Dẫn dắt vào bài mới Trớc cuộc xâm lợc của thực dân Pháp 1858 – 1873 triều đình đã tổ chức kháng chiến, nhng thiếu kiên quyết, nặng về phòng thủ, ảo tởng với thực dân Pháp, lúng túng trớc
Trang 1Tiết:25,2616/2/2009 Bài 20
Chiến sự lan rộng ra toàn quốc Cuộc kháng chiến của nhân dân ta
Từ năm 1873 đến năm 1884 nhà nguyễn đầu hàng
I mục tiêu bài học
1 Kiến thức
Sau khi học xong bài học, yêu cầu HS cần:
- Nắm đợc từ năm 1873, Pháp mở rộng xâm lợc cả nơc, những diễn biến chính trong qúa trình mở rộng xâm lợc Việt Nam của thực dân Pháp
- Thấy rõ diễn biến cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân Bắc Kì, Trung Kì, kết quả, ý nghĩa
2 T tởng
- Giáo dục ý thức tôn trọng bảo vệ di tích lịch sử kháng chiến chống Pháp
- Đánh giá đúng mức trách nhiệm của nhà Nguyễn trong việc để mất n-ớc
3 Kỹ năng
- Rèn luyện kỹ năng phân tích, đánh giá, nhận xét, rút ra bài học lịch sử, liên hệ với hiện tại
- Sử dụng lợc đồ trình bày các sự kiện
II Thiết bị, tài liệu dạy học–
- Lợc đồ trận Cầu Giấy lần 1 và lần 2
- T liệu về các cuộc kháng chiến ở Bắc Kì
- Tranh ảnh một số nhân vật lịch sử có liên quan đến tiết học
- Văn thơ yêu nớc đơng thời
III tiến trình tổ chức dạy học
1 Kiểm tra bài cũ
? Hoàn cảnh, nội dung của điều ớc Nhâm Tuất?
2 Dẫn dắt vào bài mới
Trớc cuộc xâm lợc của thực dân Pháp 1858 – 1873 triều đình đã tổ chức kháng chiến, nhng thiếu kiên quyết, nặng về phòng thủ, ảo tởng với thực dân Pháp, lúng túng trớc cuộc xâm lợc của thực dân Pháp, không phát động nhân dân kháng chiến Trái lại nhân dân chủ động kháng chiến, tinh thần chiến đấu anh dũng, thái độ kiên quyết, sẵn sàng hy sinh Từ khi Pháp mở rộng xâm lợc cuộc kháng chiến của nhân dân ta tiếp diễn ra sao, chúng ta cùng tìm hiểu bài 20
3 Tổ chức các hoạt động dạy học trên lớp.
Trang 2Hoạt động của GV và HS Kiến thức HS cần nắm
* Hoạt động 1: Cả lớp, cá nhân
-GV:Tình hình chính trị,kinh tế, xã hội ở
Việt Nam giai đoạn này có gì nổi bật?
- HS theo dõi SGK trả lời câu hỏi
- GV bổ sung, kết luận:
+ Về chính trị, nhà Nguyễn tiếp tục chính sách
bảo thủ “bế quan toả cảng”, không tính đến
việc lấy lại 6 tỉnh Nam Kì
Nội bộ quan lại bớc đầu có sự phân hoá giữa
bộ phận chủ chiến và chủ hoà
+ Về kinh tế: Nền kinh tế của đất nớc ngày
càng bị kệt quệ vì triều đình huy động tiền để
trả chiến phí cho Pháp
+ Xã hội: Đời sống ngày càng khó khăn, mâu
thuẫn xã hội ngày càng gay gắt, nhân dân bất
bình đứng lênh chống triều đình ngày càng
nhiều
+ Một số quan lại có t tởng tiến bộ đã đề nghị
cải cách, song triều đình không chấp nhận
>Triều đình trớc sau vẫn giữ thái độ bảo thủ
và lạc hậu.Trớc kẻ thù xâm lợc và nhân dân,
triều đình đã quay mũi giáo về phía nhân dân
phó mặc vận mệnh đất nớc cho TD Pháp
* Hoạt động 1: Cả lớp, cá nhân
- GV hỏi: Đến năm 1867 Pháp đánh chiếm
đợc những vùng nào? Theo em Pháp có
dừng lại không?
