Đặc điểm tâm lý tuổi vị thành niên

Cha mẹ thường có cảm nhận trong giai đoạn nàykhông thể quan tâm tới con mình nhiều như trước -Con bạn phải tự mình vận dụng các kỹ năng đã học được từ trước tới nay Dạy dỗ con ở độ tuổ

www.tuvanvala.com

Tiến sĩ Tâm lý Nguyễn Kim Qúy

Giai đoạn con bạn đang ở giữa ranh giới của người lớn và trẻ con

-Suốt thời thơ ấu trẻ đã có những thực

hành và chuẩn bị cho giai đoạn này.Trẻ

Cha mẹ thường có cảm nhận trong giai đoạn

nàykhông thể quan tâm tới con mình nhiều

như trước

-Con bạn phải tự mình vận dụng các kỹ năng đã học được từ trước tới nay

Dạy dỗ con ở độ tuổi này là một trải nghiệm

thú vị đối với các bậc cha mẹ

- Sẽ có nhiều thách thức đối với bạn và con trong quá trình dung hòa mối quan hệ đang có

chiều hướng thay đổi

là cơ hội tốt để hướng dẫn con cách đưa ra

quyết định đúng đắn, giải quyết xung đột, đối diện với thất bại

-Trẻ thử nghiệm mọi khả năng bằng nỗ lực của bản thân với mục đích tìm ra thực sự mình là ai, tìm ra cá tính riêng cho mình -Trẻ có động lực mạnh mẽ để thể hiện cá tính của mình thông qua thay đổi đột

ngột về lựa chọn:âm nhạc, quần áo, kiểu tóc, bạn bè, lý tưởng, sở thích về các

món ăn, các hoạt động ngoài giờ học,

các môn học ưa thích, các kế hoạch cho tương lai…

Con bạn đang thử nghiệm cá tính của mình

-Trẻ thử nghiệm nhiều cá tính khác nhau để tìm ra nét cá tính phù hợp nhất với

mình.Để làm được trẻ phải bỏ đi một số thói quen cũ

-Thông thường trẻ hay thử các nét tính

cách khác biệt so với cha mẹ mình:trẻ

nghe các loại nhạc mà cha mẹ không

thích, mặc các loại quần áo, trang phục

mà cha mẹ không muốn và có những

quan điểm trái ngược với cha mẹ

giúp trẻ có thể dễ dàng thể hiện mình là

ai, thể hiện cá tính của mình

-Chú ý :đôi khi trẻ còn thử cả chất gây

nghiện, rượu, quan hệ tình dục hay các quan hệ khác

nghiệm đó sẽ dẫn trẻ tới đâu

-Trẻ gặp khó khăn trong việc hiểu là

những điều xấu có thể xảy ra với

mình:Trẻ chưa thực sự hiểu mình có thể

bị tổn thương, có thai ngoài ý muốn, có thể chết…

hiểm vì trẻ tin rằng sẽ không có gì sai sót xảy ra với mình

-Trẻ muốn được đặt mình trong vai trò của người lớn và thử làm những việc

bị cấm đoán, thử làm những việc

thường thấy người lớn làm

cha mẹ thường lo sợ con sẽ làm

những điều nguy hiểm hay dại dột khi chơi/quan hệ với những kẻ xấu hay

người lớn không gương mẫu

-Sự tin cậy của trẻ đối với bạn trong giai đoạn này rất quan trọngbạn cần giúp trẻ hiểu là trẻ có thể tìm tới bạn bất kỳ khi nào cần khuyên nhủ hay cần thông tin về một vấn đề nào đó mà không phải

e ngại

-Trẻ không muốn bị kiểm soát.Nhưng trẻ thực sự cần biết rằng bạn luôn ở bên để cung cấp cho trẻ những thông tin, kiến thức rõ ràng và trung thực, những mong đợi cụ thể,hợp lý và môi trường an toàn

