skkn một số biện pháp giúp học sinh lớp 3 học tốt phân môn tập làm văn

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO MỎ CÀY NAM TRƯỜNG TIỂU HỌC CẨM SƠN 1 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐỀ TÀI MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP 3 HỌC TỐT PHÂN MÔN TẬP LÀM VĂN Đề tài thuộc lĩnh v

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO MỎ CÀY NAM

TRƯỜNG TIỂU HỌC CẨM SƠN 1

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI

MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP 3 HỌC

TỐT PHÂN MÔN TẬP LÀM VĂN

Đề tài thuộc lĩnh vực chuyên môn: Dạy và học

Họ và tên: Lê Văn Trung

Nhiệm vụ: Giáo viên dạy lớp 3

Sinh hoạt tổ chuyên môn: Khối 3

Tháng 3 năm 2012

PHẦN MỞ ĐẦU

I Bối cảnh chọn đề tài

Quá trình giáo dục hiện nay, nội dung và phương pháp của nó phải tạo ra sự phát triển tự nhiên của trẻ em Vì lợi ích của trẻ em, giáo dục không lấy người lớn làm chuẩn mực để đánh giá, không lấy người dạy làm trung tâm, không lấy lí thuyết suông làm nội dung, không lấy sự giảng giải làm phương pháp chủ yếu Người thầy tổ chức và hướng dẫn, trò hoạt động và phát triển, thầy giữ vai trò chủ đạo, tổ chức cho trẻ hoạt động, trò phải tự làm ra sản phẩm giáo dục

Hiện nay, cuộc cách mạng khoa học - công nghệ đã đạt được những thành tựu rực rỡ Loài người đang bước sang nền văn minh thông tin Với việc sử dụng các loại máy tính, tự động hóa, công nghệ sinh học, năng lượng sạch,… Máy móc

đã thay thế cho cơ bắp, trí nhớ làm giảm nhẹ sự tiêu tốn sức lực của con người Sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật đến đâu đi nữa cũng không thể thay con người viết bài văn hay, học tập làm văn giỏi

Quan niệm giáo dục hiện đại phải đem đến cho trẻ kinh nghiệm sống, dạy cho trẻ cách học Những gì mà trẻ học được ở Tiểu học không chỉ giúp các em có vốn để sống mà còn thỏa mãn nhu cầu học lên các lớp trên và cả cuộc đời sáng tạo sau này Rõ ràng bài tập làm văn của học sinh không có khuôn mẫu cố định, mà là

sự sáng tạo của cá nhân Không ít giáo viên đã nhầm, cứ tưởng để giúp học sinh học tốt phân môn tập làm văn, đã hướng dẫn học sinh làm theo bài mẫu, làm giảm

đi sự sáng tạo và ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ sau này

II Lý do chọn đề tài

Phân môn tập làm văn vận dụng các hiểu biết và kĩ năng về tiếng Việt do các phân môn khác rèn luyện, hoặc cung cấp đồng thời góp phần hoàn thiện chúng

Để làm được một bài tập làm văn, học sinh phải sử dụng cả bốn kĩ năng nghe, nói, đọc, viết phải vận dụng các kiến thức về tiếng Việt Trong quá trình vận dụng này, các kĩ năng và kiến thức đó được hoàn thiện và nâng cao dần

Phân môn tập làm văn rèn luyện cho học sinh các kĩ năng sản sinh văn bản Nhờ vậy, tiếng Việt không chỉ là một hệ thống cấu trúc được xem xét từng phần, từng mặt, qua từng phân môn mà trở thành một công cụ sinh động trong quá trình giao tiếp, tư duy, học tập Nói cách khác phân môn tập làm văn đã góp phần hiện thực hóa mục tiêu quan trọng bậc nhất của việc dạy và học tiếng Việt Là dạy học sinh sử dụng tiếng Việt trong đời sống sinh hoạt, trong quá trình lĩnh hội các tri thức khoa học

