Bai-10-Ai-da-dat-ten-cho-dong-song

Kiến thức - Cảm nhận được vẻ đẹp độc đáo, đa dạng của sông Hương qua ngòi bút tài hoa của Hoàng Phủ Ngọc Tường và tình yêu, niềm tự hào của tác giả đối với dòng sông quê hương, với xứ H

BÀI 10

Chuyên đề: LUYỆN THI THPT QUỐC GIA MÔN NGỮ VĂN

AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG?

A MỤC TIÊU CẦN ĐẠT

1 Kiến thức

- Cảm nhận được vẻ đẹp độc đáo, đa dạng của sông Hương qua ngòi bút tài hoa của Hoàng Phủ Ngọc Tường và tình yêu, niềm tự hào của tác giả đối với dòng sông quê hương, với xứ Huế thân thương và trên hết là với đất nước

- Thấy được những nét đặc sắc nghệ thuật của bút kí Hoàng Phủ Ngọc Tường

2 Kĩ năng

Đọc - hiểu bút kí hiện đại

3 Thái độ

Yêu mến, trân trọng vẻ đẹp của cảnh sách thiên nhiên đất nước

B NỘI DUNG BÀI HỌC

I TÌM HIỂU CHUNG

1 Tác giả

- Hoàng Phủ Ngọc Tường () là một trí thức yêu nước, một chiến sĩ trong phong trào đấu tranh chống Mĩ Ngụy ở Thừa Thiên - Huế Ông quê gốc ở Quảng Trị nhưng sống và học tập, hoạt động

ở Huế, tâm hồn thấm đẫm văn hóa Huế

- Nét đặc sắc trong phong cách nghệ thuật của Hoàng Phủ Ngọc Tường là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa trữ tình và chính luận, sử thi hóa cảm hứng lịch sử và khám phá chiều sâu văn hóa của đối tượng Hoàng Phủ Ngọc Tường là một trong những nhà văn chuyên viết về bút kí Bút kí của ông hấp dẫn người đọc bởi khả năng liên tưởng chặt chẽ, tư duy khoáng đạt, ngôn ngữ trong sáng, đẹp đẽ

2 Văn bản

- Ai đã đặt tên cho dòng sông? là bài bút kí viết ở Huế ngày 4/1/1981, in trong tập sách cùng tên (1986) và được tái bản trong tập Hoàng Phủ Ngọc Tường tuyển tập, tập 2 (2002) Tác phẩm là

một tuỳ bút đặc sắc, thể hiện phong cách tài hoa, uyên bác, giàu chất thơ của Hoàng Phủ Ngọc Tường Bài kí đó ca ngợi dòng sông Hương như một biểu tượng của Huế

Bài kí có ba phần, đoạn trích là phần thứ nhất

- Bố cục của đoạn trích:

+ Phần đầu (từ đầu đến “quê hương xứ sở”): Thủy trình của Hương giang:

 Sông Hương ở ngoại vi thành phố Huế (“Phải nhiều thế kỉ qua … tiếng gà”);

+ Phần cuối (còn lại): Sông Hương - dòng sông của lịch sử và thi ca:

II ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN

1 Thủy trình của sông Hương

- Sông Hương ở thượng lưu:

+ Sông Hương nhìn từ cội nguồn là dòng chảy có mối quan hệ sâu sắc với dãy Trường Sơn

Trong mối quan hệ này, sông Hương tựa như “một bản trường ca của rừng già” với nhiều tiết tấu hùng tráng, dữ dội: khi “rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn”, lúc “mãnh liệt vượt qua ghềnh thác”, khi “cuộn xoáy như cơn lốc vào những đáy vực bí ẩn”, lúc lại “dịu dàng và say đắm giữa những

dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng” Câu văn dài được chia làm nhiều vế liên tục như

gợi dậy cái dư vang của trường ca Thủ pháp điệp cấu trúc, với những động từ mạnh đã tạo nên âm

hưởng hùng tráng, mạnh mẽ của con sông giữa rừng già

+ Sông Hương được ví như “cô gái Di-gan phóng khoáng và man dại” Đây là phép liên

tưởng thú vị, độc đáo Hình ảnh những cô gái Di-gan thích sống lang thang, tự do và yêu ca hát,

nhảy múa có vẻ đẹp quyến rũ khiến người đọc hình dung về dòng sông với vẻ đẹp hoang dại, tình

tứ, đắm say

+ Sông Hương được nhân hóa như “người mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ sở” Với cảm

nhận này, Hoàng Phủ Ngọc Tường đem đến người đọc một cái nhìn sâu sắc hơn về sông Hương: dòng sông góp phần tạo nên, gìn giữ và bảo tồn văn hóa của một vùng thiên nhiên xứ sở, dòng

sông là khởi nguồn, là sự “bắt đầu của một không gian văn hóa” (xứ Huế)

