Lăng khải định TP huế

Kinh Thành Huế xưa kia là vùng đất của 9 đời Chúa và 13 đời vua triều Nguyễn với sự khởi đầu là Chúa Nguyễn Hoàng (1958) và kéo dài suốt 5 thế kỉ đến 1945 kết thúc dưới thời Vua Bảo Đại. Có thể nói đây là nơi lưu giữ nhiều di tích lịch sử có giá trị nhân văn. Cho đến ngày nay, tại tỉnh Thừa Thiên Huế nhiều công trình lăng tẩm của các vua triều Nguyễn được UNESCO công nhận là những di sản thế giới. Đóng góp vào kho tàng mỹ thuật chung của nhân loại với nghệ thuật kiến trúc độc đáo là các công trình lăng tẩm mang nhiều phong cách khác nhau thể hiện tính cách của bậc đế vương. Mỗi lăng tẩm là một công trình kiến trúc tiêu biểu cho nền mỹ thuật và lưu giữ những giá trị văn hoá, kiến trúc của một Triều đại. Trong điều kiện lịch sử đầy biến động nên 13 vua chỉ có 8 vua là có lăng tẩm. Và hiện nay trong số những kiến trúc lăng tẩm đầy bí ẩn đó thì Lăng vua Khải Định (vị vua thứ 12 của triều Nguyễn một ông vua đầy thị phi) so với các công trình lăng tẩm khác còn khá nguyên vẹn và có kiến trúc thật sự khác biệt. Đây chính là công trình duy nhất có sự giao thoa văn hóa Đông – Tây trong buổi giao thời của lịch sử và cá tính của Khải Định.

Học phần: Văn hóa Huế Chủ đề: Lăng Khải Định

LỜI MỞ ĐẦU Kinh Thành Huế xưa kia là vùng đất của 9 đời Chúa và 13 đời vua triều Nguyễn với

sự khởi đầu là Chúa Nguyễn Hoàng (1958) và kéo dài suốt 5 thế kỉ đến 1945 kết thúc dưới thời Vua Bảo Đại Có thể nói đây là nơi lưu giữ nhiều di tích lịch sử có giá trị nhân văn Cho đến ngày nay, tại tỉnh Thừa Thiên Huế nhiều công trình lăng tẩm của các vua triều Nguyễn được UNESCO công nhận là những di sản thế giới Đóng góp vào kho tàng

mỹ thuật chung của nhân loại với nghệ thuật kiến trúc độc đáo là các công trình lăng tẩm mang nhiều phong cách khác nhau thể hiện tính cách của bậc đế vương Mỗi lăng tẩm là một công trình kiến trúc tiêu biểu cho nền mỹ thuật và lưu giữ những giá trị văn hoá, kiến trúc của một Triều đại Trong điều kiện lịch sử đầy biến động nên 13 vua chỉ có 8 vua là

có lăng tẩm

Và hiện nay trong số những kiến trúc lăng tẩm đầy bí ẩn đó thì Lăng vua Khải Định (vị vua thứ 12 của triều Nguyễn - một ông vua đầy thị phi) so với các công trình lăng tẩm khác còn khá nguyên vẹn và có kiến trúc thật sự khác biệt Đây chính là công trình duy nhất có sự giao thoa văn hóa Đông – Tây trong buổi giao thời của lịch sử và cá tính của Khải Định

I Cuộc đời và sự nghiệp của vua

Khải Định:

Khải Định, sinh ngày 8/10/1885, mất ngày

6/11/1925, có tên huý là Nguyễn Phúc Bửu

Đảo, nhưng sau đổi tên thành Nguyễn Phúc

Tuấn – là vị vua thứ 12 của triều Nguyễn, trị vì

trong 9 năm (1916 – 1925), và là ông vua cuối

cùng xây dựng lăng mộ cho mình Ông là con

trưởng của vua Đồng Khánh và Hoàng hậu

Dương Thị Thục

Vua Đồng Khánh ở ngôi được hơn ba năm

(19/9/1885- 25/1/1889) thì băng hà lúc mới 25

tuổi, lúc này con trưởng của vua Đồng Khánh

là Hoàng tử Bửu Đảo mới hơn 3 tuổi do còn

quá nhỏ nên không được đưa lên nối ngôi vua

cha

Nǎm 1906, Bửu Đảo được phong là Phụng Hóa công, nên còn được gọi là Hoàng thân Phụng Hóa Trong khoảng thời gian giữ tước vị Phụng Hóa Công, Khải Định rất ham mê

