giáo trình sinh học đại cương

I. Các nguyên tố và liên kết hóa học 1. Các nguyên tố trong cơ thể sống Tế bào cũng được cấu tạo từ các nguyên tố vốn có trong tự nhiên. Tuy nhiên trong 92 nguyên tố có trong tự nhiên thì chỉ có 22 nguyên tố có trong các sinh vật. Các nguyên tố được chia thành 3 nhóm dựa theo vai trò tham gia vào chất sống, tạo các chất hữu cơ, các ion hay chỉ có dấu vết. Trong đó Các nguyên tố tham gia cấu tạo chất hữu cơ như :N, O, C, H, P, S. Các ion : K+, Na+, Mg++, Ca++, Cl Các nguyên tố chỉ có dấu vết: Fe, Mn, Co, Cu, Zn, B, V, Al, Mo, I, Si Trong cơ thể sinh vật C, H, O, N chiếm tới hơn 96% thành phần của tế bào. Các nguyên tố khác có vết ít được gọi là vi lượng hay vi tố. Vai trò chủ yếu của các nguyên tố trong cơ thể người:

CHƯƠNG 2

Sinh sản ở Thực vật

có hoa

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Rafflesia arnoldii ở Indonesia

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Sinh sản vô tính

• Không có quá trình giảm phân, tạo giao tử, và thụ

tinh.

• Cá thể mới được tạo ra từ sự nguyên phân.

• Các cá thể con được tạo ra có cấu trúc đi truyền

giống mẹ và giống hệt nhau.

Trong tự nhiên

• Thực vật thường sinh sản sinh dưỡng: cơ thể mới

được hình thành từ một phần của rễ, thân, lá.

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Từ căn hành (Maranta leuconeura)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Cây Dong vằn (Maranta leuconeura)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Từ thân củ : Khoai Tây (Solanum tuberosum)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Từ thân bò

• Dâu Tây ( Fragaria ananassa)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Dâu Tây

Từ củ: Tỏi (Allium sativum)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Tỏi (Allium sativum)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Từ lá: Mother of Thousands

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Sự tiếp hợp vô tính (Apomixis)

Gồm 2 dạng:

• Trinh sản (Parthenogenesis):

– Phôi được tạo thành từ một trứng không thụ tinh bên

trong một túi phôi lưỡng bội được hình thành khi

chưa hoàn tất giảm phân.

• Tiếp hợp vô tính:

– Phôi được hình thành từ một phôi tâm (nucellus)

lưỡng bội quanh túi phôi.

– Thường gặp ở các cây có múi (citrus).

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Tiếp hợp vô tính ở Taraxacum

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Trong Nông nghiệp

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Ghép

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Axel Erlandson's "Two Leg Tree"

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Nuôi cấy mô

Mô của carrot được nuôi cấy

hình thành các mô sẹo (callus)

(a) Mô sẹo biệt hóa thành cây

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Sinh sản hữu tính

• Bào tử thể (Sporophyte), thế hệ lưỡng bội, sinh ra

các bào tử đơn bội bằng cách giảm phân.

• Các bào tử đơn bội nguyên phân tạo ra các giao tử

thể đơn bội.

• Giao tử thể (Gametophyte) nguyên phân tạo ra

trứng hoặc tinh trùng (giao tử) đơn bội

• Các giao tử hợp nhất qua thụ tinh tạo thành hợp tử

Trứng (n) Tinh trùng (n)

THỤ TINH

Đơn bội (n)

Lưỡng bội (2n)

Hạt Hạt nẩy mầm

Hợp tử (2n)

Phôi (2n) Hạt

Quả đơn

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Hoa là cơ quan sinh sản

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Cấu tạo của hoa

Nhụy

Nuốm Vòi Bầu noãn Noãn

Cấu tạo của hoa

Nướm

Vòi nhụy Bầu noãn Noãn

Nhụy cái

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Hoa của cây đu đủ

• Cây đu đủ có thể có một trong ba dạng giới tính:

đực, cái hoặc lưỡng tính Những dạng này được

biểu hiện ở hoa.

• Hoa đực không có bầu noãn và không tạo trái

Chúng chỉ có bao phấn sản sinh các hạt phấn.

• Hoa cái có nhụy và được sinh ra ở nách cuống lá.

• Hoa lưỡng tính có cả nhụy và nhị Chúng có thể tự

thụ phấn

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Hoa đu đủ đực(Carica papaya)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Hoa đu đủ cái

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Hoa lưỡng tính

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Quang kỳ và sự trổ hoa

• Cây thuốc lá đột biến (Maryland Mammoth):

– không trổ hoa ngoài đồng vào mùa hè

– trổ hoa trong nhà kính vào mùa đông.

 Ngày ngắn vào cuối thu và đầu mùa đông đã cảm

ứng sự trổ hoa của thứ thuốc lá khổng lồ này.