-Sự tự tin, khả năng đưa ra quyết định,

kỹ năng giao tiếp, tự trọng, sự thấu cảm và kỹ năng giải quyết xung đột

mà trẻ học được từ trước tới nay được đưa vào áp dụng

đây chính là khoảng thời gian trẻ cần những kỹ năng này nhất

-Trong nỗ lực thực hiện các lựa chọn độc lập và khao khát khám phá cái mới,

trẻ cũng có thể mắc lỗi

-Con bạn đang thử nghiệm đôi cánh của mình.Có thể lúc nào đó trẻ sẽ bị ngã nhưng trẻ sẽ học được cách bay lên

mà không cần sự nâng đỡ của cha mẹ

trẻ vị thành niên định nghĩa về

mình

-Trẻ vị thành niên là người không hề nhớ việc dọn

giường, nhưng lại chẳng bao giờ quên một số điện

thoại

- Trẻ vị thành niên là người có thể nghe được bài hát Micheal Jackson vọng cách 3 căn nhà, nhưng không nghe tiếng mẹ gọi ở phòng bên

- Trẻ vị thành niên là người có thể sử dụng được chiếc Iphone hiện đại nhất không cần ai chỉ cách, nhưng lại không phân biệt được đâu là muối và mì chính.

- Trẻ vị thành niên là người không biết sợ là gì, nên dám bắt tay làm tất cả.

- Trẻ vị thành niên là người thích sống khác người, không ai giống mình, khác với thế hệ của bố mẹ

nhưng lại rất sợ mình khác người khác.

- Trẻ vị thành niên là người luôn tưởng rằng bố mẹ mình chưa từng là một “teen”nên chẳng hiểu gì về

mình cả.

1o điểm tương phản tâm lí của

tuổi VTN

1 Tuổi VTN hoạt động hăng, nhưng

cũng dễ nhược

Lúc thì hoạt động hăng hái, không đếm

xỉa đến sức khỏe Lúc khác lại lười biếng, ngại làm việc, hoặc không thể làm việc được như trước, vì đã gắng sức quá trong khi bồng bột những biến động thể chất cũng làm kiệt sức, làm mỏi mệt thần kinh, gây trạng thái chán ngán hoạt động.

2.Tuổi VTN dễ vui mà cũng dễ buồn

Có khi chỉ vì một căn cớ không đâu,

đang vui như hoa nở, bỗng lại ủ dột như chiều thu Chính các em cũng không biết lý do tại đâu.

Những trang nhật ký cho chúng ta thấy

tâm hồn thiếu niên thiếu nữ theo thời tiết, với bất cứ biến cố nào xẩy

ra nơi vạn vật trong vũ trụ như thông cảm với tâm hồn chúng.

3.Tuổi VTN tự tôn, nhưng cũng tự ti

Ưa khoe khoang, tự kiêu, dễ xúc động về

những lời khen chê, vì vinh dự, nhưng cũng dễ chán nản khi gặp một trở lực nhỏ.

Chúng tưởng mình thiếu tài lực và hành

động như người nhát gan Rồi tạo ra cho mình một mối sầu u uất không muốn thổ lộ cho ai Để vơi sầu, chúng ghi đầy những trang nhật ký hoặc tìm nơi an ủi

4.Tuổi VTN quảng đại, nhưng cũng ích

kỷ Trong lúc hào hứng có thể sẵn sàng hy sinh, ghét ích kỷ, nhưng nhiều khi không ngần ngại chà đạp quyền lợi của người khác

5.Tuổi VTN vừa muốn làm thiên thần vừa

muốn làm Satan

Một đằng muốn sống hợp luân lý, phong

tục, một đằng có khuynh hướng thỏa mãn dục vọng

lý do rất dễ hiểu vì ý chí chưa phát triển

đầy đủ, lại bị lôi kéo mãnh liệt bởi những khuynh hướng mới vừa đột nhập tâm hồn khiến chúng khó tìm

đủ nghị lực để thắng được cám dỗ.

6.Tuổi VTN lúc ưa sống yên tĩnh một mình,

lúc lại rạo rực muốn đi theo nhóm

Hình ảnh những người bạn luôn luôn ám

ảnh chúng, mong muốn gặp mặt

7.Tuổi VTN lúc thắc mắc mọi vấn đề, lúc

thờ ơ tất cả

Chúng muốn tìm hiểu tất cả, nhưng rồi lại

thờ ơ với mọi cái, ngay cả vấn đề chúng chú trọng nhất như danh vọng, học hành.

8.Tuổi VTN nhận lí rồi lại chê

Khi đọc sách, lúc thích nhận những tư tưởng

của tác giả, lúc lại chê những kiến thức ấy Sẵn có thiên kiến và tư tưởng cố chấp,

chúng thường khó chấp nhận trước lời

góp ý của mọi người.