Trong các kì thi ở bậc Tiểu học, không có kì thi nào không có phân môn tập làm văn Rõ ràng, phân môn tập làm văn rất quan trọng trong nhà trường Tiểu học

Tuy nhiên đối với học sinh lớp 3, để học tốt phân môn tập làm văn là việc không đơn giản, mà phải cần có sự hướng dẫn tận tình của người thầy, cộng với sự

cố gắng của các em học sinh Qua nhiều năm công tác, tôi luôn tìm phương pháp hướng dẫn tốt nhất để giảng dạy, làm sao cho các em nắm được các kiến thức trong chương trình Giúp các em học tập làm văn tốt hơn, làm cơ sở để các em học tốt ở các lớp trên Từ những lí do đó, tôi quyết định chọn đề tài: “Một số biện pháp giúp học sinh lớp 3 học tốt phân môn tập làm văn”

III Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu đề tài này là chương trình tập làm văn lớp 3 đang thực hiện của Bộ Giáo dục Đào tạo Nhằm trang bị cho học sinh một số kĩ năng phục vụ vào đời sống hàng ngày, như: điền vào các giấy tờ in sẵn, viết thư, làm đơn, giới thiệu hoạt động của tổ, lớp và trường, ghi chép sổ tay

Tiếp tục rèn luyện kĩ năng kể chuyện và miêu tả: kể một sự việc đơn giản, tả

sơ lược về người, vật xung quanh theo gợi ý bằng tranh, bằng câu hỏi

Rèn luyện kĩ năng nghe thông qua các bài tập nghe – kể và các hoạt động học tập trên lớp

Đề tài này được nghiên cứu trên nhiều đối tượng của học sinh lớp 3, tôi và giáo viên của tổ chuyên môn khối 3 trường tôi dạy đã thực hiện đạt được nhiều kết quả tích cực

Đề tài này còn dành cho giáo viên đang trực tiếp giảng dạy ở bậc Tiểu học nghiên cứu, ứng dụng nhằm giúp cho giáo viên dạy ngày càng tiến bộ hơn, học sinh ngày càng học tốt hơn phân môn tập làm văn

IV Mục đích nghiên cứu

Đề tài này nhằm để đánh giá đúng với khả năng học tập của học sinh, người thầy không để học sinh bị hụt hẫng, mà phải giúp các em tự tin học tập làm văn ngày một tốt hơn

Giúp học sinh học tốt phân môn tập làm văn, không có nghĩa là làm bài mẫu cho học sinh, mà là giúp các em nắm vững kiến thức, có đủ khả năng để đáp ứng yêu cầu mà chương trình đưa ra, các em tự viết được một bài tập làm văn hay Đó cũng là thể hiện đạo đức của nhà giáo, lương tâm, trách nhiệm của người thầy

Thực hiện đề tài này nhằm rèn luyện kĩ năng sản sinh văn bản ở dạng nói và viết, phân môn tập làm văn đồng thời góp phần cùng các môn học khác rèn luyện

tư duy, phát triển ngôn ngữ và hình thành nhân cách cho học sinh Ở Tiểu học, phân môn tập làm văn góp phần rèn luyện tư duy hình tượng: từ óc quan sát tới trí tưởng tượng, từ khả năng tái hiện các chi tiết đã quan sát được tới khả năng nhào nặn các vật liệu có thực trong đời sống để xây dựng nên nhân vật, xây dựng cốt truyện Khả năng tư duy logic của học sinh cũng được phát triển trong quá trình học các kiểu bài có phong cách nghệ thuật Việc phân tích đề, đọc gợi ý,… giúp cho học sinh có khả năng phân tích, tổng hợp, phân loại, lựa chọn,… được rèn luyện để trở nên sắc bén hơn Các kiểu bài miêu tả, kể chuyện, tường thuật, viết thư, viết đơn, giúp cho học sinh phát triển vốn động từ, tính từ, tập vận dụng các biện pháp tu từ như so sánh, nhân hóa, hoán dụ,… làm cho tình cảm yêu mến và gắn bó với thiên nhiên, với con người và công việc xung quanh nảy nở Từ đây tâm hồn và nhân cách của các em hình thành và phát triển

