Phân tích truyện tấm cám

Tấm – nhân vật thiện: a Tấm thuộc kiểu nhân vật mồ côi, bất hạnh: Mẹ Tấm đã qua đời từ hồi Tấm còn bé, sau đó mấy năm thì cha Tấm cũng mất, nàng ở với hai mẹ con dì ghẻ là Cám và mẹ của

I. TUYẾN NHÂN VẬT THIỆN – ÁC TRONG “TẤM CÁM”:

1. Tấm – nhân vật thiện:

a) Tấm thuộc kiểu nhân vật mồ côi, bất hạnh:

Mẹ Tấm đã qua đời từ hồi Tấm còn bé, sau đó mấy năm thì cha Tấm cũng mất, nàng ở với hai mẹ con dì ghẻ là Cám và mẹ của Cám Nàng phải sống trong

sự bất hạnh, khổ cực khi vừa mồ côi, thiếu đi tình yêu thương của mẹ cha, vừa bị bóc lột sức lao động không ngừng, làm việc vất vả từ ngày tới đêm

b) Tấm là một cô gái chăm chỉ, hiền lành và rất xinh đẹp:

Thứ nhất Tấm hiện lên đẹp qua cái tên “Tấm” bình thường là một hạt gạo khi sát ra bị vỡ nhỏ, đó chính hạt lúa của đất nước ta Có thể nói chính cái tên ấy cũng mang những nét văn hóa của nước Việt Nam với văn minh lúa nước, hạt gạo như là hạt ngọc của đất nước Nó cho thấy cái giản dị mộc mạc của ông cha ta qua câu thơ của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm: “Cái kèo cái cột thành tên”

Ngoài ra, tính cách và phẩm chất tốt đẹp của Tấm còn được thể hiện rõ nét

thông qua các chi tiết trong truyện Trước hết, Tấm hiện lên là một người con gái hiền lành hiếu thảo và rất lương thiện Mặc dù cha có lấy vợ hai đi nữa thì nàng

cũng không có ý kiến gì Và trong khoảng thời gian sống cùng nhau ấy dẫu cho mụ

dì ghẻ ấy có đối xử với nàng như thế nào thì Tấm cũng không than thở Lòng nàng lương thiện đến mức không vấy bẩn bởi sự ghen tuông ghét dì ghẻ Tấm trong sáng hiền lành đến mức kể cả những gì mà Cám thích Tấm đều nhường một cách rất nhẹ nhàng bình thường Thậm chí, kể cả khi làng mở hội Tấm cũng bị mụ gì ghẻ tìm cách làm khó không cho đi thì nàng cũng ngoan ngoãn mà làm theo không cãi lại

mụ, không dám chốn đi Tấm lại khóc và con người hiền lành ấy lại được Bụt giúp

đỡ Sau đó, khi Tấm được vào cung làm hoàng hậu thì cũng vẫn giúp đỡ mẹ con Cám Ngày giỗ bố vẫn về, không quản khó khăn trèo lên cây vặt cau giỗ bố để rồi mắc mưu của gì ghẻ và hại chết chính mình

Không chỉ hiền lành hiếu thảo mà Tấm còn là một cô gái chăm chỉ Tuy là

một tiểu thư đài các nhưng nàng đã quen với những công việc chân lấm tay bùn Hằng ngày, mụ dì ghẻ cay nghiệt bắt Tấm phải làm lụng quần quật và vất vả, hết chăn trâu, gánh nước, đến thái khoai, vớt bèo; đêm lại còn xay lúa giã gạo Song Tấm luôn hoàn thành hết công việc của mình mà không kêu than gì Một hôm, dì ghẻ đưa cho hai chị em Tấm và Cám mỗi người một cái giỏ bảo ra đồng bắt tôm bắt tép và hứa sẽ thưởng cho ai bắt được đầy giỏ một chiếc yếm đỏ Tấm không

quản trời nắng, mải miết, chỉ trong một buổi đã được đầy giỏ vừa cá vừa tép Chi tiết này đã cho người đọc thấy được sự chăm chỉ của nàng, không quản ngại khó khăn