9.Tuổi VTN là tuổi cách mạng

Muốn đả phá và đổi mới trật tự sẵn

có,nhưng cũng thích duy trì cơ cấu hiện tại.

Vì phán đoán và trí óc còn non nớt.

10.Tuổi VTN vừa khôn vừa khờ

Nhiều khi tỏ ra sáng suốt, thông hiểu

và có óc xác thực

trái lại có lúc lại hành động như người

thiếu hiểu biết, thiếu lương tri.

Điều quan trọng nhất cha mẹ có thể

làm trong giai đoạn này là:

-Tăng cường mối quan hệ cha mẹ và con cái

- Giám sát/kiểm soát các hoạt động của con cái

- Nuôi dưỡng tính độc lập của con cái

1.Tăng cường mối quan hệ cha con cái

mẹ Mối quan hệ cha mẹ và con cái được hình thành ngay từ khi trẻ mới sinh

-Trẻ có thể đối diện với giai đoạn vị thành niên này dễ dàng hơn nếu mối liên hệ

giữa trẻ và cha mẹ:

+Ấm áp, tốt đẹp và tràn đầy yêu

thương

+Ổn định, nhất quán

-2 Giám sát/kiểm soát các hoạt động của con cái: -Quan tâm đến hoạt động của con

-Nói chuyện với con thường xuyên

-Ở bên con nhiều nhưng không phải theo cách soi mói

-Tham dự vào các sự kiện có con tham gia

-Biết được ai là bạn của con

-Không ngăn cấm bạn bè của con đến chơi

-Biết con thường làm gì trong giờ rảnh rỗi

-Chọn các hoạt động mà cả cha mẹ và con cái

cùng ưa thích và có thể cùng nhau thực hiện

-Ủng hộ con để đạt được mục đích

Chú ý giám sát đạt hiệu quả cao khi cha

Khi Con cảm thấy thích thú, thoải mái mỗi khi ở bên cha mẹ, chúng sẽ:

-Thấy việc giám sát của cha mẹ chính là

thể hiện sự quan tâm

-Dành thời gian nhiều hơn ở bên cha mẹ

-Cảm thấy thoải mái khi nói chuyện với

cha mẹ

-Lắng nghe lời khuyên của cha mẹ

-Muốn duy trì mối quan hệ tốt đẹp với cha mẹ

Tuy nhiên khi mối quan hệ giữa con cái và

Ngần ngại nói chuyện với cha mẹ khi có

khúc mắc

Không nghe theo lời khuyên bảo của cha mẹ Chống đối cha mẹ

3.Nuôi dưỡng tính tự lập:

-Tôn trọng ý kiến của con, thậm chí khi ý

kiến đó trái ngược với ý kiến của bạn

-Khuyến khích trẻ ra quyết định xem đâu là chân giá trị cho chính mình

-Cho trẻ thấy tình yêu thương vô điều kiện -Tham gia bàn bạc với con một cách bình

đẳng

-Thể hiện sự tin tưởng vào khả năng ra

quyết định của con và tự tin đối diện với những kết quả mà quyết định đó mang lại

-Tôn trọng cảm xúc của con

-Giúp đỡ con khi con mắc lỗi

-Động viên con tiếp tục cố gắng sau khi thất bại

-Xem xét ý kiến của con khi con cảm thấy mình bị đối xử không công bằng

-Thương thuyết về cách giải quyết cho

những bất đồng

Tính tự lập của trẻ được khuyến khích khi cha mẹ cho trẻ thấy rằng họ tôn

trọng và tin tưởng trẻ

- Cha mẹ nên tránh:

- Chỉ trích các ý kiến con đưa ra

-Khiến con cảm thấy mình có lỗi

-Chuyển chủ đề khác trong khi con đang muốn nói chuyện về vấn đề nào đó

- Không để ý đến cảm xúc của con

-Nói với con rằng “Bố đã bảo mà” khi con mắc lỗi

-Phớt lờ quan điểm, ý kiến của con

-Không yêu thương hay từ chối khi con gặp rắc rối

-Khắt khe và không sẵn sàng thỏa hiệp với con

để có giải pháp cho các mâu thuẫn

Những câu nên nói với con

1 Bố/ mẹ yêu con lắm!

Dĩ nhiên cha mẹ nào mà chẳng yêu con

Nhưng một lời nói dịu dàng trong một

 tạo sự gắn bó giữa cha mẹ và con hơn

2 Con của bố/mẹ tuyệt lắm!

• Có thể vì lý do chủ quan hoặc quá

nghiêm khắc, ta hay thấy con mình có nhiều tật xấu, nhưng thay vì thường xuyên la rầy con thì tốt hơn hết là

