Bình bài thơ "Đàn ghita của Lor-ca"

đàn ghita của Lorca "Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn ghi-ta" F.G.Lorca những tiếng đàn bọt nớc Tây-ban-nha áo choàng đỏ gắt li-la li-la li-la đi lang thang về miền đơn độ

BèNH BÀI THƠ “ĐÀN GHI TA CỦA LORCA” CỦA THANH THẢO

T ừ xửa xa, song song với định đề "thi trung hữu họa", bao giờ cũng là “thi trung hữu nhạc” Định đề ấy bảo rằng cùng với hoạ, nhạc là một yếu tính của thơ Chừng nào còn thơ, chừng ấy thơ còn nhạc Quả có vậy, nhạc là phần tinh chất của cảm xúc thơ đã đợc điệu thức hoá Ngân nga cả bên trong cả bên ngoài mỗi tiếng thơ, nhạc đã thực sự là phần hồn của thơ Nó là hơi thở của ngôn từ thơ Tất nhiên, đây là nói nhạc của ngôn ngữ Thơ đã phát huy bao hiệu quả phong phú của ngôn ngữ để cất lên tiếng nói riêng của mình

Không chỉ vậy, để làm giàu cho mình, thơ còn khai thác cả ngôn ngữ của

nhạc nữa Bao đời nay, đã có biết bao yếu tố nhạc từ vơng quốc âm nhạc đã vợt biên,

rồi nhập tịch vào thơ, ban đầu, tạm trú, về sau, thờng trú Thậm chí, nhờ sự cu mang quá sâu nặng của thơ, trải đời này đời khác, mà nhiều thứ đã đợc đồng hoá luôn Dân ngụ c đã biến thành dân sở tại Gốc gác âm nhạc của chúng, đôi khi, chỉ còn là

kí ức xa xăm Đó phải chăng cũng là một kiểu hoà nhập tiếp biến ?

Là một tay bút ham cách tân, Thanh Thảo cũng đã tạt sang âm nhạc vay mợn không ít vốn liếng đem về đầu t cho thơ mình Để làm các trờng ca Những ngời đi

tới biển, Những nghĩa sĩ Cần Giuộc, Bùng nổ của mùa xuân, Đêm trên cát , anh đã

mớn cấu trúc của những bản giao hởng và xônát Khiến cho các thi phẩm ấy có cái dáng là lạ nh một thứ trờng-ca- giao-hởng Còn để viết thơ ngắn, lắm khi anh lại giật tạm cấu trúc của ca khúc Có lúc thì đem về lai ghép để tạo ra một diện mạo mới Cũng có lúc lại làm theo kiểu biến đổi gen mà tạo ra giống mới Nhiều bài thơ ngắn

đợc anh tổ chức khá ngon lành theo thể thức của bài hát Dáng của chúng nhang nhác

nh những ca-khúc-thơ Mà cũng không chỉ vay cấu trúc thuộc văn bản khúc ca, anh còn mợn cả lối diễn tấu ca khúc để làm giàu cho hình thức thơ nữa Đàn ghi-ta của

Lorca là một "ca" nh thế chăng ?

đàn ghita của Lorca

"Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn ghi-ta"

F.G.Lorca

những tiếng đàn bọt nớc

Tây-ban-nha áo choàng đỏ gắt

li-la li-la li-la

đi lang thang về miền đơn độc

với vầng trăng chếnh choáng

trên yên ngựa mỏi mòn

Tây-ban-nha

hát nghêu ngao

bỗng kinh hoàng

áo choàng bê bết đỏ

Lorca bị điệu về bãi bắn

chàng đi nh ngời mộng du

tiếng ghi -ta nâu

bầu trời cô gái ấy

tiếng ghi -ta lá xanh biết mấy

tiếng ghi -ta tròn bọt nớc vỡ tan

tiếng ghi -ta ròng ròng

máu chảy

không ai chôn cất tiếng đàn

tiếng đàn nh cỏ mọc hoang

giọt nớc mắt vầng trăng

long lanh trong đáy giếng

đờng chỉ tay đã đứt

dòng sông rộng vô cùng

Lorca bơi sang ngang

trên chiếc ghi ta màu bạc

chàng ném lá bùa cô gái di -gan

vào xoáy nớc

chàng ném trái tim mình

vào lặng yên bất chợt

li -la li -la li -la

(Rút từ tập Khối vuông Rubíc,

NXB Tác phẩm mới, 1985)