Tấm hiền lành và thật thà như vậy lại chính là một điểm yếu của nàng Sự

cả tin quá mức, suy nghĩ đơn giản của nàng đã tạo ra cơ hội cho mẹ con Cám để hại nàng Vẫn trong buổi chiều đi bắt té hôm đó, cuối ngày, khi thấy chị bắt được một giỏ đầy, Cám nổi lòng tham, lừa Tấm xuống ao tắm rửa, trút hết tép của Tấm vào giỏ mình rồi bỏ về trước nhận chiếc yếm đào Còn Tấm bởi vì quá hiền lành thật thà và tin người, nghe theo lời em và kết cục bị tước đoạt thành quả lao động

cả về mặt vật chất( chiếc yếm đào) lẫn tinh thần, Tấm thấy mất cá cũng chẳng biết làm gì ngoài việc khóc

“Cái nết đánh chết cái đẹp” nhưng cô Tấm trong truyện được tác giả dân gian miêu tả thì không chỉ đẹp ở tâm hồn lương thiện mà Tấm còn đẹp bởi nhan sắc của mình Tấm vốn xinh đẹp da trắng, dù bị bắt làm lụng đồng áng vất vả nhưng vẻ đẹp đó vẫn không hề mất đi Khi nàng lấy được hoàng thượng thì quả thật đã chứng minh được vẻ đẹp ấy Vẻ đẹp của Tấm sau này đã khiến Cám phải lo lắng và ghen tị

Qua đó, ta có thể thấy rằng ở Tấm hội tụ những vẻ đẹp của người con gái trong xã hội xưa: xinh đẹp, chăm chỉ, nhân hậu, thật thà nhưng lại phải chịu nhiều bất hạnh: bị bóc lột nhẫn tâm, bị ngược đãi bất công, bị tước đoạt những nhu cầu bình dị nhưng chính đáng của tuổi trẻ

2. Cám và dì ghẻ - nhân vật độc ác:

a) Cám lười biếng, cơ hội:

Truyện xưa đã kể rằng: “Tấm, Cám là hai chị em cùng cha khác mẹ…” Có

lẽ chăng chính vì thế mà hai chị em hoàn toàn khác nhau? Sau khi bố Tấm mất trái ngược với Tấm, Cám được mẹ nuông chiều, được ăn trắng mặc trơn, suốt ngày chỉ quanh quẩn ở nhà, không phải làm việc nặng.Chính vì sự nuông chiều quá mức của

mẹ nên Cám sinh ra tính lười biếng Khi cùng Tấm ra đồng bắt tôm tép, trong khi Tấm chăm chỉ làm việc thì Cám đủng đỉnh dạo hết ruộng nọ sang ruộng kia, mãi đến chiều vẫn không bắt được gì

Cũng chính vì bị ảnh hưởng từ tính cách của người mẹ độc ác, ích kỉ nên dần dần Cám trở thành một con người cơ hội Điều đó thể hiện tõ nhất qua hành động lợi dụng của Cám với Tấm Vẫn trong buổi bắt tôm tép hôm đó, khi thấy Tấm

đã bắt được một giỏ đầy, Cám liền nghĩ ra một cách Cám bảo Tấm: “ Chị Tấm ơi, chị Tấm! Đầu chị lấm, chị hụp cho sâu, kẻo về dì mắng” Tấm tin lời và làm theo, trong khi đó Cám vội trút hết tép vào giỏ của mình rồi ba chân bốn cẳng về trước

Không chỉ dừng lại ở những đức tính xấu đó, Cám còn là một cô gái hay ghen tị Sau bao sóng gió, Tấm trở về cung Cám thấy Tấm trở về và được vua yêu

thương như xưa thì không khỏi sợ hãi Cám ghen tị với sắc đẹp của chị, đồng thời cũng ghen tị với tình yêu vua dành cho Tấm mà Cám đã cố gắng mãi nhưng đều không dành được Chính sự ghen tị đó sau này đã khiến Cám phải trả giá bằng chính mạng sống của mình

b) Dì ghẻ ích kỉ, độc ác:

Xuyên suốt cả câu truyện đều đề cập tới sự đối kháng giữa mẹ Cám và Tấm, bắt đầu ngay từ phần đầu của câu truyện, tiếp tục sự xung đột đó tăng tiến dần theo diễn biến của câu truyện và cao trào của sự xung đột đó cũng là kết thúc của sự xung đột với kết quả:mụ dì ghẻ và con gái của bà ta chết Những hành động hành hạ, truy bức của người dì ghẻ đối với người con riêng đều toát lên sự độc ác của nhân vật này Dì ghẻ chính là người bắt Tấm làm việc suốt ngày đêm, lừa Tấm

đi chăn trâu xa để giết chết cá bống của nàng, trộn lẫn thóc với gạo rồi bắt Tấm nhặt để nàng không thể đi hội, Và sau khi Tấm được làm hoàng hâu, dì ghẻ chính là người đã âm mưu giết chết nàng hết lần này đến lần khác Sự độc ác của dì ghẻ còn được nhân dân thể hiện qua giọng nói chanh chua, cách ăn nói ngoa ngoắt:

“Con nỡm! Chuông khánh còn cả ăn ai, nữa là mảnh chĩnh vứt ngoài bờ tre”

Tuy nhiên các hành động độc ác với Tấm đã bộc lộ được lòng yêu thương con vô bờ bến của một người mẹ Không muốn con bị tổn thương qua nhiều vì mang danh con vợ lẽ, nên dì ghẻ đã cố gắng hết sức bù đắp cho Cám và cũng không nhận ra là sự nuông chiều quá mức của mình đã ảnh hưởng rất lớn tới con Tất cả những gì mẹ Cám làm cũng chỉ để cho con mình, muốn con sống giàu sang, vui vẻ, sung sướng trong cung nên đã bất chấp làm những hành động trái với đạo đức, trái với nhân

II. DIỄN BIẾN MÂU THUẪN GIỮA THIỆN – ÁC TRONG “TẤM CÁM”:

1. Nguồn gốc mâu thuẫn:

Mâu thuẫn xuất phát từ quan hệ dì ghẻ - con chồng, một vấn đề nhức nhối trong xã hội phong kiến xưa Nguồn gốc của mâu thuẫn này đã được ông cha ta tổng kết trong câu ca dao:

“Mấy đời bánh đúc có xương Mấy đời dì ghẻ lại thương con chồng.”

2. Sự phát triển mâu thuẫn:

a) Tấm bị hãm hại và vai trò của yếu tố kì ảo:

Một hôm, người dì ghẻ đưa cho hai chị em mỗi người một cái giỏ bảo ra đồng bắt tôm bắt tép và phần thưởng là một chiếc yếm đào Trong khi Tấm không quản trời nắng, mải miết, chăm chỉ làm việc mẹ giao thì Cám lại lười biếng, nhởn nhơ, hết hái hoa lại bắt bướm, mãi đến chiều vẫn không được gì Đến cuối ngày, thấy chị bắt được đầy giỏ, Cám nổi lòng tham và bảo nàng:

“Chị Tấm ơi, chị Tấm! Đầu chị lấm, chị hụp cho sâu, kẻo về dì mắng.”

Về hình thức, câu nói có vần có điệu khiến lời kể hấp dẫn hơn Về nội dung, thoạt nghe thì hữu lí, nhưng nghĩ lại cho cùng thì ẩn chứa sau lời nhắc nhở có chút đe

dọa kia là một mưu toan Tuy nhiên Tấm không nghe ra tính toán của Cám nên đã

thật thà nghe theo lời em và kết cục bị tước đoạt thành quả lao động cả về mặt vật chất lẫn tinh thần, chỉ còn lại duy nhất một con cá bống Còn Cám thừa dịp trút hết tép vào giỏ của mình rồi bỏ về nhận chiếc yếm đào Đây là mâu thuẫn trực tiếp giữa Tấm và Cám, tuy đằng sau Cám là dì ghẻ nhưng mâu thuẫn này mới chỉ phản ánh quan hệ trong gia đình

Sau khi bị Cám cướp hết tôm tép trong giỏ, Tấm chẳng biết làm gì ngoài ngồi khóc Khi đó Bụt hiện lên hỏi, biết được sự tình đã bảo Tấm nhìn lại trong giỏ, nàng tìm được một con cá bống Và nghe theo lời chỉ dẫn của bụt, sau mỗi bữa

ăn, Tấm đều bớt một bát cơm dành cho bống, ra bên giếng gọi:

“Bống bống, bang bang, Lên ăn cơm vàng cơm bạc nhà ta Chớ ăn cơm hẩm cháo hoa nhà người.”