Đề tài còn giúp cho học sinh nắm vững yêu cầu của bài tập bằng hệ thống câu hỏi, bằng lời giải thích Qua sửa chữa bài của bạn, học sinh trao đổi, nhận xét

về bài làm của bạn, các em sẽ tự rút ra những điểm ghi nhớ về tri thức

V Điểm mới trong kết quả nghiên cứu

Thực hiện đề tài này là giúp cho học sinh làm các bài văn viết hoặc nói theo các kiểu bài do chương trình quy định Để sản sinh được các bài tập làm văn, giáo viên giúp học sinh có các kĩ năng nghe, nói, đọc, viết về tiếng Việt, kĩ năng dùng

từ, đặt câu, kĩ năng phân tích đề, tìm ý và lựa chọn ý, kĩ năng lập dàn ý, viết đoạn văn và liên kết đoạn,… Các kĩ năng này không được phân môn nào trong môn Tiếng Việt rèn luyện và phát triển ngoài phân môn tập làm văn Cho nên có thể nói nhiệm vụ cơ bản và chủ yếu của đề tài này là giúp học sinh sau một quá trình luyện tập lâu dài và có ý thức, dần dần nắm được cách viết các bài tập làm văn theo nhiều loại phong cách khác nhau do chương trình quy định

Ngoài các kĩ năng chung của việc viết một văn bản, để giúp học sinh lớp 3 viết hoặc nói được một bài tập làm văn hay, giáo viên cần rèn luyện cho học sinh các kĩ năng đặc thù như kĩ năng quan sát, kĩ năng xây dựng cốt chuyện, kỹ năng giao tiếp,

kĩ năng đặt câu, kĩ năng dùng từ, kĩ năng liên kết câu trong một đoạn,… Bên cạnh

đó việc rèn luyện tâm hồn, cảm xúc, việc tăng vốn sống, vốn hiểu biết trực tiếp đời sống xung quanh,… cũng là yêu cầu cần phải quan tâm thích đáng nếu giáo viên muốn học sinh thật sự nói hoặc viết được các bài tập làm văn hay

Đề tài này còn giúp học sinh nhận xét kết quả bài làm của bạn, tự đánh giá kết quả bài làm của bản thân trong quá trình luyện tập

Để thực hiện thành công đề tài này, ngoài việc hướng dẫn trong tiết học, giáo viên nên yêu cầu, hướng dẫn học sinh thực hiện những hoạt động nối tiếp nhằm củng cố kết quả thực hành luyện tập ở lớp như: thực hành giao tiếp ngoài lớp học, sử dụng kĩ năng đã học vào thực tế cuộc sống,…

PHẦN NỘI DUNG

I Cơ sở lí luận :