- Sông Hương đoạn chảy qua vùng đồng bằng và ngoại vi thành phố:

+ Hình tượng sông Hương liên tưởng tới “người gái đẹp nằm ngủ mơ màng giữa cánh đồng

Châu Hóa đầy hoa dại” và toàn bộ hành trình của dòng sông tựa như một cuộc tìm kiếm có ý thức

người tình nhân đích thực của người con gái trong một câu chuyện tình yêu nhuốm màu cổ tích Hoàng Phủ Ngọc Tường đã chọn viết những câu văn dài ngắt làm nhiều vế và sử dụng với mật

độ dày đặc các động từ (chỉ sự vận động) để diễn tả dòng chảy sống động qua những địa danh khác nhau của xứ Huế: ra khỏi vùng núi, sông Hương bừng lên sức trẻ và niềm khao khát của tuổi thanh

xuân trong sự “chuyển dòng liên tục”, “vòng những khúc quanh đột ngột, vẽ một hình cung thật

tròn, ôm lấy chân đồi Thiên Mụ”, rồi “vượt qua, đi giữa âm vang, trôi đi giữa hai dãy đồi sừng sững như thành quách” Vừa mạnh mẽ vừa dịu dàng, sông Hương có lúc “mềm như tấm lụa” khi

qua Vọng Cảnh, Tam Thai, Lựu Bảo; có khi ánh lên “những phản quang nhiều màu sắc sớm xanh,

trưa vàng, chiều tím” lúc qua những dãy đồi núi phía tây nam thành phố Phép so sánh dòng sông

như dải lụa mềm đã tô đậm vẻ đẹp mềm mại, thướt tha, uyển chuyển, duyên dáng của dòng sông + Sông Hương còn mang một vẻ đẹp kín đáo “trầm mặc” khi uốn lượn quanh những rừng

thông đặt lăng mộ vua chúa nhà Nguyễn, nó phảng phất vẻ đẹp cổ điển khi qua chùa Thiên Mụ Phép so sánh tiếp tục được vận dụng để gợi tả vẻ đẹp của dòng sông Song, khác với cách so sánh bên trên, hình ảnh so sánh không trực quan, hữu hình (hình ảnh tấm lụa) mà trừu tượng để khơi gợi

trí tưởng tượng của người đọc về sông Hương (“Đó là vẻ đẹp trầm mặc nhất của sông Hương, như

triết lí, như cổ thi”) Dòng sông bởi thế hiện lên với vẻ đẹp trí tuệ mà vẫn hết sức thơ mộng, lãng

mạn

- Sông Hương khi chảy qua thành phố Huế:

+ Vẻ đẹp của dòng sông Hương được tác giả cảm nhận từ các phương diện, góc độ:

đến tận thị trấn Bao Vinh

Sông Hương khi chảy vào thành phố Huế như đã tìm thấy chính mình Nó trở nên “vui tươi

hẳn lên giữa những biền bãi xanh biếc của vùng ngoại ô Kim Long”, dòng sông “kéo một nét thẳng thực yên tâm theo hướng tây nam - đông bắc, rồi uốn một cánh cung rất nhẹ sang đến Cồn Hến khiến dòng sông mềm hẳn đi” Sông Hương với những chi lưu của nó tạo những đường nét

thật tinh tế làm nên vẻ đẹp cổ kính của cố đô; qua cách cảm nhận âm nhạc, sông Hương đẹp như

điệu slow chậm rãi, sâu lắng, trữ tình và với cái nhìn say đắm của một trái tim đa tình, sông Hương

là người tình dịu dàng và chung thủy Tác giả sử dụng những hình ảnh đầy ấn tượng: phía đó, nơi

cuối đường, nó đã nhìn thấy chiếc cầu trắng của thành phố in ngần trên nền trời, nhỏ nhắn như những vành trăng non [ ] sông Hương uốn một cánh cung rất nhẹ Ai đã từng đến Huế ít nhiều