- HS trả lời: Năm 1867 Pháp chiếm đợc 6 tỉnh
Nam Kì, và tất yếu Pháp không dừng lại vì
mục tiêu của Pháp lúc đầu là cả Việt Nam, nên
Pháp mới đánh Đà Nẵng để làm bàn đạp đánh
thốc lên Huế, buộc nhà Nguyễn đầu hàng, vì
vậy sau khi chiếm xong Nam Kì Pháp mở rộng
đánh chiếm toàn bộ Việt Nam
- GV hỏi: Tại sao Pháp xâm lợc Bắc Kì mà
cha phải là kinh đô Huế?
- HS dựa vào những kiến thức đã học và suy
nghĩ trả lời:
I Thực dân Pháp tiến
đánh Bắc Kì lân thứ nhất (1873) Kháng chiến lan rộng ra Bắc Kì.
1 Tình hình Việt Nam
tr-ớc khi Pháp đánh Bắc Kì lần thứ nhất
- Về chính trị: Tiếp tục chính sách “bế quan toả cảng” và nhợng bộ Pháp
- Kinh tế: ngày càng kiệt quệ
- Xã hội: nhân dân bất bình
đứng lên đấu tranh chống lại triều đình
- Nhà Nguyễn từ chối những chủ trơng cải cách
2 Thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kì lần thứ nhất (1873).
Trang 3- GV nhận xét, kết luận: vì Bắc Kì là vùng đất
giàu tài nguyên, khoáng sản, mà nhu cầu
nguyên liệu của Pháp càng lớn do trong nớc đã
mất 2 tỉnh giàu nguyên liệu về tay Đức đó là
tỉnh Andát và Loren Hơn nữa thực dân Pháp ở
Nam Kì biết chắc triều đình Huế lúc này đã
suy yếu nh chúng đánh Bắc Kì
* Hoạt động 2: Cả lớp
- GV hỏi: Pháp đã làm gì để dọn đờng cho
đội quân xâm lợc Bắc Kì?
- HS đọc SGK sau đó trả lời
- GV bổ sung:Cho gián điệp điều tra tình
hình,móc nối với Đuy-puy để lấy cớ kéo quân
ra Bắc kì
* Hoạt động 3: Cả lớp, cá nhân
- GV yêu cầu HS theo dõi tiếp SGK để thấy
đ-ợc quá trình Pháp đánh chiếm Bắc Kì lần 1
(1873)
- HS theo dõi SGK, trình bày tóm tắt quá trình
xâm lợc Bắc Kì
- GV dẫn dắt: Trớc cuộc xâm lợc trắng trợn
của thực dân Pháp, nhân dân Bắc Kì đã kháng
chiến nh thế nào?Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu ở
phần tiếp theo
* Hoạt động 1: Cả lớp, cá nhân
- GV đặt câu hỏi: Khi Pháp đánh Bắc Kì,
triều đình nhà Nguyễn đối phó ra sao?
- HS theo dõi SGK trả lời câu hỏi
- GV nhận xét, bổ sung:
+ Khi Pháp nổ súng đánh thành Hà Nội: 100
nghĩa binh triều đình dới sự chỉ huy của viên
chởng cơ ở Ô Quan Chởng đã chiến đấu anh
dũng và hy sinh đến ngời cuối cùng
-GV cung cấp thêm t liệu cho HS về Ô Quan
Chởng
+ Trong thành Tổng đốc Nguyễn Tri Phơng đã
-Để dọn đờng xâm lợc Bắc Kì,Pháp cho gián điệp do thám tình hình miền Bắc + Tổ chức các đạo quân nội ứng
