CON NGƯỜI TỰ THÚ TRONG TIỂU THUYẾT VÀ KHI TRO BỤI CỦA ĐOÀN MINH PHƯỢNG

Việc xây dựng con người tự thú trong văn học đã tạo nên diện mạo mới cho cách thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết của Việt Nam thời kì đổi mới. Bằng việc tiếp thu nguồn tư tưởng từ chủ nghĩa hiện sinh ở phương Tây vào thế kỉ XX, cho đến nửa đầu thế kỉ XX thì tiểu thuyết ở Việt Nam mới bắt đầu có sự nở rộ trong việc đổi mới về tư duy nghệ thuật, với đề tài là khai thác thế giới phong phú bên trong bản thể người. Con người tự thú cũng được xem là một dạng điển hình cho cách xây dựng nhân vật theo lối tư duy này. Con người trên hành trình đi tìm chính mình với những khát khao mãnh liệt, con người tự thú nhận vàsám hối trước những bất hạnh và lỗi lầm trong cuộc đời mình, con người khi nhận thức được mình cũng là lúc bị cự tuyệt với cuộc sống,...tất cả làm nên tính đặc sắc cho lối viết hiện đại này. Và tiểu thuyết Và khi tro bụi cũng là một minh chứng cho hình ảnh con người tự thú trong tư duy của chủ nghĩa hiện sinh, xây dựng thành công nhân vật An Mi nhân vật tự thú, tác phẩm đã mang đến cho bạn đọc luồng sinh khí mới cùng với những cảm thức trong tâm trạng về sự tồn tại của bản thân trong cuộc đời.

M Đ U Ở ĐẦU ẦU

Việc thể hiện con người cá nhân trong thể loại tiểu thuyết của văn học Việt Nam giai đoạn trước và sau năm 1975 có sự khác biệt lớn Sự trưởng thành của văn học ở mỗi giai đoạn lịch sử đã đem đến cho nhân vật văn học những diện mạo rất mới Nếu như trước 1975, người ta thiên về những tác phẩm

mà hệ thống nhân vật mang tính bao quát cộng đồng với hình tượng nhân vật một thời gian dài chỉ đóng khung trong những diện mạo đẹp, không tì vết, là đại diện của cả một quốc gia, dân tộc Thì khi bước qua thời đoạn mới của đất nước, đặc biệt là chịu ảnh hưởng của quá trình đổi mới, nền văn học Việt Nam, đặc biệt là ở thể loại tiểu thuyết chú trọng nhiều hơn vào việc thể hiện con người cá nhân với sự xuất hiện của nhiều loại hình nhân vật mới như: kiểu con người tự ý thức, kiểu con người cô đơn, con người tự nhiên và con người vô thức, tâm linh…

Và sau đây nhóm chúng tôi sẽ đi vào tìm hiểu một kiểu nhân vật mới trong tiến trình vận động của tiểu thuyết như đã nói ở

trên, đó là con người tự thú trong chủ nghĩa hiện sinh qua tiểu thuyết Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phượng.

NỘI DUNG

I.Con người tự thú trong chủ nghĩa hiện sinh:

1 Khái niệm con người tự thú:

Khái niệm con người tự thú ra đời trong giai đoạn đổi mới của văn học đã đem đến cho người đọc cái nhìn sâu sắc hơn

về những vấn đề ẩn giấu bên trong bản thể người Con người

tự thú, hay còn gọi là con người tự ý thức, con người sám hối

là kiểu nhân vật tự nhận thức và tìm hiểu chính mình thông qua những va vấp, đổ vỡ từ chính bên trong tâm hồn Con người tự dấn thân vào hành trình tìm kiếm bản sắc riêng thông qua việc trả lời các câu hỏi: Tôi là ai? Tôi từ đâu đến? Tôi tồn tại vì cái gì?, từ đó khẳng định bản thân; tự sám hối, thú tội và khát khao sống, khát khao phục thiện sửa chữa lỗi lầm

Hay ta có thể hiểu rằng: Con người tự thú là loại hình nhân vật của tiểu thuyết Việt Nam nhìn dưới góc độ con người trong cấu trúc bản thể Con người tự thú là con người nhận thức về chính mình, tìm kiếm bản thể “nhân cách” trong mình, tự sám hối,thú tội và luôn khao khát tìm kiếm giá trị đẹp, tình yêu trong cuộc đời

2.Biểu hiện của con người tự thú trong chủ nghĩa hiện sinh:

Theo chủ nghĩa hiện sinh thì con người tự thú được đặt vào câu hỏi của Job và thánh Augustine “Tôi là ai?” Nhìn từ bên ngoài thì con người vô cùng nhỏ bé, song nhìn từ bên trong thì con người là một thế giới đấu tranh phức tạp Với sự gợi

mở này thì con người khao khát đi tìm thế giới nội tâm, bản thể nguyên sinh

Con người nhận thức về bản thể của chính mình, sám hối về mình, luôn đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: “Tôi là ai?, “Tôi đến từ đâu?” và đồng thời khao khát trên hành trình tìm kiếm giá trị, say mê ái đẹp trong cuộc sống

Con người tự thú trong chủ nghĩa hiện sinh được biểu hiện ở việc ý thức được bản thể, ý thức mình là một chủ thể và giãy giụa, vẫy vùng trong vùng đất linh hồn để tìm đến những giá trị chân thực nhất của mình khi tồn tại trong thế giới

Sự nhận ra bản ngã luôn phải được đặt trong một hành trình, xuất phát từ “tình huống giới hạn” (K Jasspers) là chìa khóa để mở ra cánh cửa sâu nhất trong tâm hồn chủ thể

II.Con người tự thú trong tiểu thuyết Và khi tro bụi của

Đoàn Minh Phượng:

1.Nội dung tiểu thuyết:

Tác phẩm “và khi tro bụi” của Đoàn Minh Phương kể về nhân vật chính là cô An Mi trong cuộc hành trình đi tìm kiếm sự thật về chính con người của mình với câu hỏi rằng là : “Tôi là ai?” sau một thời gian dài cô đã từng chạy trốn quá khứ và xoá bỏ mọi kí ức

Trong cuộc đời phiêu dạt thiếu tình thân, An Mi có lúc tưởng

đã tìm được những sợi dây buộc mình với cuộc đời Lần thứ

nhất là người cha nuôi yêu cô “như con gái thật” Lần thứ hai

là người chồng mà cái chết của anh ta khiến An Mi ngay lập tức nghĩ đến một cái chết cho mình Nhưng những sợi dây lần lượt bị cắt đứt: Người cha nuôi tự sát trong nhà thờ không một lời giã biệt, người chồng ra đi đột ngột vì tai nạn giao thông Cái chết của người chồng trong một vụ tai nạn đó khiến An Mi thấy không còn ai là người thân bên cạnh nữa giữa một xứ sở xa lạ- nơi không thuộc về cô An Mi đã quyết định sẽ tìm đến cái chết sau khi thực hiện cuộc hành trình rong ruổi ba tháng trên tàu và sẽ chết ở một nơi chốn không tên.Ba tháng là khoảng thời gian thử thách để An Mi kịp biết mình là ai trước khi chết- trước khi trở thành tro bụi

Và trong cuộc hành trình kiếm tìm bản thể, An Mi (tưởng) như đã thấy mình trong cuộc đời bất hạnh của Michael – người trực đêm khách sạn – qua cuốn nhật ký lạ lùng của anh

ta, trong cuộc đời Marcus –đứa trẻ 7 tuổi mắc chứng PTSD rất nặng – một bi kịch gia đình khiến cô phải bàng hoàng Bị cuốn hút bởi câu chuyện bí hiểm đó An Mi đã cất công đi tìm hiểu sự thật tìm ra những góc khuất bí ẩn trong cái bi kịch đó

Và khi sự thật được phơi bày thì cũng là lúc cô tìm thấy sự thật của những bí ẩn, ẩn chứa trong tâm hồn mình về một quá khứ mà có lẽ sự kinh hoàng của nó đã khiến một đứa trẻ mới bảy tuổi lúc đó không thể chịu đựng nổi

Cuối cùng chỉ đến những giờ phút sắp lìa xa cuộc đời trong cái phút giây ngắn ngủi ấy thì bản thể được đánh thức.Vào lúc biết cái điều “chưa từng biết”, An Mi cũng hiểu đó là điều cô “chưa từng quên”.Đó chính là tình mẫu tử, tình quê hương, mà bao lâu nay nó chỉ ngủ quên trong ký ức và trong cảm thức bị lạc loài, lạc điệu, lạc quê hương

Để rồi:

“ Và khi tro bụi trở về

Trong thinh lặng đó cận kề quê hương.”