Trong bậc học tiểu học, bốn kĩ năng quan trọng cơ bản nhất mà bộ môn Tiếng Việt phải rèn cho học sinh đạt được là: nghe, nói, đọc, viết Trong đó kĩ năng viết là kĩ năng quan trọng nhất và cũng khó rèn luyện cho học sinh nhất Để rèn kĩ năng viết cho học sinh, người giáo viên phải dạy tốt các phân môn như chính tả, luyện từ và câu, tập viết và tập làm văn Để viết đẹp và viết đúng, người thầy phải chú trọng rèn kĩ năng cho học sinh khi dạy tập viết và chính tả Còn muốn dạy cho học sinh viết đúng và hay thì chúng ta phải đặc biệt chú ý dạy tốt hai phân môn là luyện từ và câu và tập làm văn Trong hai phân môn này, nhiều giáo viên cho rằng tập làm văn là môn khó dạy nhất, khó rèn kĩ năng cho học sinh nhất vì đòi hỏi học sinh phải có năng khiếu mới viết văn hay được Nội dung bồi dưỡng làm văn nhằm trau dồi vốn sống vốn văn chương, nâng cao năng lực cảm nhận và diễn tả ở học sinh Học sinh luyện viết văn theo theo kiểu bài đã học Các kiểu bài ở lớp 3 là kể chuyện, thuật chuyện, viết thư, Trong các lần kiểm tra định kì phần tập làm văn luôn có một điểm số, nhưng ít có học sinh đạt điểm tối đa về bài tập làm văn, số học sinh đạt điểm giỏi khá ít Tuy nhiên, theo kinh nghiệm của bản thân tôi, là một giáo viên dạy nhiều năm, thì dạy tập làm văn cũng không quá khó Tất cả đều có thể rèn luyện được nếu chúng ta có biện pháp và cách thức giảng dạy phù hợp Tôi

đã dùng những kinh nghiệm trong giảng dạy của mình để dạy tập làm văn có hiệu quả

II Thực trạng của vấn đề

Thuận lợi

Giáo viên chủ nhiệm lớp đa số là người địa phương, nhiệt tình trong giảng dạy, gần gũi, quan tâm chăm sóc học sinh nên có điều kiện nắm bắt tâm tư, tình cảm của các em, biết các em phần kiến thức nào chưa nắm được, phần nào các em còn gặp khó khăn, lúng túng,… Từ đó, đề ra biện pháp phụ đạo kịp thời với từng đối tượng học sinh của lớp mình

Được sự quan tâm, giúp đỡ của Ban giám hiệu, chính quyền địa phương có phòng học kiên cố, bàn ghế đúng quy cách để học sinh ngồi học thoải mái, có điều kiện để các em học ngày càng tốt hơn

Phụ huynh tạo mọi điều kiện để học sinh có đủ sách vở, đồ dùng học tập, thời gian, phương tiện đi lại để các em không bị động trong học tập

Đa số học sinh chăm chỉ, siêng năng, chăm lo học tập Hầu hết các em đều ngoan ngoãn chuẩn bị tốt bài học theo yêu cầu của giáo viên

Trường lớp khang trang, được trang bị khá đầy đủ dụng cụ dạy học, làm cho học sinh yêu thích trường lớp hơn

Khó khăn

Một số gia đình kinh tế khó khăn, cha mẹ thường hay đi làm mướn ít quan tâm đến con em mình, nên các em thường hay quên đem sách vở, dụng cụ học tập Một số em ham chơi không chuẩn bị bài, vào lớp không tập trung nghe giảng nên không nắm được kiến thức cơ bản để viết được một bài tập làm văn hay Các em này chủ yếu dựa vào câu hỏi gợi ý để viết bài, hoặc kể lại câu chuyện nên bài văn chưa mạch lạc, các ý chưa liên kết được với nhau

Lớp thuộc điểm trường lẻ, vì không đủ phòng nên học một buổi nên không

có thời gian dạy buổi hai để phụ đạo cho những học sinh yếu

Học sinh vùng sâu, ít được đi tham quan, lâu lâu mới được xem biểu diễn nghệ thuật, không được tham gia các ngày hội,… vốn sống của các em còn hạn chế nên các em gặp khó khăn khi làm bài tập làm văn

Sau nhiều năm công tác, tôi nhận thấy giáo viên và học sinh ở trường tôi dạy còn có một số hạn chế sau:

Về giáo viên

Chưa sáng tạo trong việc tổ chức các hình thức khai thác kiến thức môn học, giúp học sinh lĩnh hội được cách học tập làm văn theo kiểu bài

Chưa giúp học sinh thấy được mối liên kết giữa các kiểu bài , sự hỗ trợ lẫn nhau của các dạng bài được học để viết một bài tập làm văn hay

