chữ viết tắt DANH MụC CáC CHữ VIếT TắT ASEAN Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam á BTTN Bảo tồn thiên nhiên CITES Công ước buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã nguy cấpDANIDA Cơ q
Trang 1Báo cáo Hiện trạng
Môi trường quốc gia
Chuyên đề Đa dạng sinh học
ii
danh sách chuyên gia đa dạng sinh học
DANH SáCH NHữNG NGƯờI THAM GIA BIÊN SOạN BáO CáO HIệN TRạNG MÔI TRƯờNG VIệT NAM NĂM 2005
Chuyên đề Đa dạng Sinh học
TTậậpp tthhểể cchhỉỉ đđạạoo::
TS Phạm Khôi Nguyên, Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường
TS Trần Hồng Hà, Cục trưởng Cục Bảo vệ môi trường
TTổổ tthhưư kkýý::
ThS Lê Thanh Bình, ThS Lê Hoàng Anh - Cục Bảo vệ môi trường
N
Nhhóómm bbiiêênn ssooạạnn::
GS TSKH Đặng Huy Huỳnh, TS Hồ Thanh Hải, GS.TS Đường Hồng Dật, PGS.TS.Phạm Bình Quyền, KS Vũ Văn Dũng, ThS Nguyễn Chí Thành, TS Nguyễn HuyYết, ThS Đỗ Quang Tùng, ThS Nguyễn Công Minh, GS.TSKH Trần Công Khánh,
TS Nguyễn Ngọc Sinh, GS.TS Mai Đình Yên
Trang 2chữ viết tắt
DANH MụC CáC CHữ VIếT TắT
ASEAN Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam á
BTTN Bảo tồn thiên nhiên
CITES Công ước buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã nguy cấpDANIDA Cơ quan Phát triển Quốc tế Đan Mạch
UBND Uỷ ban Nhân dân
VQG Vườn Quốc gia
WWF Quỹ Quốc tế về Bảo vệ thiên nhiên
Trang 3Mụ ụC C LLụ ụC C
Trang
Mở đầu 1
Chương I Đa dạng sinh học Việt Nam - Đặc trưng và tầm quan trọng 1 Những nét đặc trưng của đa dạng sinh học Việt Nam 5
1.1 Đa dạng các hệ sinh thái của Việt Nam 5
1.1.1 Phân vùng địa sinh học và vùng phân bố tự nhiên 5
1.1.2 Đa dạng các hệ sinh thái 6
1.1.3 Đặc trưng của đa dạng hệ sinh thái ở Việt Nam 8
1.2 Đa dạng loài 9
1.2.1 Đa dạng loài trong hệ sinh thái trên cạn 9
1.2.2 Đa dạng loài trong hệ sinh thái đất ngập nước nội địa 10
1.2.3 Đa dạng loài trong các hệ sinh thái biển và ven bờ 11
1.2.4 Một số loài sinh vật mới cho khoa học được phát hiện trong thời gian gần đây ở Việt Nam 11
1.2.5 Đặc trưng đa dạng loài ở Việt Nam 13
1.3 Đa dạng nguồn gen trong nông nghiệp 13
1.3.1 Nguồn gen giống cây trồng, vật nuôi 13
1.3.2 Đặc trưng đa dạng nguồn gen 14
2 Tầm quan trọng của đa dạng sinh học Việt Nam 15
2.1 Giá trị sinh thái và môi trường 15
2.2 Giá trị kinh tế 15
2.3 Giá trị xã hội và nhân văn 16
iii mục lục
Trang 4mục lục
Chương II Một số tác động qua lại chính giữa kinh tế - xã hội, tự nhiên và đa dạng
sinh học ở Việt Nam
1 Gia tăng dân số, đói nghèo, sự di dân và quá trình đô thị hoá 21
2 Phát triển công nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng 23
3 Phát triển của thương mại, dịch vụ và du lịch 24
4 Phát triển nông lâm nghiệp và thuỷ sản 25
5 Khai thác và sử dụng không bền vững tài nguyên đa dạng sinh học 27
6 Ô nhiễm môi trường 28
7 Cháy rừng 30
8 Thiên tai 31
9 Hội nhập kinh tế quốc tế 33