cờ bạc, nhưng thường xuyên bị thua, có khi phải cầm bán cả những đồ dùng và những

người hầu hạ Thậm chí, vợ ông là con gái của quan đại thần Trương Như Cương, luôn luôn bị buộc về xin tiền của bố mẹ để gán nợ cho chồng

Sau khi phế truất Thành Thái (9/1907), thực dân Pháp định đưa Bửu Đảo lên ngôi vua nhưng vấp phải sự phản đối của đa phần triều thần nên đành chấp nhận Duy Tân

Sau khi Duy Tân bị đi đày vì thái độ bất hợp tác và chống đối người Pháp, ngày 18

tháng 5 năm 1916 hoàng tử Bửu Đảo lên ngôi lấy niên hiệu là Khải Định, ngôi vị mà

đáng ra đã thuộc về ông 10 năm về trước

Lên ngôi trong giai đoạn Pháp thuộc, không bản lĩnh như Gia Long, táo bạo như Minh Mạng, yêu nước như Hàm Nghi, Khải Định là một ông vua đầy tai tiếng

Có một vở kịch là “Con Rồng tre” Đó là

vở kịch viết về vua Khải Định được công chiếu ở ngoại ô Paris trong thời gian vị vua này sang Pháp dự hội chợ Marseille (Mác -xây) vào ngày 20/5/1922 để đả kích chế giễu Khải Định Đây được coi là chuyến công cán nước ngoài đầu tiên của một vị vua triều Nguyễn, điều chưa từng có tiền lệ từ trước tới nay Sự kiện này đã thổi bùng lên ngọn lửa đấu tranh của những người Việt Nam yêu nước nhằm phản đối ông

Đặc biệt, ông có quan hệ rất tốt với Khâm

Sứ Trung Kỳ, thậm chí Khải Định còn gửi gắm con mình là Vĩnh Thuỵ (vua Bảo Đại sau này) cho vợ chồng Khâm Sứ Chính vì vậy trong thời gian này triều đình Huế không hề

có xích mích gì với thực dân Pháp Nhưng cũng vì vậy mà ông vua này không được lòng dân chúng

Ở Huế người dân hay truyền miệng câu:

“Tiếng đồn Khải Định nịnh Tây Nghề này thì lấy ông này tiên sư”

Khải Định là một ông vua rất thích sự xa hoa Người ta kể lại rằng một ngày nhà vua dành thời gian khoảng 6 tiếng đồng hồ để trang điểm cho con người của mình Ông để móng tay rất dài và 10 ngón tay thì nhà vua đã đeo đến 8 chiếc nhẫn mặt ngọc rồi Trang phục thì phía trong mặc áo vetton nhưng bên ngoài thì khoác áo Hoàng bào, trên ngực có gắn huy chương Bắc Đẩu Bội Tinh của Pháp Trên lưng thì không mang nịt như thanh niên thời bây giờ, thời xưa vua chúa thưởng đeo đai ngọc Nhưng vua Khải Định lại