2.Biểu hiện con người tự thú trong Và khi tro bụi của

Đoàn Minh Phượng:

a Hành trình đi tìm bản ngã ( tôi là ai?) trước khi đặt cái dấu chấm hết cho cuộc đời mình:

Con người tự thú trong tiểu thuyết “và khi tro bụi” trước hết được thể hiện qua con người hành trình tìm kiếm chính mình, sám hối với những lỗi lầm của mình, nhận thức về bản thể của mình An Mi vừa là nhân vật chính trong truyện vừa là nhân vật tự thú được nhà văn xây dựng Nhân vật An Mi trong tiểu thuyết luôn luôn tự chất vấn, thường xuyên tự hỏi

chính bản thân “Tôi hiểu gì ?”, “Cái chết ?” Nhân vật An

Mi đã tự lừa dối mình, trốn chạy quá khứ đau thương về tuổi thơ chiến tranh tàn khóc tại quê hương Việt Nam của mình, chứng kiến cái chết đau đớn của mẹ, cảnh cha nuôi tự sát trong nhà thờ và đến cả người chồng cô yêu thương nhất cũng vì bị tai nạn xe mà chết, chỉ còn lại có mình cô cô đơn, lạc lõng giữa dòng đời Nhân vật An Mi đã định chết ngay

“hai tuần sau” sau khi chồng cô chết nhưng An Mi đang nhận thức, tìm hiểu chính bản thân mình, muốn tự thú về những lỗi lầm của mình trong quá khứ nên cô không thể chết ngay

được khi “chưa chịu nhận mình bất hạnh”, “Tôi muốn biết

mình là ai để ngày tôi chết tôi biết ai đã chết” Chính vì thế

mà cuộc hành trình tìm lại chính mình, tự trả lời cho câu hỏi

“Tôi là ai ? “, “Tôi đến từ đâu?” của nhân vật được cô lựa

chọn trên hành trình cuộc sống trên những chuyến xe lửa Không phải ngẫu nhiên mà những năm tháng cuối đời nhân vật An Mi lại lựa chọn cuộc sống của mình trên những chuyến xe lửa bởi sống trên đó không ai quen biết cô, họ toàn

là những con người xa lạ, nhân vật vẫn chấp nhận cách trốn chạy quá khứ trước thực tại Quyển sổ của nhân vật An Mi

mua như “chuyến tàu đi ngược về những năm tháng” cô đã

xóa đi những kí ức quá khứ ra khỏi tâm trí của mình Nhưng

dù lấy hết can đảm tự hiểu về chính mình thì cô cũng chỉ viết được vài ba dòng thừa nhận mình là một đứa trẻ mồ côi và đến từ một đất nước có chiến tranh, chỉ vậy thôi ngoài ra không còn gì khác về cuộc đời của cô Nhưng dù nhân vật muốn hay không muốn trốn chạy quá khứ, không chịu thừa nhận chính bản thân mình thì tác giả vẫn tạo ra bước ngoặt trong cuộc đời nhân vật, để nhân vật trong vô thức tìm kiếm lại bản ngã của chính mình

Cuốn sổ với những dòng nhật kí về những câu chuyện bí ẩn, cuộc đời đây đau khổ của anh nhân viên trực đêm ở khác sạn

có tên Michael Kempf đã tác động rất lớn đến cô, để rồi cô quyết định đi tìm kiếm sự thật về gia đình đó Hành trình tìm kiếm sự thật về câu chuyện gia đình anh nhân viên khách sạn cũng đồng thời là hành trình đi tìm câu trả lời cho câu hỏi

“Tôi là ai ?”, là hành trình tự thú, sám hối, tự thừa nhận

chính mình về cuộc đời bất hạnh của nhân vật An Mi Nhân vật Marcus – đứa em trai bị thất lạc của nhân vật Micheal Kempf đã ảnh hưởng rất lớn đến hồi ức quay trở về của An

Mi Lúc đầu An Mi nghĩ mình rất giống với số phận của Marcus cũng là một thân phận bị bỏ quên, không cha mẹ,

không anh em, sống trong nỗi cô đơn sầu thảm nhưng bất chợt nhớ lại lật lại những ngăn kéo quá khứ trong tâm hồn cô mới chợt nhận ra mình không phải đóng vai Marcus mà vai chính thật sự của cuộc đời mình chính là người anh trai

“Micheal Kempf”.

