Hướng dẫn cài Tự điển Hán - Việt Thiều Chửu

NhómTiêu chí Nhóm các văn bản ngữ lục Thiền tông Nhóm các văn bản nghi thức, công văn hành chính Nhóm các văn bản thơ văn... NhómTiêu chí Nhóm các văn bản ngữ lục Thiền tông Nhóm các văn

Hướng dẫn cài Tự điển Hán - Việt Thiều Chửu

GV: Nguyễn Thanh Phong

Nhóm

Tiêu chí

Nhóm các văn bản ngữ lục Thiền tông

Nhóm các văn bản nghi thức, công văn hành chính

Nhóm các văn bản thơ văn

Nhóm

Tiêu chí

Nhóm các văn bản ngữ lục Thiền tông

Nhóm các văn bản nghi thức, công văn hành chính

Nhóm các văn bản thơ văn

Mục đích

sáng tác Giáo huấn, truyền dạy cho tín đồ, đệ

tử.

Phục vụ hoạt động hành chính nhà nước

Bày tỏ tình cảm, quan điểm, thái

độ trước cuộc sống

Tác giả Vua, nhà sư,

người mộ đạo… Vua, quan… Vua, quan, Nho sĩ, nhà sư…

Thể loại Thơ, kệ, văn

bia…

Chiếu, biểu, văn… Thơ phú, tản

văn, văn biền ngẫu, kí…

Đặc trưng

ngôn ngữ Nghiêng về phía Bạch thoại trung

đại.

Nghiêng về ngôn ngữ văn bản cổ (Kinh thư).

Nghiêng về chuẩn mực văn học Trung Quốc.

Trẫm văn, sinh vật chi động, vô hữu bất tử Tử giả, thiên địa chi đại số, vật lý đương nhiên, nhi cử thế chi nhân mạc bất vinh sinh nhi ố tử Hậu táng dĩ

khí nghiêp, trọng phục dĩ tổn tính; trẫm thậm bất thủ yên Dư ký quả đức, vô dĩ an bách tính, cập

chí tồ lạc, hựu sử nguyên nguyên thôi ma tại thân, thần hôn lâm khốc, giảm kỳ ẩm thực, tuyệt kỳ tế

tự, dĩ trọng dư quá, thiên hạ kỳ vị dư hà?

Trẫm điệu tảo tuế nhi tự ưng đại bảo, cư hầu vương thượng, nghiêm cung di uý, ngũ thập hữu lục niên Lại tổ tông chi linh, hoàng thiên phu hựu, tứ hải vô ngu, biên thuỳ vi cảnh, tử đắc liệt vu liên quân chi hậu, hạnh hĩ, hà kỳ hưng ai!

Trẫm tự tỉnh liễm dĩ lai, hốt anh phất dự, bệnh ký di lưu,

khủng bất cập cảnh, thệ ngôn tự nhi Thái tử Dương

Hoán, niên dĩ chu kỷ, đa hữu đại độ, minh doãn đốc

thành, trung túc cung ý, khả y trẫm chi cựu điển, tức

hoàng đế vị

Tư nhĩ đồng nhụ, đản thụ quyết mệnh, kế thể thủ nghiệp,

đa đại tiền công Nhưng ngưỡng nhĩ thần thứ, nhất tâm bật lượng

Tư nhĩ Bá Ngọc, thực trượng nhân khí, sức nhĩ qua mâu,

dự bị bất ngu, vô thế quyết mệnh Trẫm chi minh mục, vô

di hận hĩ

Tang tắc tam nhật thích phục, nghi chỉ ai thương Táng tắc

y Hán văn kiệm ước vi vụ, vô biệt khởi phần lăng, nghi thị tiên đế chi trắc

Ô hô! Tang du dục thệ, thốn cữu nan đình; cái thế khí từ, thiên niên vĩnh quyết!