Vua Khải Định sang Pháp dự hội chợ

Marseille

không làm như vậy mà lại cho bắt những cái bóng điện

chớp nháy vàng xanh tím đỏ quanh lưng của mình Và

mỗi khi cảm thấy thích thú thì ông cho bật lên tắt đỏ tắt

đỏ trông rất vui mắt Đó chính là cái sự khác người và

có phần trẻ con của vi vua này

Có điều quan trọng hơn nữa đã xảy ra dưới thời này

đó chính là số vợ con của nhà vua Vua Khải Định là vị

vua nổi tiếng ít vợ và ít con nhất Ông có 12 bà vợ và có

duy nhất một con trai là Nguyễn Phúc Vĩnh Thuỵ

Người ta nói Khải Định bất lực, không thích gần đàn bà

đã gây nhiều dư luận khi ông có con với bà Hoàng Thị

Cúc Tuy nhiên ông vẫn luôn đối xử tốt với vợ của mình

Nhưng qua những điều trên ta cũng phải nhìn nhận

lại Nếu vua không đi nước ngoài thì liệu vua có mang về những kiến trúc độc đáo để tạo dựng nên những công trình kiệt tác mà chúng ta đang thấy hay không Và người ta nói rằng ông ăn mặc diêm dúa, vì thời đó trang phục ông tạo ra trông thật khác người Nhưng bây giờ nhìn lại, ta vẫn mặc những bộ đồ gọn gàng như ông đã từng mặc, những áo vetton, những đôi giày ống thậm chí có bắt điện nhấp nhấy mà những bạn trẻ thời nay gọi

là thời trang, sành điệu Vậy phải chăng ông là một nhà thiết kế thời trang tài ba, đi trước

cả thời đại

II. Tổng thể lăng Khải Định Quá trình xây dựng lăng:

a. Tổng thể lăng Khải Định:

Theo quan niệm “sống gửi thác về” của nhà Nho và triết lí vô thường của nhà Phật cuộc sống trần gian chỉ là tạm bợ khi thác về thế giới bên kia mới là cuộc sống thực Do

đó mà các Vua Chúa xưa kia rất coi trọng nơi yên nghỉ của mình

Lăng Khải Định toạ lạc trên núi Châu Chữ nay thuộc xã Thuỷ Bằng, huyện Hương Thuỷ cách thành phố Huế 10 km

Về tổng thế của Lăng là một hình chữ nhật vươn lên cao với

127 bậc cấp, lăng dựa vào thế núi ở đằng sau, dòng suối uốn lượn quanh co ở phía trước theo quan niệm phong thuỷ cổ truyền nhưng xu hướng đặt cao theo kiểu Phương Tây chứ không ở dưới thấp theo lối truyền thống như các lăng tẩm khác, tạo nên một khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ, tráng lệ Từ tổng quan cho đến chi tiết có lẽ công trình này bị ảnh hưởng khá nhiều bởi phong cách kiến trúc Châu Âu

Từ dưới mặt đất lên phải vượt qua 37 bậc cấp mới đến được Cổng Tam Quan Ở tầng thứ nhất này có hai công trình Tả Tòng Tự và Hữu Tòng Tự được xây dựng để thờ bài vị các vị công thần

Tiếp tục vượt qua 29 bậc cấp nữa sẽ đến Nghi Môn và sân Bái Đính Hai bên sân Bái Đính là hai hàng tượng chầu gồm quan văn, quan võ được tạc đúng theo tỉ lệ 1:1 Nằm ở giữa cuối sân Bái Đính là Bi Đình hình bát giác Trong Bi Đình có tấm bia bằng đá cao 3,1m Trên bia có khắc công đức của vua Khải Định do vua Bảo Đại viết Hai bên tả, hữu của nhà bia (Bi Đình) là hai Trụ Biểu tượng trưng cho hai ngọn nến soi sáng linh hồn của vua ở thế giới bên kia

Sau Bái Đình là hai tầng sân hình chữ nhật được lát gạch caro, mỗi tầng cách nhau 13 bậc Và cuối cùng là Cung Thiên Định nằm ở tầng thứ năm - vị trí cao nhất của Ứng Lăng

Gọi là 8 lăng trong 13 đời vua nhưng trải qua thời gian dài, cho đến hôm nay chỉ còn lại 7 lăng Trong 7 lăng hay được nhắc đến là Lăng Gia Long, Lăng Thiệu Trị, Lăng Khải Định, Lăng Minh Mạng, Lăng Tự Đức, Lăng Đồng Khánh, Lăng Dục Đức thì lăng của Vua Khải Định có diện tích khá nhỏ khoảng 0,5265 ha tương đương 117m chiều dài và 48,5m chiều rộng nhưng cực kì công phu và tốn nhiều thời gian

Khi Vua Khải Định trị vì đất nước được 4 năm thì ông đã lo nghĩ đến việc tạo dựng sinh phần cho mình Sau khi tham khảo nhiều tấu trình của các thầy địa lí, Vua Khải Định