- Lấy cớ giải quyết vu
Đuy-puy đang gây rối ở Hà Nội, thực dân Pháp đem quân ra Bắc
- Ngày 19/11/1873 Pháp gửi tối hậu th cho Tổng đốc thành Hà Nội
- Không đợi trả lời, ngày 12/11/1873 Pháp tấn công thành Hà Nội –>sau đó
mở rộng đánh chiếm các tỉnh đồng bằng sông Hồng
3 Phong trào kháng chiến ở Bắc Kì trong những năm 1873 – 1874.
*Quân triều đình kháng chiến.
- Khi Pháp đánh thành Hà Nội, 100 binh lính đã chiến
đấu và hy sinh anh dũng tại
ô Quan Trởng
Trang 4đốc thúc quân sĩ chiến đấu dũng cảm.
- GV dừng lại cung cấp cho HS t liệu về
Nguyễn Tri Phơng
- Quân triều đình không thiếu lòng dũng cảm
song do vũ khí thô sơ, cách tổ chức đánh giặc
nặng nề phòng thủ, kém linh hoạt cho nên
nhanh chóng thất bại Vậy phong trào kháng
chiến của nhân dân diễn ra nh thế nào?
* Hoạt động 2: Cả lớp, cá nhân
- GV :phong trào đấu tranh của nhân dân
Bắc Kì diễn ra nh thế nào?
- HS theo dõi SGK, trả lời câu hỏi
- GV nhận xét,liên hệ: Trong suốt cuộc kháng
chiến chống Pháp, nhà Nguyễn không một lần
hiệu triệu nhân dân mà nhân dân tự động
kháng chiến (liên hệ sau này Bác Hồ kêu gọi
toàn quốc kháng chiến)
+ Ngay từ khi Pháp cha đánh thành Hà Nội
nhân dân Hà Nội đã bất hợp tác với giặc, bỏ
thuốc độc xuống giếng nớc ăn, đốt kho đạn của
địch ở ven sông Hồng, không bán lơng thực,
thực phẩm cho giặc
+ Khi thành Hà Nội thất thủ, nhân dân Hà Nội
tiếp tục kháng chiến Các sĩ phu văn thân sĩ
phu yêu nớc đã lập nghĩa hội, bí mật tổ chức
chống Pháp, nhân dân các tỉnh anh dũng chiến
đấu (phần chữ nhỏ SGK trang 120) và làm nên
chiến thắng Cầu Giấy vang dội 21/12/1873
- GV dùng lợc đồ trận Cầu Giấy để tờng thuật
diễn biến trận phục kích (phần chữ nhỏ SGK
trang 121)
-Song triều đình lại một lần nữa ký Hiệp ớc với
Pháp chịu nhiều thiệt thòi
* Hoạt động 3: Cả lớp, cá nhân
- GV yêu cầu HS đọc nội dung cơ bản của
Hiệp ớc trong SGK, và đánh giá về Hiệp ớc
- GV nhận xét, bổ sung: Đây là hiệp ớc bất
bình đẳng thứ hai mà nhà Nguyễn phải ký với
thực dân Pháp, nhà Nguyễn đã đánh mất một
phần quan trọng chủ quyền độc lập của Việt
Nam Nam Kì trở thành thuộc địa của Pháp,
-Trong thành, Tổng đốc Nguyễn Tri Phơng chiến
đấu dũng cảm
Cuối cùng ông hi sinh, quân triều đình nhanh chóng tan rã
* Phong trào kháng chiến của nhân dân:
+ Nhân dân chủ động kháng chiến không hợp tác với giặc
+ Khi thành Hà Nội thất thủ nhân dân Hà Nội và Bắc Bộ vẫn tiếp tục chiến
đấu + Ngày 21/12/1873 quân ta phục kích địch ở Cầu Giấy, Gác-ni-e tử trận –> Thực dân Pháp hoang mang chủ
động thơng lợng với triều
đình
- Năm 1874 triều đình ký với thực dân Pháp điều ớc Giáp Tuất, dâng toàn bộ 6 tỉnh Nam Kì cho Pháp
Trang 5Việt Nam trở thành thị trờng riêng của Pháp.