Chương III Một số vấn đề bức xúc về đa dạng sinh học ở Việt Nam và ảnh hưởng của chúng 1 Các hệ sinh thái bị tác động, loài và nguồn gen suy giảm 37
1.1 Các hệ sinh thái tự nhiên bị suy thoái 37
1.2 Các loài tự nhiên suy giảm 40
1.3 Hệ sinh thái nông nghiệp và giống cây trồng, vật nuôi bị ảnh hưởng 42
2 Hiện trạng quản lý rừng và các Khu bảo tồn thiên nhiên có nhiều bất cập 43
2.1 Diện tích rừng tăng nhưng chất lượng rừng suy giảm 43
2.2 Xây dựng Hệ thống khu bảo tồn (rừng đặc dụng) vẫn chưa hoàn thiện 44
3 Quản lý và sử dụng Đất ngập nước (các thủy vực nội địa và ĐNN ven biển) thiếu quy hoạch 46
3.1 Diện tích, chất lượng các vùng đất ngập nước đang bị suy giảm 46
3.2 Sự hiểu biết và nhận thức về đất ngập nước của xã hội không đồng đều 47
3.3 Quản lý và sử dụng đất ngập nước phân tán, thiếu đồng bộ 48
3.4 Luật pháp liên quan đến quản lý ĐNN còn tản mạn 48
4 Đa dạng sinh học biển đang bị đe doạ nghiêm trọng 49
4.1 Nguồn lợi hải sản suy giảm nhanh 49
4.2 Các rạn san hô Việt Nam đang suy giảm về độ phủ 50
4.3 Hệ sinh thái cỏ biển Việt Nam chưa được đánh giá đúng mức 51
4.4 Công tác bảo tồn biển chỉ mới bắt đầu 52
Báo cáo Hiện trạng
Môi trường năm 2005
Chuyên đề Đa dạng sinh học
Trang 5mục lục
5 Buôn bán động thực vật hoang dã chưa giảm bớt 53
5.1 Tình trạng buôn bán động thực vật hoang dã ở nước ta hiện nay 53
5.2 Tác động của buôn bán động, thực vật hoang dã đến đa dạng sinh học 55
5.3 Nguyên nhân của nạn buôn bán động, thực vật hoang dã bất hợp pháp 55
6 Các loài sinh vật ngoại lai xâm hại 58
6.1 Tình hình các loài ngoại lai xâm hại ở Việt Nam 58
6.2 Quản lý và phòng trừ các loài ngoại lai xâm hại 59
7 Tiếp cận nguồn gen và chia sẻ lợi ích, vấn đề tri thức bản địa 60
7.1 Hiện trạng của tiếp cận nguồn gen và chia sẻ lợi ích 60
7.2 Bảo tồn tri thức bản địa 61
7.3 Quản lý nhà nước trong tiếp cận nguồn gen, chia sẻ lợi ích và bảo tồn tri thức bản địa 61
Chương IV Các thách thức và đáp ứng 1 Các thách thức trong công tác bảo tồn ĐDSH ở Việt Nam 65
2 Các đáp ứng 66
2.1 Hoàn thiện chính sách, pháp luật và thể chế trong bảo tồn và phát triển bền vững đa dạng sinh học 66
2.1.1 Xây dựng Kế hoạch hành động ĐDSH của Việt Nam 66
2.1.2 Hoàn chỉnh hệ thống pháp luật về bảo vệ ĐDSH 68
2.1.3 Hoàn thiện tổ chức ở Trung ương về bảo vệ ĐDSH 69
2.1.4 Thực hiện phân cấp quản lý ĐDSH 69
2.1.5 Tăng cường thể chế bảo vệ ĐDSH 69
2.2 Chú trọng vấn đề ngân sách và tài chính cho bảo tồn và phát triển bền vững ĐDSH 70
2.3 Xây dựng và hoàn thiện các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học 73
2.3.1 Biện pháp bảo tồn nguyên vị (in-situ) 73
2.3.2 Biện pháp bảo tồn chuyển vị (ex-situ) 76
2.3.3 Bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng 79
2.4 Phát triển và nuôi trồng nguồn lợi sinh vật đảm bảo phát triển bền vững 80
2.4.1 Nuôi trồng thuỷ sản 80
2.4.2 Trồng rừng (chú ý đến các loài cây bản địa) 80