Nòi nghệ sĩ vốn dễ đồng bệnh tơng lân Do đồng bệnh mà đồng điệu Cho nên, có một cách để hiểu một kẻ viết : cứ xem anh viết về ai, có thể biết anh là ai Trong các thi sĩ nội, Thanh Thảo mê nhất Nguyễn Đình Chiểu, Cao Bá Quát, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Văn Cao, Đặng Đình Hng Còn những thi sĩ ngoại, thấy anh viết

đậm về Aragông, Êxênhin, Maicôpxki, Pasternac, Lorca Về từng vị đều có những

kí thác, những đồng điệu riêng Nhng, trong số những tay bút Tây phơng anh ngỡng

mộ, thì trờng hợp về Lorca, xem ra, thành công hơn cả Là một nhà thơ lớn của Tây Ban Nha hiện đại, Lorca đã đem đợc chất dân gian Anđaluxia cùng sức sống của xứ

sở bò tót vào thơ mình Lại thạo dân nhạc, ông thờng thích đi khắp xứ nh một gã Digan đơn độc mà hát lên những bài thơ của mình nh những khúc romance, ballad Bởi vậy, Lorca nh một nghệ sĩ kép : thi si kiêm nhạc sĩ Cũng bởi vậy nhiều bài thơ Lorca thờng sống cuộc đời kép : thi phẩm và nhạc phẩm 1 Có ngời sẽ nghĩ : thơ về một nghệ sĩ độc đáo nh thế, nếu có đợc một hình thức kép nữa thì thật là tam hợp ! Nhng, tam hợp lại dễ sinh tam tai Thanh Thảo không dại thế Vả, làm thế cũng đâu

ra võ của anh Không thuộc kiểu thi sĩ mớm thơ cho nhạc, càng không phải một tay vãi nhạc vào thơ Anh vẫn đi lại với nhạc, nhng theo chiêu riêng : vừa nhập cấu trúc

ca khúc vào lòng bài thơ vừa khảm thêm tiếng nhạc vào lời thơ Nên, dù dan díu với nhạc, trớc sau thơ anh vẫn luôn là thơ Ngoài vốn thi liệu đợc tái chế, tái tạo từ di sản thơ của chính Lorca, thì ngôn ngữ của nhạc, cấu trúc của ca khúc sẽ bắc những nhịp cầu tơng giao để hồn kẻ hậu sinh nói lời đồng điệu với bậc tiền nhân của xứ sở Tây ban cầm Ngón ấy chẳng tơng thích sao ? Đàn ghi-ta của Lorca chính là một lối thơ

mà ở đó lời thơ đã cờm vào nét nhạc, hình tợng thơ đã cùng cấu trúc nhạc bay đôi Thậm chí, để tiếng nói của thơ mình thêm phong phú, Thanh Thảo còn mô phỏng

1 Có lẽ do điều này mà có ngời chỉ thấy Lorca ở phía nhạc sĩ, phía không căn bản Ca khúc "Đàn ghi ta của Lorca"

của Thanh Tùng và Huỳnh Phớc Liên là một ví dụ.

những âm thanh từa tựa các nốt đàn ghita, mô phỏng cả lối diễn tấu vẫn thờng đệm cho ngời hát khi diễn nữa