Hiệp ớc một lần nữa chứng tỏ thái độ nhu nhợc
của triều Nguyễn trớc cuộc xâm lợc của thực
dân Pháp Đi ngợc lại quyền lợi của nhân dân,
vì vậy vấp phải những phản ứng quyết liệt từ
nhân dân va các sĩ phu đơng thời Từ đây nội
dung chống phong kiến ngày càng rõ nét trong
phong trào đấu tranh của nhân dân ra nhất là
trong cuộc khởi nghĩa của Trần Tấn, Đặng Nh
Mai ở Nghệ – Tĩnh
“Dập dìu trống đánh cờ xiêu
Phen này quyết đánh cả triều lẫn Tây ”
Hiệp ớc đánh dấu quá trình đi từ “thủ để hoà”
sang chủ hoà vô điều kiện của nhà Nguyễn
Hoạt động 1: Cả lớp
- GV Em hãy cho biết thực dân Pháp đánh
chiếm Bắc Kì lần 2 trong bối cảnh nào?
- HS trình bày GV bổ sung
+ Ngày 3/4/1882 quân Pháp do Đại tá hải quân
Rivie chỉ huy bất ngờ đổ bộ lên Hà Nội Ngày
25/4 sau khi đợc tăng viện bih, chúng gửi tối
hậu th cho Tổng đốc Hoàng Diệu, yêu cầu
triều đình hạ vũ khí, giao thành trong ba tiếng
đồng hồ Cha hết thời hạn, địch đã nổ súng
chiếm thành GV dừng lại cho HS xem hình
trong SGK: Quân Pháp chiến thành Hà Nội,
xây dựng lô cốt trên nền điện Kính Thiên để
HS thấy đợc kinh đô xa ngàn năm văn hiến đã
–> Phong trào chống thực dân và phong kiến đầu hàng bùng nổ
Tiết 2:
II Thực dân Pháp tiến hành đánh Bắc Kì lần thứ hai Cuộc kháng chiến ở Bắc Kì và Trung Kì trong những năm 1882 – 1884.
1 Quân Pháp đánh chiếm
Hà Nội và các tỉnh Bắc Kì lần thứ hai (1882 – 1884).
-Bối cảnh: Thập kỉ 70 của thế kỉ XIX Pháp đã bớc vào giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, nhu cầu thuộc địa trở nên cấp thiết
- Ngày 3/4/1882 Pháp bất ngờ đổ bộ lên Hà Nôi
- Ngày 25/4/1882 Pháp nổ súng chiếm thành Hà Nội
- Tháng 3/1883 Pháp
Trang 6bị thực dân Pháp dày xéo.
* Hoạt động 2: Cả lớp, cá nhân
- GV: Khi Pháp đánh chiếm Bắc Kì lần hai
nhân dân ta đã kháng chiến chống Pháp nh
thế nào?
- HS theo dõi SGK trả lời
- GV bổ sung cung cấp thông tin: Mờ sáng
ngày 25/4 Rivie gửi tối hậu th cho tổng đốc
Hoàng Diệu, đòi nộp thành Hạn trả lời cha
hết, chúng đã nổ súng đánh thành, quan quân
triều đình do Hoàng Diệu chỉ huy kiên quyết
chống lại
Cuộc chiến đấu đang diễn ra quyết liệt thì kho
thuốc đạn trong thành bốc cháy (do có nội
gián) làm cho quan quân Hoàng Diệu dao
động Thừa cơ lúc đó, quân Pháp đột nhập
chiếm thành, đại quân tan rã
-GV cung cấp thêm những t liệu về Hoàng
Diệu cho HS hiểu hơn về con ngời của ông
Khi mất thành Hà Nội nhân dân vẫn tiếp tục
kháng chiến với nhiều hình thức
- GV yêu cầu HS theo dõi SGK các hoạt
động chống Pháp của nhân dân (phần chữ
nhỏ).