đã chọn triền núi Châu Chữ làm vị trí xây cất lăng mộ và đã đổi tên núi Châu Chữ (vừa là hậu chẩm vừa là mặt bằng của lăng) thành Ứng Sơn, gọi tên lăng theo tên núi nên lăng Khải Định có tên gọi là Ứng Lăng Thoạt nhìn có thể thấy Ứng Lăng như một toà lâu đài của Châu Âu vì nó được xây bằng bê tông cốt thép

b. Quá trình xây dựng lăng:

Lăng được khởi công xây dựng vào ngày 4/9/1920 nhưng công cuộc xây dựng lăng này đang dang dở thì năm 41 tuổi nhà vua băng hà (6/11/1925) và việc xây lăng được cựu hoàng Bảo Đại - người con trai duy nhất của Khải Định tiếp tục hoàn thành, kéo dài suốt

11 năm (1920 - 1931) Do Tiền Quân Đô Đốc Thống Phủ Lê Văn Bá là người chỉ huy với

sự tham gia của nhiều nghệ nhân nổi tiếng như Phan Văn Tánh, Nguyễn Văn Khả, Ký Duyệt, Cửu Sừng Để có kinh phí xây dựng lăng Vua Khải Định đã xin chính phủ bảo

hộ Pháp cho phép tăng thuế điền lên 30% để lấy số tiền đó xây lăng cho mình Trong khi

đó nhân dân đang trong tình cảnh lầm than, sưu thuế nặng giờ đây càng nặng hơn nữa ai

ai cũng oán trách Hành động này của ông đã bị lên án gay gắt Công trình này dù đã trải qua bao năm tháng nhưng so với các công trình khác vẫn còn nguyên vẹn với lối kiến trúc thật sự khác biệt Cho đến nay khu lăng mộ này còn vô số câu hỏi bí ẩn mà các nhà nghiên cứu không thể giải đáp

III.Phong thủy của lăng và sự giao thoa văn hóa kiến trúc Đông – Tây:

a. Phong thủy của lăng:

Điều kiện đầu tiên để xây dựng lăng vua là vị trí phong thủy phải đảm bảo nghiêm ngặt các yếu tố: tiền án, hậu chẩm, tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ và yếu tố minh đường

Mặc dù đã sẵn sàng tiếp nhận phong cách kiến trúc mỹ thuật mới mẻ đến từ phương Tây nhưng vua Khải Định vẫn giữ gìn và tuân thủ triết lí phong thủy về việc xây lăng cho mình như các đời vua trước đã làm

Điều đó được thể hiện qua việc vua cho các thầy phong thủy tập trung khảo sát kĩ lưỡng địa thế và đặc điểm sơn thủy ở nhiều nơi trong vùng phía Nam sông Hương và họ đã tìm thấy một địa thế cách kinh thành Huế 10km về phía Tây Nam trên một vùng núi có độ dốc tương đối vừa phải dường như “sinh

ra để làm nơi ngả lưng cho một linh hồn quyền quý” Núi có tên Châu Chữ mà theo Đại Nam nhất thống chí nằm về phía Tây Bắc của huyện Hương Thủy, có một con suối kề cận

từ phía Nam chảy về, đó là suối Châu Ê

Núi không cao lắm song nằm giữa khung cảnh thiên nhiên thoáng đãng, có dòng nước uốn mình qua chân núi, có các dãy đồi nhấp nhô xa xa dưới tầm nhìn và một rừng cây xanh bao bọc Như mọi người đã thấy phía trước lăng là một quả đồi thấp làm tiền án, lần lượt hai bên trái và bên phải là hai ngọn núi Chóp Vung và Kim Sơn là tả Thanh long và hữu Bạch Hổ Khe Châu Ê ở phía trước kia chảy từ trái qua phải làm thủy tụ, còn gọi là minh đường Ngay phía sau lăng là vùng núi Châu Chữ, sau này Khải Định đổi thành Ứng Sơn làm hậu chẩm, đồng thời là mặt bằng của lăng Như vậy, vị trí của lăng mang đầy đủ các yếu tố về phong thuỷ, tạo nên công trình kiến trúc độc đáo mới lạ

b. Sự giao thoa văn hóa kiến trúc Đông – Tây:

Nguyên vật liệu chính là bê tông cốt thép được vận chuyển từ Pháp về, đồ sứ, thủy tinh màu, Được mang từ Trung Quốc, Nhật Bản sang Người đời sau thường đặt lăng Khải Định ra ngoài dòng kiến trúc truyền thống thời Nguyễn bởi cái mới lạ, ngông nghênh nhưng lạc lõng của nó Một điều mà chúng ta dễ dàng nhận thấy sự khác biệt đến ngông nghênh của vua Khải Định là ông cho xây dựng lăng của mình ở vị trí cao nhất, cao hơn hết tất cả các vị vua thời trước

Cổng vào lăng được làm hoàn toàn bằng sắt thép và xi măng, những trụ cổng hình tháp là sự ảnh hưởng của kiến trúc Ấn Độ

Khu vực sân chầu có hai ngôi nhà hai bên giống hệt nhau, chúng cũng được kết hợp hai lối kiến trúc Đông - Tây: mái xây theo kiểu chồng diêm, 2 lớp xếp lên nhau, bên trong

là các vì kèo làm bằng xi măng cốt thép

Ở giữa sân khi nhìn về phía trước là Bi đình với kiến trúc rất độc đáo, khác lạ so với các Bi đình khác Đó là nhà gồm hai tầng, tầng trên nhỏ hơn tầng dưới, kiến trúc mái xây theo kiểu Phật giáo với những con rồng uốn lượn nhịp nhàng Trên góc xéo của Bi đình là những hoa văn đắp nổi hình chữ Thọ cách điệu thể hiện sự trường tồn của nhà vua

Nhà bia hình bát giác xây bê tông cốt thép hoà trộn cổ kim, trong đó có bia đá với những hàng cột bát giác, các vòm cửa hình bán cầu, thấp, các cửa sổ nhỏ và dày theo lối Roman biến thể…

Hai bên bi đình là hai trụ biểu hình chóp mũi nhọn dạng stoupa ảnh

hưởng từ kiến trúc Phật giáo của Ấn Độ Stoupa là kiến trúc Phật giáo cổ nhất của ở Ấn Độ vào thế kỉ

IV - I TCN, dạng bán cầu và đỉnh nhọn, vì theo tương truyền trước khi tịch, Phật được hỏi: làm thế nào để bảo tồn sự tôn kính di thể Phật? Lúc ấy, Phật gấp tư áo cà sa, úp bát khất thực lên, rồi đặt cái gậy chống lên trên cù Trụ biểu tượng trưng cho hai ngọn nến soi sáng linh hồn vua ở thế giới bên kia

Xung quanh là hàng rào như những cây thánh giá khẳng khiu, tương tự

như những hàng rào giáo đường của nhà thờ, đây là những

đường nét kiến trúc chịu ảnh hưởng từ kiến trúc La Mã

IV.Sự đối xứng về kiến trúc:

Giống như hầu hết các khu lăng tẩm khác, lăng

Khải Định vẫn có kiểu kiến trúc đối xứng, các

Định

Bước lên những bậc cấp tiếp theo chúng ta sẽ đến khu vực sân chầu, nơi có hai hàng lính bảo vệ phía sau và hai hàng đứng trước là các quan văn, quan võ đứng theo thứ tự

“thượng văn quan võ” Điều này chứng tỏ thì thời xưa triều đình coi trọng quan văn hơn Ngoài ra, còn có tượng voi ngựa đối xứng hai bên

Bi đình nằm ở vị trí chính giữa, hai bên là hai trụ biểu uy nghi Mọi thứ được sắp xếp đối xứng một cách hoàn hảo

IV. Sân Bái đính, Bi đình, Bia đá:

a. Sân Bái đính:

Sân bái đính bao gồm hệ thống quan văn, quan võ, voi ngựa, hai trụ biểu và bi đình Khác với các lăng khác, lăng Khải Định còn có hệ thống hàng binh lính ở phía sau