Hướng dẫn cho học sinh rèn luyện thiếu sự sáng tạo, chưa biết tạo cơ hội cho học sinh giao tiếp nhằm phát huy trí tưởng tượng, óc sáng tạo của các em

Về học sinh:

Học sinh thường lệ thuộc vào gợi ý của giáo viên, thiếu sự sáng tạo Bài làm của các em thiếu nét riêng, ít cảm xúc và chưa vận dụng tốt các ngữ liệu mẫu ở sách giáo khoa để thực hành Khâu đọc đề và xác định yêu cầu của đề, học sinh thường bỏ qua nên bài làm chưa đi đúng yêu cầu trọng tâm, cách diễn đạt còn vụng, câu liệt kê lủng củng, không có sự vận dụng từ các bài tập rèn kĩ năng của luyện từ và câu vào bài viết Vì thế trong các kì thi, kết quả của các em còn hạn chế, chưa đạt được như mong muốn

Tôi có thể đánh giá các tồn tại nêu trên xuất phát từ những nguyên nhân sau: Thời gian triển khai nội dung chương trình thay sách chưa lâu, đặc biệt là khối 3 nên giáo viên chưa nắm bắt hết các yêu cầu về kiến thức và kĩ năng cần đạt, đặc biệt là ở phân môn tập làm văn

Từ quan điểm biên soạn sách là tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh

và phương pháp giảng dạy chủ yếu là coi trọng phần thực hành, qua luyện tập thực hành, học sinh rút ra kiến thức chủ yếu của bài học Phần bài học không có định nghĩa, không có quy tắc nên giáo viên còn lúng túng khi nâng từ kiến thức cụ thể lên thành kiến thức tổng quát

Nội dung chương trình tập làm văn ở tiểu học được biên soạn theo kiểu kết hợp giữa văn chương nghệ thuật và văn bản nhật dụng để học sinh học tập và thực hành Cứ vài tiết học về viết thư hay điền vào giấy tờ in sẵn thì có 1 tiết viết đơn, nghe và kể lại câu chuyện, kể lại buổi thi đấu thể thao, kể lại buổi biểu diễn nghệ thuật, Việc đan xen giữa hai đơn vị kiến thức có mặt ưu điểm nhưng cũng có mặt hạn chế Nhiều giáo viên chưa xâu chưỗi được kiến thức cho học sinh, học sinh nhớ cái này, quên cái kia là điều thường thấy trong các tiết tập làm văn

Mỗi tuần, chỉ dạy cho học sinh một tiết tập làm văn, giáo viên còn sửa lỗi chính tả, luyện dùng từ đặt câu nên thời gian dành cho tập làm văn là quá ít

III Các biện pháp đã tiến hành

Đầu mỗi năm học, khi nhận lớp, tôi tiến hành điều tra cơ bản ngay về từng đối tượng học sinh Một mặt tôi gặp giáo viên chủ nhiệm năm học trước để nắm bắt tình hình học tập của từng em Từ đó tôi đề ra kế hoạch cho năm học thật sát với từng đối tượng học sinh Ngoài việc bồi dưỡng cho học sinh có năng khiếu, tôi còn dành thật nhiều thời gian để phụ đạo cho những em học yếu môn Tiếng Việt, đặc biệt là phân môn Tập làm văn

Giúp học sinh rèn luyện kĩ năng nói

Đây là dạng bài kể hoặc tả miệng về người thân, gia đình, trường lớp, quê hương, lễ hội, hoạt động thể thao, văn nghệ,…