Nhĩ nghi thành ý, chi thính trẫm ngôn, minh cáo vương

công, phu trần nội ngoại

CHIẾU ĐỂ LẠI LÚC SẮP MẤT

 Trẫm nghe: các giống sinh vật không giống nào không

chết Chết là số lớn của trời đất, là lẽ đương nhiên của

muôn loài Thế mà người đời không ai không ham sống, ghét chết [Có người] chôn cất linh đình đến huỷ hoại cả

cơ nghiệp; [có người] coi trọng việc tang chế đến hao tổn

cả tính mệnh, trẫm rất không ưa Trẫm đã ít đức, không làm gì cho trăm họ được yên đến khi chết đi lại bắt dân

chúng mặc xô gai, sớm tối khóc lóc, giảm ăn uống, bỏ

cúng tế, để làm nặng thêm lỗi lầm của trẫm thì thiên hạ sẽ bảo trẫm là người như thế nào?

Trẫm vẫn sót vì tuổi nhỏ phải đảm đương ngôi báu lớn, ở

trên các vương hầu, lúc nào cũng nghiêm kính sợ hãi, đến nay đã năm mươi sáu năm Nhờ anh linh của tổ tông và hoàng thiên tin giúp nên bốn bể yên lành, biên thuỳ ít loạn, đến khi chết đi được dự đứng sau tiên đế là may lắm rồi, việc gì còn phải khóc thương!

Trẫm từ khi đi xem dân gặt hái đến nay, trong mình bỗng thấy không khỏe, bây giờ bệnh đã trầm trọng, sợ không kịp căn dặn đầy đủ, nên hãy thận trọng mà nói việc kế tự thôi! Thái tử Dương Hoán tuổi đã tròn mười hai, có độ lượng, thông minh, thành thực trung hậu, ôn hoà nghiêm kính, có thể theo phép cũ của trẫm, lên ngôi hoàng đế.

Này đứa trẻ thơ, con hãy vâng nhận mệnh ta, nối dõi thể thống, giữ gìn cơ nghiệp, làm rộng lớn thêm công đức của tiền nhân Trẫm mong thần dân hết lòng phụ tá

Hỡi ngươi Bá Ngọc, [ngươi] thực có phong độ người quân

tử Hãy sửa sang giáo mác để dự phòng những việc bất trắc, chớ làm sai mệnh trẫm, trẫm dù nhắm mắt cũng

không ân hận gì

Việc tang thì sau ba ngày nên bỏ áo trở, thôi khóc than

Chôn cất thì nên theo cách kiệm ước của Hán Văn Đế, không cần xây lăng tẩm riêng, hãy để trẫm được hầu

Lý Thường Kiệt (1019 - 1105)

mưu lược.

Thành.

伐宋露布文

昏庸，不循聖范。聽安石貪邪之計，作青苗助役之科。使百姓膏脂涂地，而資其肥己之謀。

蓋萬民資賦於天，忽落那要离之毒。在上固宜可憫，從前切莫須言。

本職奉國王命，指道北行。欲清妖孽之波淘，有分土無分民之意。要掃腥穢之污濁，歌堯天享舜日之佳期。

我今出兵，固將拯濟。檄文到日，用廣聞知。切自思量，莫懷震怖。

Phạt Tống lộ bố văn

 Thiên sinh chưng dân, quân đức tắc mục Quân dân chi

đạo, vụ tại dưỡng dân Kim văn, Tống chủ hôn dung, bất tuần thánh phạm Thính An Thạch tham tà chi kế, tác

"thanh miêu", "trợ dịch" chi khoa Sử bách tính cao chi đồ địa, nhi tư kỳ phì kỷ chi mưu

 Cái vạn dân tư phú ư thiên, hốt lạc na yếu li chi độc Tại

thượng cố nghi khả mẫn, tòng tiền thiết mạc tu ngôn

 Bản chức phụng quốc vương mệnh, chỉ đạo Bắc hành: dục thanh yêu nghiệt chi ba đào, hữu phân thổ vô phân dân chi ý; yếu tảo tinh uế chi ô trọc, ca Nghêu thiên thưởng Thuấn nguyệt chi giai kỳ

 Ngã kim xuất binh, cố tương chửng tế Hịch văn đáo nhật, dụng quảng văn tri Thiết tự tư lường, mạc hoài chấn bố

Bài văn lộ bố khi đánh Tống

 Trời sinh ra dân chúng, Vua hiền ắt hoà mục Đạo làm chủ dân, cốt ở nuôi dân Nay nghe vua Tống ngu hèn, chẳng tuân theo khuôn phép thánh nhân, lại tin kế tham tà của Vương An Thạch, bày những phép

"thanh miêu","trợ dịch", khiến trăm họ mệt nhọc lầm than mà riêng thỏa cái mưu nuôi mình béo mập.