thường nêu những ưu điểm của con,

3 Bạn ấy giỏi và con cũng rất giỏi

• Một lời khen thái quá có thể khiến trẻ tự

đề cao mình và khiến chúng dễ chủ quan, kiêu ngạo mà ít chịu phấn đấu, rèn luyện

• Bạn nên tìm những lời khen đừng quá

"bốc" như "thiên tài", "thần đồng" Đôi khi tìm những cách so sánh những cái

giỏi của con bạn với cái hay của những

đứa trẻ khác để động viên con, đồng thời kích thích sự phát triển của trẻ (để được giỏi như bạn)

4 Con tự đứng lên được mà, không sao đâu!

• Sự bình tĩnh quan sát và động viên con tự đứng lên là cách giúp trẻ thấy

sự vấp ngã đó không quá nghiêm

trọng và có thể vượt qua.

> Đó là cách tạo cho trẻ có ý thức tự lập cao

• Lời cảm ơn còn giúp chúng có thói

quen cảm ơn khi được ai đó giúp đỡ

nhưng ngoài ra, điều đó còn "

7 Bố/mẹ xin lỗi con!

 Điều đó khiến cho trẻ giữ được lòng

tin với cha mẹ, cũng như tạo cho trẻ có được sự bình đẳng, sự tôn trọng và từ

đó trẻ có thói quen xin lỗi

Câu hỏi thảo luận

1/ Vì sao cha mẹ phải làm gương? Để làm

gương, cha mẹ có bắt buộc phải là người

hoàn hảo? Nếu cha mẹ đã từng sai sót, thì

họ có thể làm gương cho con cái bằng cách nào?

2/ Những biểu hiện thiếu tôn trọng sự phát triển nhân cách của con? Tác hại?

3/ Những sai sót của cha mẹ trong việc biểu

lộ tình thương yêu và sự nghiêm khắc đối với con cái? Tác hại của những sai sót đó?

• Câu hỏi 1: Cha mẹ phải làm gương cho con

cái, vì “Lời nói lung lay, gương bày lôi kéo”.

• Trẻ em thích bắt chước còn cha mẹ là người thày đầu tiên, là người trẻ tin cậy nhất do đó ảnh hưởng rất lớn trên con cái

• Không ai hoàn hảo, nên khi sai lỗi, cha mẹ

cần dũng cảm, chân thành nhận lỗi để hiện tượng không bị lập lại và giúp con phòng

tránh Từ sự dũng cảm đó, cha mẹ sẽ hoàn

thiện chính mình, biết chấp nhận sự bất toàn nơi mình và kẻ khác, để dễ tha thứ và sửa sai.

Câu hỏi 2: Việc thiếu tôn trọng sự phát triển nhân cách của con,

có thể thấy rõ những biểu hiện và tác hại:

Biểu hiện: la mắng con trước mặt người khác

• luôn xem con là “trẻ con”

• không tin tưởng dẫn đến không giao việc, hoặc giao việc nhưng nhiều nhắc nhở quá mức cần thiết

• không lắng nghe con

• thường la mắng khi con phạm lỗi dù chưa tìm hiểu nguyên nhân

• quen dùng bạo lực (tinh thần và thân thể)

• đánh giá thấp khả năng của con

• áp đặt suy nghĩ của mình lên con

• không thừa nhận con là thành viên bình đẳng trong gia đình

• “dán nhãn” cho con

• so sánh và hạ thấp con mình với con người khác…

• Tác hại: con cái bị mặc cảm, thu mình, ngại giao tiếp hoặc tìm sự tin tưởng nơi người ngoài hoặc thú vui thiếu lành mạnh ngoài gia đình khi có dịp.

Từ đó tạo khoảng cách giữa cha mẹ và con cái; đánh mất

sự tôn trọng và yêu thương đối với cha mẹ; gia đình trở nên tù ngục; con cái bất mãn với cha mẹ, trở nên lỳ lợm; sống miễn cưỡng; không phát huy những năng khiếu; tự

ti, thấy mình vô dụng, lạc lõng, cô đơn ngay trong nhà

mình; ảnh hưởng đến tâm và sinh lý, mặc cảm và dễ sa đà vào các tệ nạn xã hội.