Văn kể hoặc tả miệng ở lớp 3, được xây dựng với những đề bài cụ thể và những kĩ năng thực hành đặt ra cho từng đề bài cụ thể đó Ở các tiết học chính khoá, giáo viên đã dạy cho học sinh một số kĩ năng kể chuyện như cốt chuyện, nhân vật trong câu chuyện, Thông qua một số dạng đề bài như : Kể lại chuyện đã nghe, đã học, kể lại chuyện được chứng kiến tham gia, kể chuyện dựa vào cốt chuyện có sẵn, học sinh được rèn kĩ năng kể chuyện khá cụ thể cho từng kiểu, từng dạng Tuy nhiên thời gian dành cho luyện tập của từng dạng không nhiều Các dạng bài này còn mờ nhạt trong học sinh, đặc biệt là học sinh trung bình và yếu Trong các lớp tôi phụ trách, thực hiện biện pháp giúp học sinh rèn kĩ năng nói và tổng hợp được nhiều yêu cầu của kể chuyện vào bài viết mà ít mất thời gian đầu tư Dựa vào gợi ý của đề bài giúp học sinh phát triển năng lực nói theo hình thức độc thoại và mang phong cách khẩu ngữ Học sinh ở lớp nhận xét, tranh luận với bạn

Bài nói có những đặc điểm riêng về nhiều mặt so với bài viết: Từ cách triển khai ý, tới cách lựa chọn từ ngữ, lựa chọn kiểu câu, từ cách sử dụng các yếu tố phi ngôn ngữ để phụ trợ đến các thủ thuật nhằm thu hút người nghe Bài tập làm văn nói, không phải là một bài tập làm văn viết nói lên Tiết tập làm văn miệng không phải là tiết đọc chậm hoặc đọc thuộc lòng bài viết đã chuẩn bị sẵn Vì thế, giáo viên không nên hướng dẫn bài mẫu cho các em

Tuy nhiên cũng không tuyệt đối hóa ranh giới giữa bài nói và bài viết Việc làm hai bài văn này đều sử dụng một hệ thống các kĩ năng như nhau trong gia đoạn chuẩn bị, giai đoạn hiện thực hóa Đặc biệt là sự khác nhau trong việc lựa chọn từ, kiểu câu do sự chi phối giữa hai phong cách ngôn ngữ khác nhau

Dạng bài tập làm văn nói rất có ích cho học sinh khi các em bước vào cuộc sống hay khi tiếp tục học lên các lớp trên Khả năng độc thoại theo một đề bài là khả năng mỗi người thường gặp trong đời sống, trong học tập Nếu có khả năng độc thoại tốt, học sinh sẽ tự tin và mạnh dạn phát biểu ý kiến trong học tập

Các tiết tập làm văn nói ở lớp 3 với các loại bài thường dừng ở mức độ: Học sinh trả lời các câu hỏi gợi ý thành một đoạn văn ngắn đúng nội dung câu hỏi nêu

ra, các câu trả lời phải có liên kết với nhau Chỉ những học sinh giỏi mới có khả năng viết thành bài văn trên cơ sở hệ thống câu hỏi gợi ý

Để học sinh làm tốt đề bài luyện tập này, giáo viên nên chẻ nhỏ các yêu cầu ra

để học sinh thực hành Cụ thể là:

Ví dụ: Kể về người hàng xóm mà em quý mến

Gợi ý:

a) Người đó là gì, bao nhiêu tuổi?

b) Người đó làm nghề gì?

c) Tình cảm của gia đình em đối với người hàng xóm đó như thế nào?

d) Tình cảm của người hàng xóm đối với gia đình em như thế nào?

Giáo viên cho học sinh đọc kĩ đề bài, xác định yêu cầu Cho các em nói với nhau là sẽ tả ai? Người đó có đúng là hàng xóm không? Nếu là người thân trong gia đình là sai yêu cầu Từ đó giáo viên gọi một số em nêu người mình định tả, để cho cả lớp xác định xem bạn tả có đúng đối tượng mà đề bài yêu cầu hay chưa

Cho học sinh đọc kĩ phần gợi ý, các em nhớ lại các đặc điểm của người đó theo câu hỏi gợi ý

Giáo viên gọi một em học sinh giỏi kể mẫu để cả lớp nhận xét, góp ý sửa chữa khi cần thiết