*

Thanh Thảo đã chọn thời điểm bi phẫn nhất của cuộc đời Lorka cho cảm hứng của thi phẩm : lúc ông bị bắn chết Lorca luôn dự cảm và bị ám ảnh khôn nguôi bởi cái chết Nhng ông cũng không thể ngờ cái chết phũ phàng nhất đã ập xuống thân phận mình Đối với lòng tiếc thơng, mọi cái chết đều ngang trái Cái chết của Lorca càng ngang trái bội phần Vì ông bị phatxit giết hại khi mới 37 tuổi, xác ông còn bị chúng quẳng xuống một cái giếng để phi tang Mất mát kinh hoàng là thế, nhng oái oăm thay, cái chết còn là một giải thoát Giải thoát bất đắc dĩ nhng hoàn toàn Hẳn suy t Thanh Thảo đã bị vây ám giữa những phản trái kia của cái chết Nhất là lúc anh

đọc đợc cái câu nh một lời nguyện cuối, một di chúc viết sớm của Lorca : Khi tôi

chết hãy chôn tôi với cây đàn ghi-ta Và thế là thi phẩm đã tự chọn cho nó một hình

hài : vừa là thơ viếng vừa nh một bi ca

*

Có một cách mà từ xa ngời ta đã dùng đến "mệt mỏi", trong những trờng hợp thế này, là : lấy tên các tác phẩm của ngời ấy hay lời văn trong đó đem ghép lại với nhau cho chúng tạo ra một nội dung nào đó 2 Thanh Thảo chọn cách khác Thi liệu anh viết về Lorca toàn là những thi ảnh rất ám trong thế giới nghệ thuật của chính Lorca, mà sau những lãng quên chúng vẫn không thôi đeo bám Thanh Thảo : đàn

ghi-ta, bài ca mộng du, con ngựa đen, vầng trăng đỏ, chàng kĩ sĩ đơn độc, áo choàng đấu sĩ, sắc máu đấu trờng, cô gái Di gan, lá bùa hộ mệnh, hoa tử đinh

h-ơng Và, tất nhiên, làm sao có thể thiếu đợc dòng sông cùng với cỏ mọc hoang vốn

là những hình ảnh - biểu tợng từ lâu vẫn miên man với ngòi thơ Thanh Thảo ! Cảm hứng vụt dậy thì liền gọi luôn những đạo quân ấy về cho cùng đầu quân (đầu thai thì

đúng hơn) vào thi phẩm này Nhờ đó, hình tợng Lorca và suy cảm Thanh Thảo đã nói chung một thứ tiếng là dòng thi liệu đã trộn vào nhau đó Thì tơng giao, tâm giao cũng còn là thế chứ sao ?

Trong xử lý thi liệu, Thanh Thảo có dùng những lối kết hợp khá phổ biến ở thơ tợng trng Ta gặp những Tiếng đàn bọt nớc, tiếng ghi-ta nâu, tiếng ghi-ta lá xanh,

tiếng ghi-ta tròn, tiếng ghi-ta ròng ròng máu chảy, về miền đơn độc, vầng trăng chếnh choáng, chôn cất tiếng đàn, đờng chỉ tay, dòng sông rộng Nhiều thi ảnh

đ-ợc tợng trng hoá, khiến chúng có dạng một hình thể chứa nhiều hình ảnh Đờng chỉ tay là hiện thân của thiên mệnh Đờng chỉ tay đã đứt tợng trng cho cú giáng phũ phàng trái ngang của số mệnh Chiếc ghi-ta tợng trng cho âm nhạc và thơ ca Nó là cây đàn lia của chàng nghệ sĩ tài hoa Chiếc ghita màu bạc là biến ảnh của chiếc ghi-ta nâu khi đã sang cõi khác Đúng hơn, là chiếc ghi-ta đã hoá, giờ sang cõi siêu sinh Thi sĩ bơi trên chiếc ghi-ta chính là bơi trên con thuyền của thi ca đang vợt qua bến bờ sinh tử Lá bùa cô gái di-gan là cái đẹp huyền bí Xoáy nớc là tai hoạ định mệnh trên dòng sông của số phận, cũng là cái dòng sông ranh giới giữa cõi sống và cõi chết, giữa thực tại và h vô Hành động ném lá bùa và ném trái tim đều giàu hàm