Nàng coi bống như một người bạn và nhờ sự chăm sóc tận tình của Tấm, bống ngày một lớn lên trông thấy Nhưng sự việc không thể lọt qua cặp mắt tinh tường của mụ dì ghẻ, mụ phát hiện ra Tấm hay mang cơm ra giếng nuôi cá bống, liền lừa nàng đi chăn trâu đồng xa, ở nhà bắt bống đem về ăn thịt Tính độc ác tăng dần trong con người của hai mẹ con Cám khi tàn nhẫn giết chết niềm vui nhỏ bé duy

nhất của Tấm, dù cho đó chỉ là một con cá bống Nhưng trong trường hợp này, đó lại là một phần của thế lực siêu nhiên bởi có sự dẫn dắt, chỉ bảo của Bụt, rõ hơn là tình thương, là sự giúp đỡ cùa Bụt đối với Tấm - cô bé mồ côi, bất hạnh Bởi vậy, khi nghe Tấm vừa khóc vừa trình bày sự việc, Bụt đã cho biết là bống đã bị người

ta ăn thịt và chỉ cho nàng cách giải quyết vấn đề Đến đây, mâu thuẫn bị đẩy lên thành quan hệ giữa kẻ ác (mẹ con Cám) và người thiện (Tấm), tuy nhiên vẫn ở mới

ở mức độ gia đình

Nhà vua mở hội mấy ngày đêm, già trẻ gái trai các làng đều nô nức đi xem Hai mẹ con Cám cũng sắm sửa quần áo đẹp để đi trẩy hội Thấy Tấm cũng muốn

đi, mụ dì ghẻ nguýt dài Sau đó mụ lấy một đấu gạo trộn lẫn với một đấu thóc, bảo

nàng:

“Con hãy nhặt xong cho dì chỗ gạo này rồi đi đâu hãy đi, đừng có bỏ dở; về không có gì để thổi cơm, dì đánh đó.”

Qua đó, ta có thể thấy rằng ở Tấm hội tụ những vẻ đẹp của người con gái trong xã hội xưa: xinh đẹp, chăm chỉ, nhân hậu, thật thà nhưng lại phải chịu nhiều bất hạnh:

bị bóc lột nhẫn tâm, bị ngược đãi bất công, bị tước đoạt những nhu cầu bình dị nhưng chính đáng của tuổi trẻ Còn mẹ con Cám tuy là người thân duy nhất của Tấm nhưng lại vô cùng xấu xa, độc ác, lười biếng, đáng ghét, liên tiếp tìm cách hãm hại, đối xử tệ bạc với Tấm mà không hề thương tiếc Mâu thuẫn bị đẩy đến mức cao hơn giữa một bên là người hiền bị áp bức với một bên là kẻ cường hào độc ác nhưng vẫn mới chỉ trong khuôn khổ gia đình

Nhưng nhờ có sự giúp đỡ của bụt mà Tấm có quần áo đẹp đi trẩy hội, khi phóng qua chỗ lội, nàng đã đánh rơi chiếc giày xuống nước Và thật bất ngờ khi hành động vô tình ấy lại chính là sợi dây gắn kết Tấm và nhà vua đến với nhau Trước đó, lúc bắt gặp Tấm, mụ dì ghẻ chê bai nàng là “mảnh chỉnh vứt ngoài bờ tre” với thái độ mỉa mai, khinh rẻ Và mụ đã nhận được một “phần thưởng” xứng đáng nhờ sự ích kỉ, chỉ vì bản thân mình mà ngược đãi Tấm một cách bất công, đó

là được tận mắt chứng kiến Tấm bước lên kiệu cùng một đoàn thị nữ theo sau hầu

hạ Mâu thuẫn được đẩy lên gay gắt khi Tấm bước lên kiệu về cung, thoát ra khỏi

sự điều khiển, bước tới ngưỡng cửa hạnh phúc trước con mắt ngạc nhiên và hằn học của mẹ con Cám Có thể nói được làm vợ vua là phần thưởng xứng đáng mà tác giả dân gian dành cho cô thôn nữ xinh đẹp, nhân hậu như Tấm