2.4.3 Gây nuôi động thực vật hoang dã 81
Trang 6mục lục
Báo cáo Hiện trạng
Môi trường quốc gia
Chuyên đề Đa dạng Sinh học
2.5 Đẩy mạnh công tác nghiên cứu và đào tạo cán bộ đa dạng sinh học 81
2.5.1 Nghiên cứu về ĐDSH ở Việt Nam 81
2.5.2 Đào tạo cán bộ ĐDSH ở Việt Nam 82
2.6 Mở rộng các hoạt động truyền thông và nâng cao nhận thức về đa dạng sinh học 83
2.6.1 Xu hướng nhận thức trong bảo tồn và phát triển bền vững đa dạng sinh học 83
2.6.2 Những hạn chế của truyền thông và nâng cao nhận thức 86
2.7 Tăng cường hội nhập quốc tế trong bảo tồn đa dạng sinh học 87
2.7.1 Tham gia của Việt Nam vào các điều ước quốc tế 87
2.7.2 Tham gia của Việt Nam trong các chương trình bảo tồn đa dạng sinh học khu vực và toàn cầu 88
2.7.3 Đầu tư và hỗ trợ quốc tế trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học 89
Kết luận và kiến nghị 93
Trang 7danh mục khung
danh mục hình
Trang
Hình 1.1 Rùa Trường Sơn (Rùa Trung Bộ) Mauremys (Annamemys) annamensis 7
Hình 1.2 Hệ sinh thái núi đá vôi vịnh Hạ Long 8
Hình 1.3 Hệ sinh thái Đất ngập nước Tràm Chim 8
Hình 1.4 Chà vá Chân xám (Pygathrix cinereus) 12
Hình 1.5 Sao la (Pseudoryx nghetinhensis) 12
Hình 1.6 Mùa gặt 14
Hình 2.1 Phá rừng ở Bình Thuận 28
Hình 2.2 Rừng kêu cứu 30
Hình 2.3 Đê biển tại Thịnh Long (Nam Định) 31
Hình 3.1 Hổ Đông Dương 40
Hình 3.2 Ruộng bậc thang 42
Hình 3.3 Lợn Móng Cái 42
Hình 3.4 Thay đổi độ che phủ rừng của Việt Nam từ năm 1995 đến 2002 43
Trang 8danh mục khung
DANH MụC khung
Trang
Khung 1.1 Khái niệm chung, Định nghĩa về đa dạng sinh học 5
Khung 1.2 Chương trình bảo tồn ĐDSH Trung Trường Sơn, 2004-2020 6
Khung 1.3 Đa dạng loài trong một số vùng ĐNN vùng cửa sông đồng bằng sông Hồng 10
Khung 1.4 Một số loài sinh vật mới cho khoa học được phát hiện trong thời gian gần đây ở Việt Nam 12
Khung 1.5 Một số giống lúa cổ truyền của Việt Nam 14
Khung 1.6 Mô hình trồng rừng phòng hộ ven biển 15
Khung 1.7 Chức năng điều hoà vi khí hậu của Rừng ngập mặn .15
Khung 1.8 Giá trị kinh tế của rừng ngập mặn 16
Khung 2.1 Di dân tự do đến Đăk Lăk 22
Khung 2.2 Số hộ nghèo năm 2005 22
Khung 2.3 Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường 23
Khung 2.4 áp lực của thị trường đối với động vật hoang dã 24
Khung 2.5 Du lịch sinh thái tại Vườn quốc gia Ba Bể và Yok Đôn 25
Khung 2.6 ảnh hưởng ô nhiễm môi trường ở Vịnh Hạ Long - Bái Tử Long 29
Khung 2.7 Hoá chất Bảo vệ thực vật tồn đọng ở Việt Nam 29
Khung 2.8 Sự kiện cháy rừng tại Vườn Quốc gia U Minh Thượng 30
Khung 2.9 Thiệt hại do bão số 7/2005 .31
Khung 2.10 Tình hình xói lở bờ biển, nứt đất, sạt lở đất 32
Khung 3.1 Các đồng cỏ: không phải là đất hoang 38
Khung 3.2 Tình trạng của các rạn san hô ở Việt Nam 39
Khung 3.3 Phá rừng ngập mặn ở Tràng Cát (Hải Phòng) để nuôi trồng thuỷ sản 47
Khung 3.4 Suy giảm năng suất thuỷ sản do mất rừng ngập mặn 47
