Tôi xin cảm ơn Công ty Cổ phần Thuỷ sản và Du lịch Quan Sơn, UBND xã Hợp Tiến, Hồng Sơn, Tuy Lai, UBND huyện Mỹ đức- Hà Nội, Viện Sinh Thái và Tài nguyên Sinh vật ựã tạo mọi ựiều kiện th
Trang 1đẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG đẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
đào Thị Nga
đA DẠNG SINH HỌC CÁ VÀ MỐI QUAN HỆ CỦA
CHÚNG VỚI CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG NƯỚC Ở VÙNG HỒ QUAN SƠN, HUYỆN MỸ đỨC, HÀ NỘI
LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC
Hà Nội - 2010
Trang 2đẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG đẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
đào Thị Nga
đA DẠNG SINH HỌC CÁ VÀ MỐI QUAN HỆ CỦA
CHÚNG VỚI CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG NƯỚC Ở VÙNG HỒ QUAN SƠN, HUYỆN MỸ đỨC, HÀ NỘI
Chuyên ngành: Sinh thái học
Mã số: 60 42 60
LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS NGUYỄN XUÂN HUẤN
Hà Nội - 2010
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Nguyễn Xuân Huấn, người ựã hết lòng tận tình hướng dẫn và giúp ựỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành bản luận văn này
Tôi xin cảm ơn toàn thể thầy cô trong Bộ môn động vật có xương sống, Phòng thắ nghiệm Sinh thái học và Sinh học môi trường, Trường đại học Khoa học Tự nhiên - đại học Quốc gia Hà Nội ựã tạo mọi ựiều kiện thuận lợi giúp ựỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn
Tôi xin cảm ơn Công ty Cổ phần Thuỷ sản và Du lịch Quan Sơn, UBND xã Hợp Tiến, Hồng Sơn, Tuy Lai, UBND huyện Mỹ đức- Hà Nội, Viện Sinh Thái và Tài nguyên Sinh vật ựã tạo mọi ựiều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình thu mẫu, ựiều tra nghiên cứu phục vụ luận văn
Cuối cùng tôi xin cảm ơn tất cả bạn bè, ựồng nghiệp, người thân ựã cùng góp sức ựộng viên tôi hoàn thành bản luận văn này
Hà nội, ngày 15 tháng 11 năm 2010
Người thực hiện
đào Thị Nga
Trang 4
NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT
BOD5: Hàm lượng oxy sinh học
BTTN: Bảo tồn thiên nhiên
COD: Hàm lượng oxy hoá học
DO: Hàm lượng oxy hoà tan trong nước
ðDSH: ða dạng sinh học
TB: Trung bình
HST: Hệ sinh thái
IBI (index of biotic integrity): Chỉ số tổ hợp sinh học NXB: Nhà xuất bản
SL: Số lượng
TL: Tài liệu
TT: Thứ tự
TDS: Tổng chất rắn hoà tan
TSS: Tổng các chất rắn lơ lửng
Trang 5MỤC LỤC
MỞ ðẦU 1
Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3
1.1 ða dạng sinh học và vai trò của ña dạng sinh học cá trong các hệ sinh thái nước 3
1.1.1 Khái niệm về ña dạng sinh học 3
1.1.2 ða dạng sinh học ở Việt Nam 4
1.1.3 ða dạng sinh học của hệ sinh thái hồ 6
1.1.4 Vai trò của ña dạng sinh học cá trong các hệ sinh thái nước 7
1.2 ðặc ñiểm ñặc trưng của hệ sinh thái hồ chứa 8
1.2.1 Các ñặc trưng về hình thái, cấu tạo và ñiều kiện sống trong hồ chứa 8
1.2.2 Quá trình hình thành và phát triển của các quần xã sinh vật trong hồ chứa 11
1.3 Quan hệ của ðDSH với một số yếu tố sinh thái chính ở hồ 13
1.3.1 Quan hệ với các yếu tố thuỷ lí 14
1.3.2 Quan hệ với các yếu tố thuỷ hoá 14