Trong tất cả những lần bị mẹ con Cám hãm hại, Tấm đều nhận được sự giúp

đỡ của bụt (bụt là hiện thân của yếu tố kì ảo trong cổ tích, là nhân vật tôn giáo được nhân dân hóa thành một cụ già hiền lành, tốt bụng, thường xuất hiện đúng lúc giúp đỡ những con người nhỏ bé lúc khó khăn) Sự xuất hiện của bụt vừa đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy cốt truyện, giúp chuyện phát triển một cách hợp

lý, vừa góp phần thể hiện ước mơ về công lí, công bằng xã hội của những con người bị áp bức bóc lột

Sống sung sướng trong nhung lụa nơi hoàng cung nhưng tấm lòng của người con hiếu thảo vẫn luôn hướng tới quê hương, tổ tiên Vào ngày giỗ cha, Tấm xin phép vua trở về nhà để soạn cỗ cúng giúp dì Với sự ghen ghét, đố kị luôn bừng bừng bốc lên, mẹ con Cám tiếp tục bày mưu hãm hại Tấm Qua đó, ta thấy rằng sau khi vào cung, Tấm vẫn giữ được những phẩm chất tốt đẹp: hiền lành, hiếu thảo, niềm khao khát hạnh phúc gia đình và có sức sống mãnh liệt nhưng nàng lại bị truy sát và sát hại không thương tiếc Còn bản chất mẹ con Cám vẫn rất thống nhất: độc

ác đến tàn độc, quyết tâm diệt Tấm để chiếm đoạt những gì thuộc về nàng Mẹ Cám bảo Tấm trèo lên cây cau, xé một buồng để cúng bố, trong lúc đó, mụ ở dưới cầm dao đẵn gốc Khi Tấm hỏi thì mụ nói dối là đang đuổi kiến để nó khỏi lên cắn nàng Nhưng Tấm chưa kịp xé cau thì cây đã đổ, Tấm ngã lộn cổ xuống ao, chết

Mụ dì ghẻ vội cho Cám vào cung thay chị Có thể nói, cái chết ấy là cách giải quyết mâu thuẫn giữa Tấm và Cám xuyên suốt toàn tác phẩm của tác giả dân gian Đây là kết cục tất yếu phải xảy ra bởi lẽ trong mâu thuẫn này Tấm hoàn toàn yếu ớt

và bị động, còn mẹ con Cám lại quá tàn nhẫn và mang dã tâm muốn tiêu diệt Tấm đến cùng Như vậy, mâu thuẫn đã được đẩy lên đến đỉnh cao thành quan hệ giữa hai bên thù địch: một bên là những kẻ tham lam độc ác, còn một bên là những người hiền thục nết na Hai bên thù địch đó không phải chỉ được đóng khung trong phạm vi gia đình mà được đẩy tới mức độ có ý nghĩa xã hội (vì Tấm không còn là người trong gia đình đó nữa mà nàng giờ đã trở thành vợ vua)

b) Tấm vươn lên đấu tranh và ý nghĩa của sự hóa thân:

Câu chuyện không dừng lại, cái chết và quá trình hóa thân lại là bước phát triển mới của diễn biến truyện Tấm liên tiếp hóa thân trở đi trở lại và tính quyết liệt của mâu thuẫn về địa vị và quyền lợi đẳng cấp ngày càng hiện rõ hơn Nàng biến thành chim vàng anh khỏa lấp nỗi buồn, nhớ nhung trong lòng vua, hàm chứa

kết án Cám cướp chồng, dạy dỗ cô em ghẻ cách giặt áo cho vua: “Phơi áo chồng

tao, phơi lao phơi sào, chớ phơi bờ rào, rách áo chồng tao” Mẹ con Cám nhân

lúc vua đi vắng đã tự tay bắt chim làm thịt nấu ăn, vứt lông chim ra ngoài vườn Xung đột tiếp tục leo thang: mẹ con Cám trở thành kẻ thù giết Tấm lần thứ hai.Từ lông chim vàng anh, Tấm hóa thành hai cây xoan đào cành lá xum xuê tỏa bóng tròn cho vua đi dạo bộ, hóng mát Chi tiết này không chỉ thể hiện niềm an ủi của Tấm với vua trên tư cách vợ chồng mà còn cho thấy mong muốn được sống bên vua, nhu cầu hạnh phúc của người con gái bất hạnh ngày càng thêm mãnh liệt, cháy bỏng Thấy vua thân thiết, gắn bó với xoan đào, mụ dì ghẻ liền sai thợ chặt cây lấy gỗ đóng khung cửi Hai mẹ con Cám tiếp tục trở thành kẻ thù giết Tấm lần thứ ba.Tiếng khung cửi một lần nữa cất lên đưa ra lời phán quyết với người có tội, công khai tuyên chiến với kẻ thù:

“Cót ca cót két, Lấy tranh chồng chị, Chị khoét mắt ra.”

Cám thấy vậy nên sợ hãi, vội về mách mẹ Mẹ Cám bảo đốt quách khung cửi rồi đêm tro đi đổ cho rõ xa để được yên tâm Về đến cung, Cám làm theo lời mẹ nói, đem tro đi đổ ở lề đường cách xa hoàng cung Mẹ con Cám đuổi cùng giết tận đối với Tấm Bị hủy hoại một lần nữa, Tấm lại biến thành quả thị vàng, quả thị thơm thảo trong đời sống của người dân đất Việt, trong giấc mơ nhẹ nhàng của tuổi thơ, trong lời kể chuyện dịu dàng của bà của mẹ… Tấm ẩn mình trong quả thị thơm nằm ở vị trí cao nhất - một nơi kín đáo không chỉ để tránh sự truy sát của mẹ con Cám mà còn để chờ người lượng thiện đến cứu giúp Sau bao lần hoá thân chống lại kẻ thù, Tấm trở về với cuộc đời, với làng quê bình dị, vẫn là cô gái đảm đang khéo léo trong miếng trầu têm cánh phượng, sống vui vẻ bên bà cụ tốt bụng như hai mẹ con Ở đây, ta bắt gặp một quan niệm nhân sinh: Được sống là niềm hạnh phúc nhưng phải là được sống ở cõi trần thế Nhờ miếng trầu mà nhà vua nhận ra người vợ đảm của mình và đưa Tấm về cung Trong cuộc gặp đầu tiên của Tấm và nhà vua gắn với chiếc hài (gợi nhắc vẻ đẹp rất nữ tính của người phụ nữ khiến người đàn ông say mê) Ở lần gặp thứ hai, Tấm tái ngộ với nhà vua nhờ miếng trầu têm cánh phượng (gợi về bàn tay khéo léo khiến nhà vua cảm động, làn con đường dẫn đến tình yêu trọn đời) Miếng trầu từ bao đời nay đã trở thành một hình ảnh rất quen thuộc trong đời sống văn hoá Việt Nam, gắn với phong tục hôn nhân người

Việt: “Miếng trầu nên dâu nhà người”, “Miếng trầu ăn ngọt như đường đã ăn lấy

của phải thương lấy người”… Chi tiết này còn gắn với một tập quán của người Việt: miếng trầu vừa là tín hiệu giao tiếp vừa là cầu nối nhân duyên Nó giúp nhà