Khung 3.5 Nhiệm vụ và chức năng của các Bộ, ngành và địa phương trong bảo tồn và phát triển bền vững các vùng đất ngập nước 48
Khung 3.6 Một số mô hình bảo tồn biển ở Việt Nam 52
Khung 3.7 Một số trường hợp sinh vật ngoại lai xâm hại điển hình ở Việt Nam 58
Trang 9Báo cáo Hiện trạng
Môi trường quốc gia
Khung 3.8 Một số văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến quản lý
và phòng trừ các loài sinh vật ngoại lai xâm lấn 59Khung 3.9 Một số nguồn gen cây rừng đang đối mặt trước nguy cơ tuyệt chủng 60Khung 3.10 Phục hồi, phát triển đàn gà Đông tảo 60Khung 4.1 Khung nội dung Kế hoạch hành động ĐDSH được phê duyệt
tại Quyết định số 845/TTg ngày 22/12/1995 của Thủ tướng Chính phủ 66Khung 4.2 Các nguồn đầu tư cho ĐDSH 70Khung 4.3 Chương trình hành động của Chính phủ, phần về:
Tăng cường nguồn lực tài chính, đẩy mạnh áp dụng các biện pháp kinh tế, tạo sự chuyển biến cơ bản trong đầu tư bảo vệ môi trường 73Khung 4.4 Ngăn chặn sự suy giảm của cò mỏ thìa Platalea minor
ở Vườn quốc gia Xuân Thuỷ 74Khung 4.5 Các vườn cây thuốc .76Khung 4.6 Bảo tồn nguồn gen 78Khung 4.7 Một số thành công của mô hình Nam Xuân với sự tham gia
của cộng đồng 79Khung 4.8 Luật Bảo vệ và Phát triển rừng 2004 với điều khoản về sự tham gia
của cộng đồng trong quản lý và bảo vệ rừng 79Khung 4.9 Một số cơ quan nghiên cứu và đào tạo về đa dạng sinh học hiện nay
ở Việt Nam 81Khung 4.10 Một số chiến lược và chính sách của Chính phủ Việt Nam
liên quan đến Nâng cao nhận thức về bảo tồn
và phát triển bền vững Đa dạng sinh học 84Khung 4.11 Mục tiêu của Chương trình nâng cao nhận thức đa dạng sinh học
giai đoạn 2001-2010 85Khung 4.12 Chương trình truyền thông ĐDSH tại Vườn Quốc gia Cúc Phương 85Khung 4.13 Chương trình nâng cao nhận thức bảo tồn và Du lịch sinh thái
của Dự án PARC 86Khung 4.14 Các thoả thuận quốc tế về bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học
mà Việt Nam tham gia 87Khung 4.15 Chương trình bảo tồn đa dạng sinh học Đất ngập nước Mêkông 89
Trang 10danh mục bảng
DANH MụC Bảng
Trang
Bảng 1.1 Một số hệ sinh thái chính ở Việt Nam 6
Bảng 1.2 Sự phong phú thành phần loài sinh vật ở Việt Nam .9
Bảng 1.3 Tổng số loài sinh vật biển đã biết ở Việt Nam 11
Bảng 1.4 Số lượng các loài cây trồng phổ biến ở Việt Nam 13
Bảng 1.5 Số giống cây trồng được công nhận chính thức (1977 - 2004) 14
Bảng 2.1 Tình hình tăng dân số ở một số tỉnh Tây Nguyên (nghìn người) 22
Bảng 2.2 Giá trị sản xuất công nghiệp qua các năm 23
Bảng 2.3 Dự báo nhu cầu đối với một số sản phẩm gỗ chính 24
Bảng 2.4 Giá trị sản xuất nông lâm nghiệp, thủy sản (giá so sánh 1994) 26
Bảng 2.5 Chuyển đổi mục đích sử dụng đất rừng từ đầu năm đến tháng 6/2005 26
Bảng 3.1 Diễn biến rừng và độ che phủ ở Việt Nam từ năm 1943 đến 5/2005 và so sánh với số liệu của ASEAN vào năm 2000 37
Bảng 3.2 Thống kê số lượng các loài bị đe dọa toàn cầu (chỉ tính các cấp CR, VU và EN) và cấp quốc gia .40