 Bởi tính mệnh muôn dân đều phú bẩm tự trời, thế mà bỗng sa vào cảnh

éo le độc hại Lượng kẻ ở trên cố nhiên phải xót Những việc từ trước, thôi nói làm gì!

 Nay bản chức vâng mệnh quốc vương chỉ đường tiến quân lên Bắc, muốn dẹp yên làn sóng yêu nghiệt, chỉ có ý phân biệt quốc thổ, không phân biệt chúng dân Phải quét sạch nhơ bẩn hôi tanh để đến thuở ca ngày Nghiêu, hưởng tháng Thuấn thăng bình!

 Ta nay ra quân, cốt để cứu vớt muôn dân khỏi nơi chìm đắm Hịch văn truyền tới để mọi người cùng nghe Ai nấy hãy tự đắn đo, chớ có mang lòng sợ hãi!

TRẦN VĂN GIÁP

Nam quốc sơn hà

Nam quốc sơn hà Nam đế cư,

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm? Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.

Dịch nghĩa: Núi sông nước Nam

Núi sông nước Nam thì vua Nam ở,

Cương giới đã ghi rành rành ở trên sách trời.

Cớ sao lũ giặc bạo ngược kia dám tới xâm phạm? Chúng bay hãy chờ xem, thế nào cũng chuốc lấy bại vong.

Bản dịch thơ của Nguyễn Đổng Chi:

Nước Nam Việt có vua Nam Việt, Trên sách trời chia biệt rành rành.

Cớ sao giặc dám hoành hành?

Rồi đây bay sẽ tan tành cho coi.

Nhận xét về các bản dịch thơ sau:

Bản dịch thơ của Lê Thước và Nam Trân:

Núi sông Nam Việt vua Nam ở, Vằng vặc sách trời chia xứ sở.

Giặc dữ cớ sao phạm đến đây?

Chúng mày nhất định phải tan vỡ.

請帝 居出軍討李覺

帝 居謂群臣曰：

賊覺桀黠，擇壯者當之。常杰久從戎帳，今 老矣，復委以軍事，非朕所待老臣也。

常杰奏曰：

臣初年未閒將略，征占伐宋，幸而成功，皆 陛下之靈，將臣之力也。今蒙國恩，位祿至 此，若坐視賊覺宣驕，臣死不瞑目矣。

Thỉnh đế xuất quân thảo Lý Giác

Đế vị quần thần viết:

Thường Kiệt cửu tòng nhung trướng, kim lão hỹ: Phục uỷ dĩ quân sự, phi trẫm sở đãi lão thần dã.

Thường Kiệt tấu viết:

- Thần sơ niên vị nhàn tướng lược, chinh Chiêm

phạt Tống, hạnh nhi thành công, giai bệ hạ chi

linh, tướng thần chi lực dã Kim mông quốc ân, vị lộc chí thử, nhược tọa thị tặc Giác tuyên kiêu,

thần tử bất minh mục hĩ.

Xin vua cho cầm quân đi đánh Lý Giác

Vua bảo bầy tôi rằng:

- Giặc Giác là tay kiệt hiệt, phải chọn viên tướng mạnh mới đối địch được.Thường Kiệt ở trong quân trướng đã lâu, nay già rồi Nếu lại đem việc binh giao cho thì đó không phải là cách trẫm đối xử với bậc lão thần

Thường Kiệt tâu:

- Thần trước kia chưa thông thạo mưu lược làm tướng; bình Chiêm, phá Tống may mà thành công, đều nhờ oai linh của bệ hạ và sức lực của các tướng Nay nhờ ơn nước, được hưởng ngôi cao lộc hậu đến thế, nếu cứ ngồi nhìn tên giặc Giác mặc sức kiêu rông thì thần chết không nhắm mắt được

PHẠM TÚ CHÂU