ý tợng trng về sự giã từ, sự giải thoát của Lorca Lối viết này không còn xa lạ đối với ngời đọc thơ Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Chế Lan Viên hay nhóm Xuân

thay một Mạch nớc ngầm / Cuốn trôi Đất Quảng lẫn Rừng xà nu" (Chân dung văn học )

Thu nhã tập hồi Thơ Mới Nhng, nó đã đợc Thanh Thảo dùng nhuần nhị và ăn nhập

để tạo ra cho thơ mình một cách nói hàm súc Riêng cái câu giọt nớc mắt vầng trăng trong đoạn bày tỏ nỗi đau xót và tiếc thơng trớc cái chết hết sức thơng tâm của Lorca

mà lời thơ kết hợp cả trợng trng thơ Đờng với tợng trng Thơ Mới :

không ai chôn cất tiếng đàn

tiếng đàn nh cỏ mọc hoang

giọt nớc mắt vầng trăng

long lanh trong đáy giếng

cũng thấy đợc vẻ súc tích của nó Có phải câu ấy đợc viết theo lối "nghệ thuật sắp

đặt" không, mà cứ đơn giản y nh đặt hai hình ảnh bên nhau : giọt nớc mắt - vầng

trăng thế thôi ? Giữa chúng chẳng có một quan hệ từ nào Thì ra, lắm khi, việc tớc bỏ

quan hệ từ lại là cách gia tăng nghĩa cho hình ảnh và lời thơ Vì giờ đây, giữa chúng lại có thể phát sinh nhiều kiểu quan hệ, tạo ra nhiều làn nghĩa : 1) quan hệ đẳng lập :

giọt nớc mắt (và) vầng trăng ; 2) quan hệ song song : giọt nớc mắt (với) vầng trăng ; 3) quan hệ so sánh : giọt nớc mắt (nh) vầng trăng ; 4) quan hệ sở hữu : giọt nớc mắt (của) vầng trăng ; 5) quan hệ đồng nhất : giọt nớc mắt (là) vầng trăng

Ng-ời đọc có một thoáng phân vân : vậy ý thực của câu thơ sẽ theo nghĩa nào ? Nhng thoáng ấy sẽ qua nhanh bởi chỉ có câu trả lời duy nhất : nó phải là sự giao thoa và lung linh của tất cả các làn nghĩa ấy Chẳng thế sao, trong mạch cảm xúc, trong hình tợng chủ đạo cũng nh cấu tứ, các làn nghĩa kia đâu có loại trừ nhau Trái lại, chúng làm giàu và làm đẹp cho nhau cả thôi Vậy chả súc tích sao ?

*

Còn mạch triển khai của thi phẩm lại là hợp lu của cả hai dòng tự sự và nhạc Việc tái hiện sự kiện Lorca bị hành hình với những diễn biến phũ phàng, dù chỉ là chấm phá, cũng đã ít nhiều đem lại một cái "cốt" cho thi phẩm Muốn kể, thì cũng kể

đợc đôi chút Tâm t ngời đọc bị cuốn ngay vào mạch kể qua các diễn biến ấy với những kinh hoàng, đau đớn và tiếc thơng cho một con ngời vô tội, một bậc tài hoa oan khuất Nhng, dờng nh cái mạch kia còn tuân theo các bớc phát triển thuộc về cấu trúc của một ca khúc nữa Sự kiện Lorca bị hành hình vào bài thơ này đã dàn thành bốn phần nội dung với những khúc có dụng ý hẳn hoi về độ dài và tiết nhịp Đầu tiên, phần giới thiệu, là hình ảnh Lorca theo lối ấn tợng : những tiếng đàn bọt nớc / Tây -

ban - nha áo choàng đỏ gắt / li-la li-la li-la / đi lang thang về miền đơn độc / với vầng trăng chếnh choáng / trên yên ngựa mỏi mòn Tiếp nối, phần phát triển, Lorca

bị giết : Tây - ban - nha / hát nghêu ngao / bỗng kinh hoàng / áo choàng bê bết đỏ /