đến có ấn tượng về cây cầu Tràng Tiền có hình dáng khá đặc biệt, như những chiếc lược xếp liền nhau Và có lẽ vì vậy, ai đi thuyền trên sông Hương từ xa nhìn về phía cầu Tràng Tiền đều thấy

cây cầu in ngần trên nền trời - chân trời Và tác giả ví cây cầu như những vành trăng non, vành

trăng đầu tháng hình cánh cung Có màu sắc của chiếc cầu, có ánh sáng bầu trời, có nét dịu dàng duyên dáng của cô gái Huế Có một cái gì bừng sáng nhưng không chói gắt ở chân trời xa, thể hiện một niềm vui mà không ồn ào Cách ví cây cầu như vậy không những lột tả rất đúng hình dáng độc đáo của cầu Tràng Tiền mà có lẽ điều quan trọng hơn là nó đã gợi được sự thanh mảnh, dịu dàng, thơ mộng của sông Hương, của xứ Huế

còn luôn được nhìn dưới góc độ văn hóa, lịch sử và những trải nghiệm của chính tác giả Tác giả

đã liên tưởng đến sông Xen của Pa-ri, sông Đa-nuýp của Bu-đa-pét và đặc biệt là sông Nê-va (với những phiến băng trôi nhanh như chiếc thuyền của những chú chim hải âu ) bởi sông Hương

và những dòng sông ấy đều nằm trong lòng một thành phố, ngàn đời nay vẫn âu yếm, vuốt ve

mảnh đất xứ sở Vì những yếu tố địa lí, những chi lưu ấy, cùng với hai hòn đảo nhỏ trên sông hay

là vì Huế vẫn giữ nguyên dạng một đô thị cổ mà lưu tốc của dòng nước giảm hẳn, nó trôi đi chậm,

thực chậm, cơ hồ chỉ còn là một mặt hồ yên tĩnh Có lẽ là cả hai lí do đó, làm sao giữa một thành

phố cổ kính, trầm mặc lại có dòng sông dữ dội, mãnh liệt được Đây cũng là một nét đẹp riêng của sông Hương Nó khác với các dòng sông khác của nước ta và càng khác với các dòng sông Xen, sông Đa-nuýp, sông Nê-va Như vậy, kí ức về những dòng sông khác mà tác giả từng gặp được vận dụng để so sánh, để làm nổi bật nét đặc trưng của dòng chảy sông Hương với những sông Xen,

sông Đa-nuýp, và đặc biệt là sông Nê-va mà các con sông đó không có được, đó là điệu chảy

lặng lờ của nó khi ngang qua thành phố Đấy là điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế Đây là

một liên tưởng hết sức đặc biệt và kì thú nhằm nói lên sông Hương có vẻ đẹp riêng, vẻ đẹp thấm đẫm hồn cốt của dân tộc và đặc biệt là của xứ Huế mộng mơ

tâm trạng mong chờ của con người thì Hoàng Phủ Ngọc Tường lại có những liên tưởng riêng, độc

đáo Tác giả thấy dòng nước chùng chình như một người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya Theo tác

giả, toàn bộ nền âm nhạc cổ điển Huế đã được sinh thành trên mặt nước của dòng sông này Nghe

nhạc Huế mà nghe ban ngày thì thật là vô duyên bởi nhạc Huế có linh hồn riêng, cốt cách riêng mà hay nhất là được nghe trên sông Hương Giữa mênh mang sông nước, giữa tĩnh lặng của màn đêm từng lời ca, tiếng nhạc thấm sâu vào hồn người để lại những dư vị không nguôi Tác giả đã nói đến

nét sinh hoạt văn hóa riêng của Huế, đặc sản của Huế đó là âm nhạc cổ điển Huế Nhà văn ví sông Hương như một thiếu nữ với những tính cách tưởng chừng đối lập với nhau, vừa có chất phóng

khoáng và man dại, vừa dịu dàng và trí tuệ, vừa rất mực đa tình nhưng cũng tuyệt vời chung tình,

trang điểm mà vẫn kín đáo

vườn cau vùng ngoại ô Vĩ Dạ Và rồi, như sực nhớ lại một điều gì chưa kịp nói, nó đột ngột đổi dòng, rẽ ngoặt sang hướng đông tây để gặp lại thành phố lần cuối ở góc thị trấn Bao Vinh xưa cổ

Cuộc chia tay của sông Hương với thành phố Huế như cuộc chia li lưu luyến của đôi tình nhân, đi

chưa nỡ phải vội vàng quay lại gặp nhau lần cuối Tác giả gọi đó là nỗi vấn vương, cả một chút

lẳng lơ kín đáo của tình yêu Sông Hương đã chí tình trở lại tìm Kim Trọng của nó, để nói một lời thề trước khi về biển cả Nhà văn hình dung sông Hương như nàng Kiều trở lại tìm Kim Trọng để

nói một lời thề trước khi đi xa Đây đúng là một phát hiện, một liên tưởng thú vị, độc đáo và đậm màu sắc văn chương của tác giả về dòng sông thân thương của xứ Huế Hương giang vốn đã đẹp, nay lại càng đẹp hơn, trọn vẹn hơn trong cảm nhận của người đọc Một vẻ đẹp hài hoà giữa hình sáng bên ngoài với phần tâm hồn, tâm linh sâu thẳm bên trong Như vậy, trong cảm nhận của Hoàng Phủ Ngọc Tường, sông Hương và Huế chẳng khác nào một cặp tình nhân Sông Hương vốn