Quá khứ về quê hương đã nhắc cô nhớ đến một đứa em gái ruột thịt đáng thương trong tiếng gọi khắc khoải đã bị cô bỏ quên, cô

đã bỏ chạy, bỏ rơi em mình, bỏ chạy suốt “25 năm” nay Lúc

bức màn được hé mở, An Mi đã tự thú với chính mình, tự nhận

ra lỗi lầm của bản thân, cô cứ nghĩ rằng mình bị người khác bỏ rơi suốt cuộc đời nhưng hóa ra không phải cô mới chính là người bỏ rơi người khác, lại bỏ rơi chính đứa em gái ruột thịt

của mình, đáng xấu hổ hơn cô còn chọn sống chung với “căn

bệnh mất trí nhớ” để xóa bỏ những lỗi lầm trong quá khứ của

mình Nhân vật An Mi đã ý thức được những lỗi lầm mình phạm phải, cô không thể trốn chạy quá khứ, trốn chạy sự thật, phủ nhận hiện thực chiến tranh bởi sự thật mãi mãi vẫn là sự thật, nó vẫn còn đó trong quá khứ, không thể xóa đi được Nhân vật An Mi đã tự thú, lương tâm linh hồn của cô tự soi chiếu sự thật đối diện với chính mình, những vỏ bọc bên ngoài được lột

bỏ, tìm lại nhân cách thật sự, con người bên trong thật sự của mình Cuộc hành trình tìm kiếm chính mình là ai đã kết thúc, cô

đã biết mình là ai, cô không phải là người Đức, cô là người Việt Nam, cô đến từ một đất nước đau thương vì chiến tranh gây ra

Cô có thể thay đổi kẽ tóc, tất cả nhưng cô không thể thay đổi được dòng máu dân tộc đang chảy trong con người mình, cô không thể cứ trốn chạy mãi với quá khứ, lỗi lầm của mình Lỗi lầm của nhân vật An Mi hay phải chăng là lỗi lầm của chiến tranh Xây dựng nhân vật tự thú là An Mi giúp nhà văn đi sâu

vào khám phá những vấn đề đặt ra trong hiện thực Chiến tranh tuy đã đi qua rất lâu rồi nhưng nhữn “chấn thương tinh thần”, những nỗi đau mất mát, bất hạnh vẫn còn lại dư âm trong đó mà con người hậu hiện đại phải gánh chịu.

Nhân vật Michael Kempf cũng là nhân vật lựa chọn cách quay lưng với quá khứ giống với nhân vật An Mi nhưng anh khác với

An Mi ở chỗ dù anh đã tự nhận mình là ai trong những dòng nhật kí cuốn sổ nhưng hiện thực quá nghiệt ngã, trước những cám dỗ dục vọng nên anh chấp nhận trốn chạy quá khứ, phủ nhận chính mình, phủ nhận sự thật cha anh giết mẹ anh để đổi lấy cuộc sống hạnh phúc, êm đềm bên cạnh Sophie Khác với

anh, nhân vật An Mi dù cô cũng là “đồng phạm” với anh trong

việc trốn chạy quá khứ nhưng đến phút cuối cùng đứng giữa ranh giới mong manh của sự sống và cái chết cô đã tự thú, sám hối về những lỗi lầm của mình trong quá khứ, khao khát được

sống, được làm những điều mình muốn, “Xin cho tôi sống nhìn

thấy em tôi một lần, cho tôi giải mối oan này quay về với cuộc đời” Thực tế mà nói trong cuộc đời của An Mi từ lúc cô chứng

kiến cái chết đầu tiên của người mẹ ruột cho đến nay cô chưa bao giờ sống với chính mình Chỉ có khi sắp chết, chết đấy nhưng cũng là giây phút đầu tiên cô sống thật sự với tâm hồn mình, với cái bên trong của chính bản thân mình

b Con người tự thú, sám hối luôn kiếm tìm có khát vọng cháy bỏng, mãnh liệt với tình yêu và những giá trị đẹp của cuộc đời:

- Theo đuổi những đam mê riêng, vượt qua khuôn thước số đông Khi nhận thức về giá trị cái tôi, con người cá nhân luôn

có khao khát đi tìm những giá trị của đời sống An Mi là người phụ nữ có học thức, mạnh mẽ, dám làm cuộc phiêu lưu vạn dặm trong cô đơn để “trở về” gốc gác chính mình….Cô

tự ý thức được về nhân vị, bản thể, vượt qua mọi định kiến để

đi tìm triết lý nhân sinh

- Hình ảnh Cây đàn của Anita gợi cho An Mi nhớ đến niềm đam mê, khao khát về âm nhạc một thời của mình Những ngày tháng cô đơn tại trại trẻ mồ côi An Mi sống được là nhờ những nốt nhạc, cô tìm kiếm cái đẹp cuộc đời trong âm thanh trên các phím đàn hồ cầm Bởi An Mi ý thức được sự kì diệu của cái đẹp

âm nhạc, chính nó đã cứu rỗi linh hồn những kẻ cô đơn, bất

hạnh như cô, “Cái đẹp của nhạc không đại diện cho một cái

đẹp khác, nó tự tại không nương nhờ vào kỉ niệm hay ý nghĩa“.