Lorca bị điệu về bãi bắn / chàng đi nh ngời mộng du Kế đó, phần cao trào, là nỗi

tiếc thơng trớc sự thực phũ phàng : tiếng ta nâu / bầu trời cô gái ấy / tiếng

ghi-ta lá xanh biết mấy / tiếng ghi-ghi-ta tròn bọt nớc vỡ ghi-tan / tiếng ghi-ghi-ta ròng ròng / máu chảy // không ai chôn cất tiếng đàn / tiếng đàn nh cỏ mọc hoang / giọt nớc mắt vầng trăng / long lanh trong đáy giếng Và cuối cùng, phần kết, với hình ảnh Lorca lìa bỏ tất cả và giải thoát : đờng chỉ tay đã đứt / dòng sông rộng vô cùng / Lorca bơi

sang ngang / trên chiếc ghi-ta màu bạc // chàng ném lá bùa cô gái di-gan / vào xoáy nớc / chàng ném trái tim mình / vào lặng yên bất chợt / li-la li-la li-la Tất nhiên, trớc sau, đây vẫn là sản phẩm thơ chứ không phải là một sản phẩm nhạc Nên các bớc của cấu trúc này không thể "cóp" y sì theo lối "một ăn một" với những bớc chuyển gam nh trong một nhạc phẩm thực sự đợc Mà làm cách ấy đối với thơ, chắc

gì tránh khỏi sống sợng? Chiêu thức nhuần nhuyễn nhất, có lẽ là thế : nhập cấu trúc

ca khúc vào với cốt tự sự để chúng đồng thể với nhau

Nếu chỉ dừng lại ở đó không thôi thì sắc thái ca khúc trong việc tổ chức mạch thơ hãy còn mơ hồ, cha thuyết phục

Thú vị và bất ngờ nhất là việc khảm vào mạch ấy những âm thanh nh cách diễn tấu của nhạc công khi đệm cho ngời hát một ca khúc Sự có mặt của hai chuỗi

li-la li-la li-la ở phần đầu và phần kết là thế Thú thực, khi mới đọc bài thơ này trong

tập Khối vuông Rubic, tôi thấy cái chuỗi kia là một nét lạ, nhng nhác nghĩ : lại một trò "tân hình thức" đây Cha Thanh Thảo này cũng bày đặt gớm Nhng đọc kĩ hơn thì thấy hình nh có một nghĩa lý nào đó hay hay, chứ không hẳn chỉ là những con âm rỗng nghĩa Nhng thực h ra sao, thì cứ tù mà tù mù Mãi sau, đọc kĩ hơn vào cấu trúc mới vỡ lẽ : té ra đây lại là sự giao duyên kì thú của thơ và nhạc Cụ thể là giao thoa giữa thanh âm và thi ảnh Mở đầu là hai câu : Những tiếng đàn bọt nớc / Tây Ban

Nha áo choàng đỏ gắt Thanh Thảo chọn hai hình ảnh này khởi đầu một thi phẩm

giống nh kiểu tạo những âm chủ cho một nhạc phẩm Chúng là những tơng phản kín

đáo mà gay gắt : âm thanh hồn nhiên - sắc màu chói gắt, tiếng đàn thảo dân - áo choàng đấu sĩ, vẻ khiêm nhờng - sự ngạo nghễ, niềm hân hoan - nỗi kinh hoàng, nghệ thuật - bạo lực, thân phận bọt bèo - thực tại tàn khốc Cặp hình ảnh cứ ngỡ

t-ơng phùng nào ngờ lại tt-ơng tranh Nội dung chủ đạo mà thi phẩm triển khai sẽ là phận ngời trong một hiện thực đầy tranh chấp đối chọi nh thế Rồi ngay sau hai câu mào đầu đó là chuỗi âm thanh li-la li-la li-la Nó nh một chuỗi nốt đàn buông do

ng-ời đệm đàn (ghi ta) lớt qua hàng dây để kết thúc phần dạo, đánh dấu khoảng ngắt cho ngời hát chính thức bắt lời trình diễn ca khúc Và thi phẩm cũng kết thúc bằng sự trở lại của chuỗi âm thanh ấy Nó tựa những tiếng đàn đệm cuối cùng nhằm tạo những d

âm sau khi lời hát đã ngừng Đấy chẳng phải là một lối phối âm quen thuộc trong diễn tấu ca khúc sao ? Mà cũng có thể hình dung nó nh tiếng huýt sáo ngẫu hứng của ngời ca sĩ trên nền nhạc khi diễn tấu Ngẫu hứng mà đầy xao xuyến Khi âm thanh gây niềm xao xuyến thì tự nó cũng chất chứa thi vị chứ sao !