1.4 Những nghiên cứu sử dụng chỉ số tổng hợp quần xã cá ñể ñánh giá chất lượng nước trên thế giới và ở Việt Nam 19
1.4.1 Khái quát về sinh vật chỉ thị, chỉ số tổ hợp sinh học cá và khả năng sử dụng các chỉ số tổ hợp sinh học cá ñể ñánh giá chất lượng môi trường nước 19
1.4.2 Những nghiên cứu sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học cá ñể ñánh giá chất lượng môi trường nước 23
1.5 Một số nét khái quát về khu vực nghiên cứu 25
1.5.1 Quá trình hình thành và chức năng của vùng hồ Quan Sơn 25
1.5.2 ðiều kiện khí hậu 27
1.5.3 ðiều kiện nguồn nước 29
1.5.4 Tài nguyên ñộng thực vật 30
1.5.5 Tài nguyên du lịch 30
Trang 61.5.6 §iÒu kiÖn kinh tÕ - x héi c¸c x thuéc khu vùc nghiªn cøu 31
1.5.7 Tình hình nghiên cứu về ðDSH cá ở vùng hồ Quan Sơn, huyện Mỹ ðức, Hà Nội 35
Chương 2 THỜI GIAN, ðỊA ðIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 36
2.1 Thời gian và ñịa ñiểm nghiên cứu 36
2.1.1 Thời gian nghiên cứu 36
2.1.2 ðịa ñiểm nghiên cứu 36
2.2 Phương pháp nghiên cứu 38
2.2.1 Phương pháp khảo sát thu thập các dẫn liệu về ñiều kiện tự nhiên và các yếu tố chính về thuỷ lý, thuỷ hoá 38
2.2.2 Phương pháp thu mẫu cá ngoài thực ñịa 38
2.2.3 Phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm 39
2.2.4 Cơ sở ñánh giá môi trường nước theo phương pháp thuỷ lí hoá 41
2.2.5 Phương pháp dùng chỉ số tổ hợp quần xã cá ñể ñánh giá chất lượng môi trường nước 41
2.2.6 Phương pháp xử lý số liệu (theo thuật toán thống kê) 43
Chương 3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 44
3.1 ða dạng thành phần loài cá ở vùng hồ Quan Sơn, huyện Mỹ ðức, Hà Nội 44
3.1.1 Cấu trúc thành phần loài cá 44
3.1.2 Tính ña dạng của khu hệ cá theo bậc phân loại 50
3.1.3 Tính ña dạng của khu hệ cá ở khu vực nghiên cứu so với một số khu vực khác 53
3.1.4 Tính chất ñộc ñáo của cá ở khu vực nghiên cứu 57
3.2 Biến ñồng về thành phần loài cá theo thời gian và không gian phân bố 57
3.2.1 Biến ñộng về thành phần loài cá theo thời gian 57
3.2.2 Biến ñộng thành phần loài cá theo không gian phân bố 65
3.3 Mối quan hệ giữa thành phần loài cá và ñộ phong phú của chúng với một số yếu tố sinh thái chính ở vùng hồ Quan Sơn, huyện Mỹ ðức, Hà Nội 66
Trang 73.3.1 Quan hệ với các yếu tố thuỷ lý 66
3.3.2 Quan hệ với các yếu tố thuỷ hoá 68
3.4 Sử dụng chỉ số tổ hợp quần xã cá ựể ựánh giá chất lượng nước ở vùng hồ Quan Sơn huyện Mỹ đức, Hà Nội năm 2010 71
3.4.1 Ma trận các chỉ số tổ hợp cá ở vùng hồ Quan Sơn huyện Mỹ đức, Hà Nội năm 2010 71
3.4.2 đánh giá chất lượng nước ở vùng hồ Quan Sơn, huyện Mỹ đức, Hà Nội năm 2010 72
3.4.3 So sánh kết quả ựánh giá chất lượng nước bằng chỉ số tổ hợp cá với kết quả ựánh giá chất lượng nước bằng phương pháp hoá học 73
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 74
TÀI LIỆU THAM KHẢO 75
PHỤ LỤC 80
Phụ lục 1: PHIẾU đIỀU TRA CÁ
Phụ lục 2: DANH SÁCH CÁ NHÂN đƯỢC PHỎNG VẤN TRONG QUÁ TRÌNH LÀM LUẬN VĂN
Phụ lục 3 SO SÁNH THÀNH PHẦN LOÀI CÁ Ở HỒ QUAN SƠN THUỘC HUYỆN MỸ đỨC, THÀNH PHỐ HÀ NỘI NĂM 2010 VỚI THÀNH PHẦN LOÀI CÁ CỦA MỘT SỐ KHU VỰC
Phụ lục 4 CÁC YẾU TỐ THUỶ LÝ TẠI CÁC SINH CẢNH .