Bảng 3.3 Thống kê số lượng loài bị đe dọa toàn cầu (theo các phân hạng) của Việt Nam theo danh lục đỏ của IUCN 1996, 1998 và 2004 .40
Bảng 3.4 Tình trạng diễn biến số lượng một số loài động vật, thực vật quí hiếm có giá trị kinh tế ở Việt Nam 41
Bảng 3.5 Sự suy giảm diện tích và mất mát giống cây trồng địa phương từ năm 1970 đến năm 1999 42
Bảng 3.6 Hiện trạng diện tích và độ che phủ rừng các vùng trên toàn quốc 44
Bảng 3.7 Thống kê diện tích các khu BTTN của các nước vùng ĐNA .44
Bảng 3.8 Tổng hợp trữ lượng và khả năng khai thác hải sản theo vùng nước (2003) 49
Bảng 3.9 Tình trạng độ phủ san hô trên rạn ở một số khu vực chủ yếu vùng ven bờ Việt Nam trong những năm gần đây 50
Bảng 3.10 Sự suy giảm về độ phủ san hô sống trên rạn ở một số khu vực chủ yếu vùng ven bờ Việt Nam 50
Bảng 4.1 Danh mục các nguồn vốn đầu tư cho các khu rừng đặc dụng 72
Bảng 4.2 Số lượng các khu bảo tồn ở Việt Nam 73
Bảng 4.3 ODA môi trường cho các khu bảo tồn và các chương trình ưu tiên trong Kế hoạch Hành động Đa dạng Sinh học Quốc gia (BAP) 90
Trang 11danh mục biểu đồ
Báo cáo Hiện trạng
Môi trường quốc gia
Chuyên đề Đa dạng sinh học
DANH MụC biểu đồ
TrangBiểu đồ 2.1 Tỷ lệ tăng dân số và diện tích một số loại cây trồng qua các năm 21Biểu đồ 2.2 Sử dụng đất trên đầu người của Việt Nam (ha/người)
dưới sức ép dân số 21Biểu đồ 2.3 Tăng diện tích rừng ngập mặn đưa đến tăng sản lượng
thuỷ hải sản tại Vườn quốc gia Xuân Thuỷ 25Biểu đồ 2.4 Tỷ lệ tăng lượng phân bón vô cơ (N,P2O5,K2O) và sản lượng
một số loại cây trồng qua các năm (tỷ lệ % tăng so với năm 1995) 27Biểu đồ 2.5 Diễn biến BOD5trên các sông hồ một số thành phố
(Hồ Bảy Mẫu và sông Tô Lịch - Hà Nội, hồ An Biên - Hải Phòng
và Kênh Nhiêu Lộc - Tp Hồ Chí Minh) 28Biểu đồ 3.1 Biểu đồ diễn biến rừng theo thời gian 43Biểu đồ 3.2 Sơ đồ diễn biến diện tích rừng ngập mặn Việt Nam, 1943-2000 46Biểu đồ 3.3 Sự thay đổi về diện tích rừng ngập mặn và diện tích đầm nuôi tôm
ở tỉnh Cà Mau từ năm 1983 - 1999 46Biểu đồ 3.4 Sản lượng và năng suất khai thác hải sản (tấn/CV)
từ năm 1990 đến năm 2002 49Biểu đồ 3.5 Số lượng động vật hoang dã buôn bán bị tịch thu
từ năm 1997 đến tháng 3/2005 .53Biểu đồ 3.6 Số vụ vi phạm vận chuyển, mua bán trái phép động vật hoang dã
từ năm 1997 đến tháng 3/2005 53Biểu đồ 3.7 Số động vật hoang dã tính theo kg thu giữ từ năm 1997 - 2004
tại các vùng 54Biểu đồ 3.8 Cơ cấu nhu cầu tiêu dùng động vật hoang dã tại Việt Nam 55Biểu đồ 3.9 Tỷ lệ số lượng động vật hoang dã theo các nguồn cung khác nhau 55Biểu đồ 4.1 Biểu đồ mô tả đầu tư cho bảo vệ ĐDSH từ các nguồn 71Biểu đồ 4.2 Tổng chi ngân sách và tổng chi cho đa dạng sinh học năm 2004 71Biểu đồ 4.3 Quá trình phát triển hệ thống rừng đặc dụng của Việt Nam 74Biểu đồ 4.4 Mức độ tập trung quan tâm của các dự án thuộc lĩnh vực
quản lý tài nguyên thiên nhiên 89