông Phán mọc sừng xúi về việc nên gọi ông là người mọc sừng do
có vợ ngoại tình trước mặt cụ tổ để cụ tức lên mà chết, lúc đó Xuân sẽ được chiatiền, “Nhưng Xuân lưỡng lự rồi nguẩy đầu:
- Tôi chả thế Thế là giết người! Tôi không muốn làm kẻ sát nhân! Một tộiác! Không thể thế được!”
Khi được mời làm cố vấn cho báo Gõ mõ, Xuân đã hỏi: “Thế thì sao đã đi tu
mà lại còn mở báo cạnh tranh với ai làm gì nữa?”
Khi đã khiến cho cụ tổ lên cơn tức giận và chết, Xuân “hoảng hốt về trò đùaấy”, sau đó “liền thú tội, nói một cách thành thực rất nên tin
- Thưa cụ, quả con vô học, xưa nay nhặt banh quần, hạ lưu, không biết thuốcạ!
Rồi nó ra cửa, chạy thẳng một mạch như thằng ăn cắp
Khi ông Văn Minh gặp và nói về chuyện cô Tuyết bị người ta đồn với Xuân,
nó cảm thấy “sợ lắm, nghĩ ngay đến sở Cấm, sở Mật thám, Toà án mà chủ cũ nó cóthể nhờ Nhà nước tra tấn kìm cặp nó về tội quyến rũ con gái nhà tử tế”
Trang 12Những từ như “chướng mắt, con nhà vô giáo dục, lưỡng lự, hoảng hốt, thútội, chạy thẳng, sợ lắm” như một chìa khóa để chúng ta đi vào tâm hồn của Xuân.Liệu con người này có phải đã trở nên xấu xa, trở thành một kẻ tha hóa theo nghĩa
“thay đổi theo hướng tiêu cực, và mất hết những giá trị đạo đức”?
Dù trở thành “đốc tờ”, “thi sĩ”, “anh hùng cứu quốc” gì đi nữa thì thằngXuân vẫn không thể xóa đi cái bản chất vô học, ma cà bông của mình Vẫn là câunói “mẹ kiếp”, “nước mẹ gì” thỉnh thoảng lại văng ra ngay tại các phòng kháchsang trọng của Phó Đoan, cố Hồng và ngay cả trước mặt các nhà soạn từ điển củahội “Khai trí tiến đức” Vẫn là câu nói kiểu vẹt: “Chúng tôi rất được hân hạnh”được ứng phó trong nhiều hoàn cảnh, kể cả lúc trả lời sự âu yếm của người tình là
cô Tuyết Cái bản chất của nó vẫn thế, vẫn là một kẻ vô học và hạ lưu, nhưng theothời gian và môi trường sống thì sự hạ lưu đó phát triển hơn, nó không phải là mộtnhân vật tha hóa
Đến đây chúng tôi sẽ không lập luận gì nữa, bởi có lẽ bây giờ mọi ngườiđang vỡ ra nhiều điều về nhân vật Xuân, một kẻ đáng thương hay đáng trách?
Cô Hoàng Hôn: Con gái cụ cố Hồng, đã có chồng nhưng vẫn thường xuyênngoại tình
Ông Phán mọc sừng: Chồng cô Hoàng Hôn, một người đàn ông có vợ ngoạitình nhưng bất lực
Trang 13Cô Tuyết: Con gái út cụ cố Hồng, mới 18 tuổi và có nhan sắc, muốn hư hỏngmột cách có khoa học và tự hào chưa đánh mất cả chữ trinh.
Tất cả đều là những nhân vật không hề tốt đẹp, nhưng quá trình hình thành
và phát triển tính cách của họ đều thống nhất với bản chất, đều là những con người
ăn chơi trụy lạc, chà đạp trắng trợn lên mọi nền nếp đạo đức truyền thống nhưngkhông phải là quá trình tha hóa Họ đều là những con người vốn dĩ đã được mặcđịnh với các tính cách như vậy và chỉ phát triển thêm qua thời gian
Trong luận án tiến sĩ của Đinh Trí Dũng, ông đã nhận định rằng: “Trong támcuốn tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng, có đến năm nhân vật chính (trong bốn cuốn
tiểu thuyết) là nhân vật "tha hóa" (Việt Anh trong Dứt tình, Long, Mịch trong Giông tố, Huyền trong Làm đĩ và Phúc trong Trúng số độc đắc).” Chúng ta thấy
không hề xuất hiện các nhân vật trong Số đỏ mặc dù quan niệm về tha hóa củaĐinh Trí Dũng là “Ở đây, chúng tôi không dùng khái niệm theo nghĩa triết học màtheo nghĩa thông thường, phổ biến đã được xác định trong từ điển tiếng Việt: “thahóa nghĩa là con người biến chất thành xấu đi”
2.3 Tiểu thuyết Số đỏ dưới góc nhìn Hiện sinh và Tâm lý học xã hội Số đỏ có
nói về con người tha hóa?