Phụ lục 5 HÀM LƯỢNG OXY TRONG NƯỚC VÀ đỘ PH
Phụ lục 6: HÀM LƯỢNG MỘT SỐ MUỐI HOÀ TAN TRONG NƯỚC
Phụ lục 7 HÀM LƯỢNG MỘT SỐ KIM LOẠI TRONG NƯỚC
Phụ lục 8: QUY CHUẨN KỸ THUẬT QUỐC GIA VỀ CHẤT LƯỢNG NƯỚC MẶT (QCVN 08 : 2008/BTNMT)
Phụ lục 9 MỘT SỐ HÌNH ẢNH TRONG QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN LUẬN VĂN
Trang 8DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1 Thành phần loài sinh vật ñã biết ở Việt Nam năm 2005 5
Bảng 2: Phân chia hồ chứa nước ở Việt Nam theo kích thước 10
Bảng 3: Số lượng và diện tích các hồ theo vùng khác nhau ở Việt Nam 10
Bảng 4 Các mức ñộ về chất lượng nước của thuỷ vực 42
Bảng 5 Thành phần loài cá và phân bố cá ở vùng hồ Quan Sơn - huyện Mỹ ðức - Hà Nội 44
Bảng 6: Tỷ lệ các họ, giống, loài trong các bộ tại khu vực nghiên cứu 51
Bảng 7: Thành phần giống, loài trong các họ cá ở vùng hồ Quan Sơn - huyện Mỹ ðức - Hà Nội 51
Bảng 8: Số lượng loài, giống, họ, bộ cá tại khu vực nghiên cứu và ở các vùng khác ở Việt Nam 54
Bảng 9 Danh sách các loài cá ngoại lai/ nhập nội ở vùng hồ Quan Sơn - huyện Mỹ ðức - Hà Nội 56
Bảng 10 Danh sách các loài cá ở hồ Quan Sơn - huyện Mỹ ðức -Hà Nội ghi trong Sách ðỏ Việt Nam cần ñược bảo vệ 57
Bảng 11 Sự biến ñộng thành phần loài cá theo thời gian ở vùng hồ Quan Sơn - huyện Mỹ ðức - Hà Nội 58
Bảng 12 Giá trị TB của các yếu tố thuỷ lý tại các hồ ño ngày 20 tháng 8 năm 2010 67
Bảng 13 Giá trị TB về hàm lượng oxy trong nước và ñộ pH ở các hồ ño ngày 20 tháng 8 năm 2010 68
B¶ng 14: Giá trị TB mét sè muèi hoµ tan trong n−íc ở các hồ ®o ngµy 20 tháng 8 năm 2010 69
Bảng 15 Giá trị TB về hàm lượng một số kim loại trong nước ở các hồ ño ngày 20 tháng 8 năm 2010 70
Bảng 16 Phân hạng cách tính ñiểm cho các chỉ số chỉ số tổ hợp sinh học cá áp dụng cho việc ñánh giá chất lượng nước ở vùng hồ Quan Sơn 71
Bảng 17 Ma trận chỉ số tổ hợp cá ñánh giá chất lượng môi trường nước ở hồ Quan Sơn - huyện Mỹ ðức - Hà Nội năm 2010 72
Trang 9DANH MỤC HÌNH
Hình 1 Bản ñồ vùng hồ Quan Sơn, huyện Mỹ ðức, TP Hà Nội 37
Hình 2 Các chỉ số ño Cá 39
Hình 3 Tỷ lệ % các họ, giống, loài trong các bộ 53 Hình 4 Biểu ñồ so sánh số lượng loài, giống, họ, bộ cá tại khu vực nghiên cứu
và ở các vùng khác ở Việt Nam 54