* Hoạt động 3: Cả lớp
- GV dùng lợc đồ trận Cầu Giấy lần hai tờng
thuật về chiến thắng Cầu Giấy (SGK)
- GV khắc sâu ý nghĩa của chiến thắng Cầu
Giấy: Chiến thắng làm cho nhân dân cả nớc vô
cùng phấn khởi, có lệnh là nhất tề nổi dậy
đánh đuổi quân địch ra khỏi bờ cõi Giặc Pháp
ở Hà Nội vô cùng hoang mang lo sợ Một tên
trong số bọn chúng đã ghi lại nh sau: “Thật là
một cuộc sống kinh khủng đối với một dúm
ngời từng đêm chờ đợi kết liễu cuộc đời” Bộ
chỉ huy Pháp đã có lệnh chuẩn bị rút khỏi
Hồng Gai, Nam Định Chiến thắng Cầu Giấy
đã tỏ rõ quyết tâm và tinh thần sẵn sàng chiến
đấu tiêu diệt quân địch, giải phóng Hà Nội và
Bắc Kì của nhân dân ta Tuy nhiên triều đình
lại ảo tởng có thể thu hồi Hà Nội bằng con
đ-chiếm mỏ than Hồng Gai, Quảng Yên, Nam Định
2 Nhân dân Hà Nội và các tỉnh Bắc Kì kháng chiến.
- Quan quân triều đình anh dũng chống trả
+ Kết quả:thành Hà Nội thất thủ Hoàng Diệu tự vẫn
đẻ khỏi rơi vào tay giặc
- Nhân dân dũng cảm chiến
đấu bằng nhiều hình thức: + Tiêu biểu có trận phục kích Cầu Giấy lần hai 19/5/1883 Rivie bỏ mạng, tinh thần chiến đấu của nhân dân nâng cao
Trang 7ờng thơng thuyết hoà bình
* Hoạt động 1: Cả lớp-cá nhân.
-GV Vì sao Pháp lại tấn công Thuận an?
-Hs :Vì bị thất bại thảm hại ở trận Cầu Giấy
lần 2
+Vua tự Đức qua đời đây là điều kiện thuận lợi
cho Pháp
- GV dùng lợc đồ cuộc kháng chiến chống
Pháp xâm lợc giới thiệu về cửa biển Thuận An:
cách kinh đô Huế khoảng 20 Km, từ cửa biển
có thể theo dọc sông Hơng đánh thốc lên Huế,
đây là một vị trí phòng thủ trọng yếu của Huế,
đợc mệnh danh là cổ họng của kinh thành Huế,
mất Thuận An coi nh mất Huế
Nhân cái chết của Rivie thực dân Pháp lớn
tiếng kêu gọi “trả thủ”, vạch ra kế hoạch đánh
chiếm kinh đô buộc triều Nguyễn đầu hàng
+ Nhân lúc Tự Đức qua đời (17/7/1883) Triều
đình còn đang bận rộn chọn ngời kế vị (vì Tự
Đức không có con) thực dân Pháp đã quyết
định đánh thẳng vào Huế
* Hoạt động 2: cá nhân
- GV yêu cầu HS theo dõi SGK trình bày
quá trình Pháp đánh chiếm Thuận An.
- HS theo dõi SGK trình bày trớc lớp
* Hoạt động 1:
- GV: Hãy cho biết hoàn cảnh ký kết và nội
dung của Hiệp ớc Hác-măng.
- HS theo dõi SGK trình bày
III Thực dân Pháp tấn công cửa biển Thuận An, Hiệp ớc 1883 và Hiệp ớc 1884.