Khi tất cả mọi thứ đều được hạ bệ, những đẳng cấp, Thượng Đế, nhà vua,quý tộc bị lôi xuống khỏi ngai cao, thì một thứ gì đó phải vượt lên để thế chỗ Hiệnđại sang hậu hiện đại, con người đạp đổ mọi thứ trên đường đi Đám đông chưabao giờ là cơn ám ảnh kinh hoàng của nhân loại đến vậy
Theo định nghĩa của Gustave Lebon, đám đông là “một tập hợp những conngười sẽ có những đặc tính hoàn toàn khác biệt với những đặc tính của riêng từngcon người trong đó” Ở đây, trong một đám đông, bản tính cá nhân bị thủ tiêu,chẳng còn sót lại gì ngoài một thứ tâm hồn chung rộng lớn do sự vô thức điều
Trang 14hướng Sự tiến bộ và văn minh của nhân loại, từ xưa đến nay, đều được hình thànhnhờ những nhóm nhỏ các cá thể trí thức tiến bộ Đám đông không bao giờ làmđược điều đó, vì vị trí của nó luôn luôn nằm bên dưới Và giai đoạn cuối của mộtthời đại, ta luôn nhìn thấy ở đó sự hiện diện của vô số dấu chân người Đám đôngluôn là thứ sẽ kết thúc một điều gì đó, chôn cất một cái gì đó, là kẻ tàn phá mọi vănhóa Vậy nên, đến thời đại mà đám đông lên ngôi này, chúng ta sẽ có kết thúc nhưthế nào?
Số đỏ là cuốn tiểu thuyết viết về đám đông Đám đông của những năm đầu
thế kỉ 20 Như tính chất mà mọi đám đông đều có, cuốn tiểu thuyết cho thấy sự hỗnđộn, phi nhân tính, những bản năng, sự ngu dốt, dơ bẩn của xã hội giai đoạn này.Trong đám đông này, con người quên mất ý thức về cá nhân, mặc cho linh hồnchung điều hướng Những cá nhân từ Xuân, Phó Đoan, cố Hồng, Văn Minh,Hoàng Hôn, đến cụ cố tổ, thằng nhóc Phước, đều được khai thác qua những khíacạnh khác nhau nhưng thực chất là một bản chất Và không chỉ họ, nhiều ngườingoài kia cũng vậy
Vấn đề của Số đỏ không phải là tha hóa mà là vấn đề của đám đông Bởi vì
thực sự ở đây không còn cá nhân nữa Cả cuốn tiểu thuyết là sự biến mất cá nhân
Sự biến mất này lại chẳng hề liên quan đến trước đó sẽ có một số cá nhân tha hóa.Không hề! Con người chẳng bao giờ là mình Ở chúng ta chắc chắn phải có một cái
gì đó do xã hội xây dựng Văn học hiện sinh đã nói rất rõ Vậy nên, đám đông, dù
là một nguy cơ, nhưng là một thứ tất yếu không thể tránh khỏi Nên để giải quyếtđược vấn đề cá nhân, cần phải làm gì đó với xã hội, nhất là đám đông từ xã hội
Những tư tưởng đám đông dẫn dắt các cá nhân trong tác phẩm Vậy nên cóthể nói rằng Xuân tóc đỏ phải mà không phải là Xuân tóc đỏ, Phó Đoan cũng vậy,mọi người đều vậy Vậy nên, chỉ là có hoặc không có các cá nhân Chính cái xã hộinhững thập niên đầu thế kỉ 20 mới là thứ mà Vũ Trọng Phọng tập trung châm biếm
Trang 16CHƯƠNG 3: CON NGƯỜI THA HÓA TRONG TIỂU THUYẾT SỐNG MÒN
3.1 Con người tha hóa theo quan điểm thứ nhất trong tiểu thuyết Sống mòn
3.1.1 Nhân vật Thứ
Là một thanh niên được học hành, có hoài bão, chí hướng, đạt bằng ThànhChung nên khi được sự giao phó của Đích về dạy ở trường, Thứ đã dốc hết lòng vìcông việc, nhiệt huyết với nghề Lúc bấy giờ, “y là một ông thầy rất tận tâm Ysoạn bài, giảng bài, chấm bài rất kĩ càng, bao nhiêu tâm lực, bao nhiêu thì giờ đềudùng cả cho nhà trường, cho lũ học trò” Chính cuộc sống tù túng khiến người tríthức có nhân cách là thầy giáo Thứ ấy ngày càng bế tắc, chán chường Anh đã bắtđầu có những dấu hiệu thay đổi về suy nghĩ: ban đầu thì hết lòng vì công việcnhưng sau đó y không còn bận tâm đến việc soạn giáo án vì sự quẩn quanh và lặplại của công việc
Đầu tác phẩm, ta đã bắt gặp một Thứ với tiếng nói tự phê phán của conngười giàu lòng tự trọng, rất ngại khi đụng đến vấn đề tiền bạc, quyền lợi vì vốn dĩanh cảm thấy đó là những điều nhỏ nhặt, tế nhị, không đáng để nói đến “Y khôngmuốn nói nhiều chuyện tiền nong Ngay đến không phải chỗ thân tình mà còn cò
kè với nhau về một vấn đề tiền, y đã thấy ngượng ngùng rồi…” Con số hai chụcđồng lương mỗi tháng trong khi công việc ngày càng nhiều, lo lắng vì học sinhngày càng đông đã khiến Thứ phải tằn tiện, chi tiêu sao cho đủ một tháng 10 đồng
và gửi về cho gia đình 10 đồng Con người ấy vốn xem “miếng ăn là miếng tồi tàn”
mà cũng có lúc cùng San chì chiết Oanh vì bữa cơm gạo chấm rau Đồng tiềnkhiến Thứ phải quên đi lí tưởng “Sống là để làm một cái gì đẹp hơn nhiều, cao quýhơn nhiều” Thay vào đó, Thứ chua chát nhận ra rằng cuộc đời y “lúc nào cũng lochết dói, lúc nào cũng lo làm thế nào cho không chết đói!”