Hơn nửa thế kỉ trước, khi khảo cổ về các lăng tẩm ở Huế, Ed Castagnol một nhà khảo

cổ học cho rằng: hệ thống đá trong các lăng, chúng tôi bắt buộc kết luận rằng ý sáng tạo quá nghèo nàn Hơn nữa, còn vụng về là tạc những tượng đá quá to hay quá thấp, phong cách cứng nhắc, không chút gì là nghệ thuật Phải chăng những pho tượng đá này không đáng được quan tâm bởi chúng chẳng có giá trị gì về nghệ thuật

Mới gần đây nhất văn hóa Huế mới giới thiệu nhiều về giá trị của hệ thống tượng đá

ấy Ở thời Nguyễn lăng mộ vẫn cấu trúc theo mẫu của thế kỷ về trước, được làm theo mẫu lăng mộ hoàng đế Trung Hoa, tại tất cả các lăng ở Huế đều có hàng tượng được đặt dọc hai bên sân bái đính và quay nhìn vào lòng sân Với các lăng Gia Long, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh thì sân bái đính đặt ở bên lăng còn phải trải qua nhiều cấp mới lên nấm

mộ, tượng được dựng tại nền đầu tiên Riêng lăng Minh Mạng và lăng Khải Định, nền sân bái đính của tẩm cũng là của lăng nhưng do cấu trúc mặt bằng khác nhau nên nơi đặt tượng của hai bên khác nhau Bởi vậy tầng nền sát tầng đặt lăng và tẩm mới dùng làm bái đính với hai hàng tượng

Với năm lăng trước Gia Long, Thiệu Trị, Minh Mạng, Tự Đức, Đồng Khánh tượng hai bên sân bái đình đều dàn hàng mỗi bên một hàng ngang, tạo thành từng cặp đối nhau, thứ tự từ ngoài vào trong là một đôi voi, một đôi ngựa, hai hoặc ba đôi quan võ, cuối cùng là hai đôi quan văn

Ở lăng Khải Định thì ngoài các tượng quan văn, quan võ, ngựa và voi, còn có đôi tượng lính túc vệ vẫn dàn ngang và xếp dọc hai bên sân bái đính, mỗi bên có hai hàng Từ ngoài vào trong, ở hàng trước là hai đôi quan võ rồi đến hai đôi quan văn, còn ở hàng sau

là một đôi voi, một đôi ngựa rồi đến sáu đôi lính túc vệ

Về chất liệu lăng này được làm bằng đá xi măng chỉ có lăng Đồng Khánh được đắp bằng vữa tam hợp cát thô như bê tông giả đá

Lúc nhà vua thiết triều nhà vua sử dụng hai phương tiện chính là voi và ngựa Khi nhà vua về với ông bà, tổ tiên về với cõi vĩnh hằng thì voi và ngựa cũng đi theo chân nhà vua, đây cũng là hai con vật dùng để vận chuyển thời bấy giờ Và ở đây cũng theo trình tự nam tả nữ hữu võ có nghĩa bên tay trái chúng ta là những quan văn và bên tay phải là hình ảnh những quan võ điều này nói rằng dù nhà vua sống hay chết thì mọi thứ cũng theo vua

Thực sự tượng có chiều cao hơi thấp một chút Bởi vì bản thân nhà vua có cơ thể nhỏ

bé vì vậy các quan khi chầu không được quá chiều cao của nhà vua, nếu to hơn vua sẽ được xem là phạm thượng

Huế có tất cả 91 pho tượng, song chỉ gồm 5 loại: quan văn, quan võ, voi, ngựa và lính túc vệ

So với các loại tượng trong các lăng vua Trần, Lê

ở ngoài Bắc thì tượng vua Nguyễn ở Huế có phần nghèo nàn hơn cả về đề tài lẫn bố cục vì những người tạc tượng phải tuân thủ đúng quy định triều đình đề ra Công trình ở lăng Khải Định mới hơn tạo nên sự uy nghi, trầm mặc Dù cao hay thấp nhưng tượng ở đây khá là tỉ mỉ, tỉa tốt đến từng sợi râu, tư thế nghiêm trang gây ấn tượng như nhân vật bằng da thịt

b. Bi đình, bia đá:

Ở giữa sân khi nhìn về phía trước là bi đình có kiến trúc rất độc đáo khác lạ với những bi đình khác