• Trẻ sẽ nói dối để đối phó và qua mặt cha mẹ Tình trạng căng thẳng - “stress”, dẫn đến chống đối lại cha mẹ, khởi đầu là những xung đột trong ý nghĩ, tư tưởng, rồi chống đối ngầm và ra mặt ( tùy theo điều kiện và hoàn cảnh)

• Câu hỏi 3: Nuông chiều con, cho tiền vượt quá nhu cầu; vô tình hoặc cố ý dung túng các hành vi sai trái; phục vụ quá đáng, hãnh diện quá đáng đến như tôn sùng con cái Hoặc nghiêm khắc quá mức như mệnh lệnh, áp đặt, bạo lực, khô khan, không biểu lộ tình thương

Tất cả những biểu hiện thái quá như vậy dẫn đến những tác hại; trẻ không hiểu rõ và tôn trọng đúng mức giá trị đồng tiền; thấy mình như “ông hoàng, bà chúa” ngay từ khi còn bé; con cái sẽ ỷ lại, vô kỷ luật dẫn đến dễ dàng phạm pháp Khi khen thưởng con không đúng, hoặc thưởng tiền mỗi khi làm xong việc bổn phận hoặc thiên vị giữa các đứa con cũng

sẽ dẫn đến những tác hại không nhỏ: trẻ sẽ khó phân biệt giá trị đúng sai, trẻ sẽ làm bổn phận vì tiền thay vì chứng tỏ trách nhiệm và nghị lực, con cái trong nhà nảy sinh những

đố kỵ, bất hòa.

• NHỮNG SANG CHẤN TÂM LÝ

Ở TUỔI VỊ THÀNH NIÊN

theo ba cấp độ

• Khổ tâm: là những lo âu mệt mỏi, có thể do những áp lực, những nỗi buồn phiền  tạo ra sự căng thẳng (stress) ở mức độ nhẹ.

Ở mức độ này chỉ cần nghỉ ngơi, tìm

và giải quyết những nguyên nhân

Sau đó giúp cho đối tượng vui chơi,

thư giãn là có thể giải tỏa được những

ức chế.

• Nhiễu tâm : là mức độ rối nhiễu tâm lý

do những yếu tố nội sinh và sự căng

thẳng bên ngoài  đem lại

cần được điều chỉnh và trị liệu bằng

những liệu pháp tâm lý đôi khi kéo dài khá lâu.

Nếu không được quan tâm sẽ trở nên

nặng hơn và chuyển qua mức độ rang giới loạn tâm.

• Loạn tâm: là tình trạng tan rã nhân cách, đó là những chấn thương tâm lý gây ra bệnh tâm thần

 Việc điều trị sẽ kéo dài và rất khó

khăn, cần có sự phối hợp giữa các loại thuốc đặc trị và các liệu pháp tâm lý trong một thời gian dài.

nguy cơ rối nhiễu về tâm lý.

1.Bố mẹ không tôn trọng hay không để ý đến

nh ững phản ứng của trẻ trong một thêi gian dài 2.Ng ười mẹ mệt mỏi, căng thẳng hay buồn rầu, không tạo ra nh ững, kích thích tích cực cho trẻ 3.Lo âu, thất vọng của bè mÑ khi trẻ không đạt được những kú väng về ph¸t triển nh©n c¸ch, trong học tập.

4.Sự phát¸triển chậm, tình trạng sức khỏe cña trẻ làm người mẹ buồn, khó chịu vì không đáp ứng được sự mong mỏi của gia đình

5 Khả khăn về kinh tế, những khó khăn về văn hóa, sự bất hòa với bố mẹ, khiến người mẹ

không quan tâm đến con.

• NHỮNG RỐI NHỄU TÂM LÝ

THƯỜNG GẶP

Ở TUỔI VTN

1.CHÁN HỌC

• Sự sợ hãi là nguồn gốc:

-Sợ phải đối mặt với thất bại nếu như còn phải tiếp tục đi trên con đường học hành,

- Sợ kết quả yếu kém của mình,

- Sợ cha mẹ, sợ gia đình, sợ bạn bè lối xóm, sợ mọi người cười chê

- Việc học của các em bỗng trở nên

nặng nề đầy áp lực đau khổ