1 Quân Pháp tấn công cửa biển Thuận An.
-Bối cảnh:
+Sau thất bại ở Cầu Giấy lần 2,Pháp lên kế hoạch trả thù
+ Lợi dụng Tự Đức mất, triều đình lục đục –> Pháp quyết định đánh Huế
-Diễn biến:
+ Ngày 18/8/1883 Pháp tấn công Thuận An
- Tối ngày 20/8/1883 Thuận An lọt vào tay giặc
2 Hai bản hiệp ớc 1883
và 1884 Nhà nớc phong kiến Nguyễn đầu hàng.
* Hoàn cảnh lịch sử:
- Nghe tin Pháp tấn công
Trang 8- GV nhận xét, bổ sung.
+ GV phân tích thêm: Theo các nội dung của
Hiệp ớc Việt Nam mất quyền tự chủ trên phạm
vi toàn quốc, triều đình Huế đã chính thức
nhận sự bảo hộ của nớc Pháp, mọi công việc
chính trị, kinh tế, ngoại giao của Việt Nam đều
do Pháp nắm ở Trung Kì do triều đình cai
quản, song trên trực tiếp điều khiển các công
việc ở Trung Kỳ, viên này có quyền gặp nhà
vua bất kỳ lúc nào nếu xét thấy cần thiết
* Hoạt động 2: Cá nhân
- GV đặt câu hỏi: Hiệp ớc Hác-măng chứng
tỏ điều gì? Em hãy nhận xét, đánh giá?
- HS suy nghĩ trả lời
- GV nhận xét kết luận: Với bản Hiệp ớc
Hác-măng, phong kiến nhà Nguyễn đã đi sâu hơn
một bớc trên con đờng đầu hàng thực dân
Pháp Việt Nam thực sự trở thành một nớc
thuộc địa nửa phong kiến GV có thể giải thích
khái niệm thuộc địa nửa phong kiến là một nớc
chính quyền phong kiến còn, song chủ quyền
dân tộc bị mất và phải phụ thuộc nớc ngoài
Nhà Nguyễn hầu nh không còn gì để mất nữa,
có chăng chỉ còn lại một triều đình hữu danh,
vô thực
* Hoạt động 3: Cả lớp-cá nhân
- GV vì sao Hiệp ớc Patơnốt đợc kí kết?
-Hs dựa vào SGK trả lời câu hỏi
-Gv bổ sung:
Nội dung chủ yếu nh Hiệp ớc Hác-măng song
có sửa chữa một số điều: Trả lại cho nhà
Nguyễn 3 tỉnh ở phía Bắc là Thanh Hoá, Nghệ
An, Hà Tĩnh và Bình Thuận ở phía Nam (theo
Hiệp ớc Hác-măng thì Thanh Hoá, Nghệ An,
Hà Tĩnh sáp nhập vào Bắc Kì, còn Bình Thuận
sáp nhập vào Nam Kì) Nhà Nguyễn chỉ kiểm
soát từ Đèo Ngang (phía Bắc) đến Khánh Hoà
(phía Nam)
Thuận An triều đình Huế vội xin đình chiến
- Ngày 25/8/1883 triều
đình Huế kí hiệp ớc Hác-măng chấp nhận sự bảo hộ của Pháp
* Nội dung Hiệp ớc Hác-măng(,,,)
–> Việt Nam trở thành một nớc thuộc địa nửa phong kiến
- Ngày 6/6/1884 Pháp ký tiếp với triều đình Huế bản Hiệp ớc Patơnốt, nhằm xoa dịu d luận và mua chuộc bọn phong kiến
4 Củng cố: GV có thể củng cố bài giảng bằng một số câu hỏi:
+Việt Nam bị xâm lợc và bị mất nớc có phải là tất yếu hay không,vì sao?
Trang 9+ Nguyên nhân thất bại, của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lợc
+ Em hãy đánh giá trách nhiệm của nhà Nguyễn trong việc để mất nớc
5 Dặn dò: Học bài cũ, đọc trớc bài mới, su tầm t liệu về phong trào Cần Vơng.