đã đẹp, mộng mơ nhưng qua cái nhìn, cách khám phá của tác giả thì con sông đã trở nên có hồn, sống động, tràn trề sức sống đầy lãng mạn tình tứ

 Có thể thấy, từ góc độ nào, Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng cảm nhận dòng sông như một sinh thể trữ tình có đời sống nội tâm hết sức phong phú

2 Dòng sông của lịch sử và thi ca

- Dòng Hương Giang còn là đề tài gợi cảm hứng cho các nghệ sĩ để tạo nên một dòng thi ca về

nó Dòng thi ca về sông Hương không bao giờ lặp lại mình bởi mỗi nghệ sĩ đều có khám phá riêng

của mình: từ Hương Giang xanh biếc hàng ngày, nó thay màu thực bất ngờ trong thơ Tản Đà: dòng

sông trắng - lá cây xanh; từ dòng tha thiết, êm đềm, mơ màng, sông Hương bỗng nhiên hùng tráng

như kiếm dựng trời xanh khí phách hào hùng trong thơ Cao Bá Quát; để rồi chuyển thành nỗi quan

hoài vạn cổ trong thơ Bà Huyện Thanh Quan hay trở thành sức mạnh phục sinh của tâm hồn trong

thơ Tố Hữu Quả thật là sông Hương luôn đem đến nguồn cảm hứng mới mẻ, bất tận cho các thi nhân

- Trong lịch sử, sông Hương mang vẻ đẹp của một bản hùng ca ghi dấu bao chiến công oanh liệt của dân tộc Đó là lần theo thời gian lịch sử, tác giả lùi về quá khứ xa xưa thời các vua Hùng, sông Hương hiện lên là một dòng sông biên thùy xa xôi của đất nước Rồi đến thế kỉ XV - XVI,

sông Hương đã chiến đấu oanh liệt bảo vệ biên giới phía Nam Đại Việt hay vẻ vang soi bóng kinh

thành Phú Xuân của anh hùng Nguyễn Huệ; để rồi, trong kháng chiến chống Pháp, sông Hương

chứng kiến những bi thương của phong trào khởi nghĩa Cần Vương và lập nên chiến công oanh liệt trong Cách mạng tháng Tám Trong kháng chiến chống Mĩ, tết Mậu Thân, sông Hương góp sức mình vào chiến dịch này, mong muốn giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Như vậy, qua bài bút kí, Hoàng Phủ Ngọc Tường còn phát hiện ra vẻ đẹp hùng tráng của dòng sông thơ mộng này giữa lòng Trường Sơn, gắn nó với lịch sử dựng nước và giữ nước oai hùng của dân tộc Sông

Hương đã mang vẻ đẹp của thiên sử thi viết giữa màu cỏ lá xanh biếc - sử thi mà trữ tình, hùng ca

mà cũng là bản tình ca dịu dàng, tươi mát

III TỔNG KẾT

1 Nghệ thuật

- Văn phong tao nhã, hướng nội tinh tế, tài hoa Từ ngữ được tác giả chọn lọc khéo léo, gợi cảm và đã tạo nên những trang viết làm mê đắm lòng người Những đoạn văn hướng nội tinh tế tài hoa tạo nên những trang viết giàu chất thơ phát hiện được vẻ đẹp đặc trưng, có chiều sâu của sông Hương

- Tác giả đã kết hợp nhuần nhuyễn kể, tả với cái nhìn nhân hóa Bút pháp kể, tả kết hợp nhuần nhuyễn ở đoạn sông đi qua đồng bằng làm nổi bật một Hương Giang đẹp bởi sự chi phối của cảnh

kì thú giữa nó với thiên nhiên xứ Huế Cái nhìn nhân hóa đã khiến sông Hương không còn là một

sự vật trong thiên nhiên mà đã là một sinh thể có linh hồn, gắn bó thiết tha với con người nơi đây

2 Nội dung

Đoạn trích đã thể hiện những phát hiện, khám phá mới mẻ, sâu sắc và độc đáo về sông Hương

và qua đây ta thấy được tình yêu tha thiết, sâu lắng cùng niềm tự hào lớn lao của nhà văn đối với dòng sông quê hương, xứ Huế thân thương

Giáo viên Vũ Dung Nguồn: Moon.vn