An Mi yêu âm nhạc bởi những nốt nhạc vang lên thay cho lời muốn nói sâu kín trong tâm hồn, những lời nói im lặng, không lời nên có thể nói âm nhạc cũng là một cách để An Mi tự thú với chính bản thân mình Âm nhạc như mối dây tơ nối giữa cô

và người cha nuôi đó là “những khoảng không ở giữa những

nốt nhạc”.

NGHỆ THUẬT 1.Tình huống giới hạn:

Tình huống giới hạn đưa đến việc nhận thức vấn để bản ngã trong tác phẩm Tác phẩm mở đầu bằng cái chết như một

“tình huống giới hạn” đẩy nhân vật vào cuộc hành trình tìm

kiếm chính mình mà cô gọi đó là cái chết được lựa chọn Cái chết xuất hiện lặp đi lặp lại trong tác phẩm là môi trường để nhân vật tự bộc lộ chính mình

2 Phương thức trần thuật:

Nhân vật được xây dựng dựa trên ngôi kể thứ nhất đã đem đến cho người đọc một cuộc hành trình tìm kiếm chính mình được

kể công khai, tường tận từ lí do, diễn biến cho đến kết thúc Nhờ vậy mà nhân vật đang suy nghĩ gì, quan tâm đến cái gì và quá trình chuyển biến nhận thức được theo dõi một cách đầy đủ trong một cốt truyện có phần hơi khó hiểu, rối rắm

Tác giả sử dụng nghệ thuật độc thoại nội tâm trong xây dựng nhân vật tự thú An Mi Trong tiểu thuyết, các đoạn đối thoại rất

ít nhưng chiếm phần lớn là những dòng độc thoại nội tâm của

nhân vật An Mi Sử dụng nghệ thuật độc thoại nội tâm giúp tác giả đi sâu vào khám phá thế giới tinh thần phong phú, ẩn sâu trong nhân vật, khiến sư thật về cuộc đời nhân vật khác quan hơn, đúng sự thật hơn

3.Kết cấu:

Tác giả sử dụng nghệ thuật kết cấu mảnh ghép, toàn bộ câu chuyện là những mảnh ghép rời rạc được chia thành những câu chuyện nhỏ khác nhau như trong sương, cuốn sổ, Sophie,…khi ghép nối những mảnh ghép đó lại khiến cuộc đời nhân vật An

Mi hiện lên đầy đủ, toàn diện

KẾT LUẬN

Việc xây dựng con người tự thú trong văn học đã tạo nên diện mạo mới cho cách thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết của Việt Nam thời kì đổi mới Bằng việc tiếp thu nguồn tư tưởng từ chủ nghĩa hiện sinh ở phương Tây vào thế kỉ XX, cho đến nửa đầu thế kỉ XX thì tiểu thuyết ở Việt Nam mới bắt đầu có sự nở rộ trong việc đổi mới về tư duy nghệ thuật, với đề tài là khai thác

thế giới phong phú bên trong bản thể người Con người tự thú cũng được xem là một dạng điển hình cho cách xây dựng nhân vật theo lối tư duy này Con người trên hành trình đi tìm chính mình với những khát khao mãnh liệt, con người tự thú nhận và sám hối trước những bất hạnh và lỗi lầm trong cuộc đời mình, con người khi nhận thức được mình cũng là lúc bị cự tuyệt với cuộc sống, tất cả làm nên tính đặc sắc cho lối viết hiện đại này

Và tiểu thuyết Và khi tro bụi cũng là một minh chứng cho hình

ảnh con người tự thú trong tư duy của chủ nghĩa hiện sinh, xây dựng thành công nhân vật An Mi- nhân vật tự thú, tác phẩm đã mang đến cho bạn đọc luồng sinh khí mới cùng với những cảm thức trong tâm trạng về sự tồn tại của bản thân trong cuộc đời