Maryland Mammoth

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Quang kỳ và sự trổ hoa

Dựa vào quang kỳ, cây được chia thành 3 nhóm:

1 Cây ngày ngắn (short-day plant):

– chỉ trổ hoa trong điều kiện ngày ngắn, thường vào

mùa xuân và mùa thu

• Thí dụ:

– đậu xanh (Vigna aureus)

– trạng nguyên (Poinsettia pulcherrima)

– thược dược (Dahlia pinnata)

– cải bắp (Brassica oleracea)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Quang kỳ và sự trổ hoa

2 Cây ngày dài (Long-day plant):

– thường trổ hoa vào mùa hè

• Thí dụ:

– hành (Allium cepa)

– cà rốt (Dacus carota)

– thuốc lá (Nicotiana tabacum)

– củ cải đường (Beta vulgaris)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Quang kỳ và sự trổ hoa

3 Cây trung tính (day-neutral plant):

– không bị ảnh hưởng bởi quang kỳ, trổ hoa dù ngày

dài hay ngắn.

• Thí dụ:

– húng quế (Ocimum basilicum)

– hướng dương (Helianthus annuus)

– cẩm chướng (Dianthus caryophyllus)

– cà chua (Lycopersicum esculentum)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

So sánh cây ngày dài và cây ngày ngắn

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

So sánh cây ngày dài và cây ngày ngắn

Thí nghiệm: Ké đầu ngựa (Xanthium strumarium)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Sự thành lập giao tử đực

• Mỗi bao phấn thường có 4 túi phấn.

• Trong túi phấn, các mẫu bào của tiểu bào tử (2n)

giảm phân  các tiểu bào tử (n).

• Mỗi tiểu bào tử phát triển thành một hạt phấn (giao

tử thực vật đực) Hạt phấn nguyên phân  1 nhân

dinh dưỡng và 1 nhân sinh dục.

• Khi thụ phấn:

– Nhân dinh dưỡng  ống phấn

– Nhân sinh dục nguyên phân  2 tinh trùng.

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

HạT phấn

• Hạt phấn của mỗi laoif có hình dạng, kích thước và

cấu trúc vách tế bào đặc trưng.

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Hạt phấn

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Sự thành lập giao tử cái

• Mỗi bầu noãn có một hoặc nhiều noãn.

• Mỗi noãn có một bào tử nang (2n) giảm phân  4

đại bào tử (n).

• Ba đại bào tử thoái hóa Đại bào tử còn lại phát

triển thành túi phôi (giao tử thực vật cái) nguyên

phân 3 lần  8 nhân nằm trong 7 tế bào:

– 2 nhân cực nằm trong một tế bào lớn.

– 1 tế bào trứng.

– 2 trợ cầu và 3 đối cầu.

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

• Khi đầu ống phấn vào noãn:

– Chúng phóng thích hai tinh trùng vào túi phôi.

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Thụ tinh kép

• 1 tinh trùng thụ tinh cho trứng  hợp tử (2n) Hợp

tử nguyên phân liên tiếp, phát triển  phôi.

• 1 tinh trùng kết hợp với 2 nhân cực  tế bào (3n)

Tế bào này nguyên phân liên tiếp tạo thành nội nhũ

(endosperm) dự trữ chất dinh dưỡng để nuôi phôi.

• Phôi và nội nhũ được bao bọc bởi một lớp vỏ cứng

 hạt.

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Từ noãn đến hạt

• Sau khi thụ tinh

– Mỗi noãn phát triển thành một hạt.

– Bầu noãn phát triển thành trái bao bọc bên ngoài hạt.

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Sự phát triển của phôi

• Hợp tử phân cắt tạo ra hai tế bào không bằng nhau:

– tế bào ngọn nhỏ  phôi

– tế bào gốc to  dây treo

• Tế bào ngọn phân chia nhiều lần tạo ra một phôi

hình cầu có ba loại mô:

– tiền bì (protoderm)  biểu bì

– mô căn bản

– tiền dẫn truyền  mô dẫn truyền và tượng tầng

• Phôi hình tim  lá mầm

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Phát triển phôi ở cây hai lá mầm

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Cấu trúc của hạt

• Phôi và nội nhũ

– Được bao bọc và che chỡ bởi một vỏ hạt cứng

• Ở cây song tử diệp phôi gồm:

– trục hạ diệp

– rễ mầm

– hai tử diệp

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

• Ở cây đơn tử diệp có:

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Bastard poom

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Sầu riêng (Durian)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Đậu (Pea)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Gòn (Silk cotton tree)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Các loại quả

• Quả kép:

– Hợp quả: một hoa có nhiều bầu noãn riêng biệt, mỗi

bầu noãn phát triển, kết dính lại  1 trái.

– Đa quả: một phát hoa gồm nhiều hoa phát triển

thành trái (mỗi hoa phát triển thành một trái và liên

kết lại thành một trái duy nhất).

Mãng cầu ta (custard apple)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

– Từ cuống hoa: đào lộn hột

– Từ đế hoa: dâu tây

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Đào lộn hột (cashew)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Dâu tây (Strawberry)

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Phát tán nhờ gió

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Phát tán nhờ nước

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Phát tán nhờ động vật

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University

Bui Tan Anh – College of Natural Sciences – Can Tho University