Song, nếu chỉ có thế, thì việc phỏng âm nhạc ấy bất quá, cũng cha đi xa hơn bao nhiêu một trò trang sức hoa mĩ Về nghĩa, lila lại chính là một loài hoa có màu tím ngát rất đợc ngời phơng Tây a chuộng : hoa lila - tức hoa tử đinh hơng Chuỗi âm thanh kế tiếp gợi hình ảnh những tràng hoa chuỗi hoa bật tím liên tiếp Đó là những

đoá hoa ngời đời, ngời thơ thầm kính viếng hơng hồn Lorca hay chính là ngàn muôn

đoá hoa của sự sống đang nảy nở từ cái chết đau thơng của nhà thi sĩ, thể hiện sức sống bất diệt của những giá trị chân chính trên cõi đời này ? Có thể là thế này, có thể

là thế kia, mà có lẽ là cả hai Vì thế, chính cái chuỗi âm thanh ngỡ không đâu ấy lại chứa đựng rất nhiều cảm thơng, niềm tin và lòng ngỡng mộ sâu kín của ngời viết Thiếu ý nghĩa của một thi ảnh, chuỗi li la kia khó vợt qua một trò diễn âm thanh cầu kì

*

Mỗi nghệ phẩm là một sản phẩm không lặp lại Không chỉ nội dung, mà ngay cả hình thức Năng lợng sáng tạo có thể tích tụ lâu dài trong cả ý thức và tiềm thức, bằng cả vốn sống, vốn văn hoá cùng kinh nghiệm nghệ thuật Nhng nó chỉ xuất

ra có một lần Mỗi bài thơ là một lần loé sáng, một tia lửa không lặp lại Tôi ngờ, bản thân ngời viết cũng chẳng bao giờ kiểm soát hết đợc những gì loé lên trong tia lửa ấy Sáng tạo nghệ thuật là thế ; phải thế mới là nghệ thuật Thanh Thảo có thể sử dụng tiếp những chiêu y sì thế này để viết thi phẩm khác nữa không ? Nếu có, e rằng khó

tránh khỏi hậu quả của nhân bản vô tính về hình thức Là ngời ham tìm tòi cách tân, Thanh Thảo hiểu rõ điều đó "Với những bài thơ hay - anh viết, thi sĩ sáng tạo với

toàn bộ thể chất và tâm linh mình, và không biết cái nào bắt đầu trớc : thể xác hay tâm linh ? đó là những bài thơ ngời ta chỉ phóng ra có một lần, xuất ra có một lần, rồi ngắt Phần tích điện, phần thu góp là cả một quá trình nhng sáng tạo là khoảnh khắc Khoảnh khắc ấy xảy ra càng đột ngột bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu".Và anh

cũng tâm niệm : "Những ngời tìm đến sự hoàn mĩ của hình thức nghệ thuật thờng

dễ gặp nhau Mà trong nghệ thuật, trong thơ, hình thức là gì ? Hình thức chính là

sự hiện diện nghệ thuật riêng của từng nghệ sĩ Không có cái hình thức đó thì cũng chẳng bao giờ có nghệ thuật 3 Tôi nghĩ, với thi phẩm nàychẳng hạn, anh đã có đợc

điều đó

Qui nhơn,1985 - Hà nội, 2005

3 Thanh Thảo - Chàng bớc tới (sau đổi thành Thơ là lúc đang rơi) - Sách "Ngón thứ sáu của bàn tay", NXb Đà

Nẵng, 1995