vua nhận ra Tấm, giúp Tấm trở về hoàng cung, trừng trị mẹ con Cám và nhận được

vị trí xứng đáng của mình

Có thể nói, mâu thuẫn giữa mẹ con Cám và Tấm được mô tả, xây dựng, xoay quanh những quyền lợi về cả vật chất lẫn tinh thần, được đầy từ thấp lên cao Xung đột giữa Tấm và mẹ con Cám không còn là xung đột gia đình (mẹ ghẻ, con chồng) nữa mà phát triển thành xung đột xã hội giữa cái thiện – cái ác, cuộc đấu tranh giữa người lương thiện - kẻ bất lương Đây là xung đột căng thẳng, quyết liệt, một mất một còn, xoay quanh lợi ích mang tính xã hội Cuối cùng, cái thiện đã chiến thắng: Tấm đã có phản ứng quyết liệt, đó là trả thù mẹ con nhà Cám Qua đó,

ta thấy được bài học về tinh thần kiên quyết đấu tranh để dành lại sự sống, bảo vệ hạnh phúc

Sau mỗi lần bị mẹ con mụ dì ghẻ hãm hại, Tấm đều hóa thân thành sự vật: chim vàng anh - hai cây xoan đào - khung cửi - quả thị Sự biến hóa thần kì ấy đã phản ánh một quan niệm của dân gian xưa: quan niệm đồng nhất giữa người và vật

Cả bốn hình thức hóa thân đều toát lên vẻ đẹp phẩm chất của nhân vật (không hề thay đổi): bình dị và sáng trong Không những thế, những hình ảnh đẹp ấy còn phản ánh đời sống của nhân dân lao động, đồng thời tạo ấn tượng thẩm mĩ cho câu chuyện Tuy nhiên, những lần Tấm biến hóa cũng mang một vài nét riêng biệt Ba hình ảnh đầu tiên đều xuất hiện trong cung, Tấm chủ động lộ diện nên bị mẹ con Cám truy sát đến cùng Nhưng ở lần cuối cùng, Tấm xuất hiện trong không gian dân dã, ẩn thân, chờ người phát hiện ra giá trị của bản thân Đây là lúc Tấm chuẩn

bị trở lại làm người, đánh dấu một bước ngoặt quan trong cuộc đời: tái ngộ với vua, trở về cung làm hoàng hậu, trừng trị mẹ con Cám Tất cả sự xuất hiện của Tấm đều gắn liền với những yếu tố kỳ ảo - một đặc trưng của truyện cổ tích thần

kì Không những thế, sự phát triển rất tự nhiên, chặt chẽ của cốt truyện chính là đòn bẩy giúp cho xung đột chuyện tiếp tục mở rộng và ngày càng quyết liệt hơn

Và cũng nhờ quá trình biến hóa của Tấm, tác giả dân gian đã khẳng định được sức sống mãnh liệt, sức trỗi dậy phi thường của Tấm trước sự vùi dập tàn độc của mẹ con Cám (tìm mọi cách tận diệt Tấm nhưng nàng không bỏ cuộc mà liên tục biến hóa: lúc thì đe dọa, dạy bảo; lúc thì trêu ngươi, chọc tức; lúc thì kết tội khắt khe) Tấm luôn khát khao hạnh phúc, tuy bị sát hại nhưng trong những dạng thức khác nhau, nàng luôn chăm lo, an ủi vua và đặc biệt nàng không để cho mẹ con dì ghẻ được sống yên ổn một dây một phút nào Qua đó, ta thấy sự vận động trong tính

cách của Tấm: từ một cô thôn nữ yếu đuối, thụ động trở thành một người phụ nữ mạnh mẽ, chủ động đấu tranh giành lại hạnh phúc Hơn thế, sự biến hóa của Tấm

còn giúp tác giả khai quát một chân lý nhân sinh: Cuộc đấu tranh giành quyền sống của những con người bị áp bức, bóc lột chưa và không bao giờ là cuộc đấu tranh dễ dàng, nhanh chóng, đơn giản Nó đòi hỏi thời gian, sự kiên trì, bền bỉ và ẩn chứa nhiều gian khó, khổ đau.

Khi bàn về sự hoá thân của Tấm, có người cho đó là ảnh hưởng từ thuyết luân hồi nhà Phật (luân: vòng tròn, bánh xe; hồi: quay trở lại Luân hồi là sự xoay vần liên tục Một sinh vật sau khi chết sẽ chuyển sang hình hài một sinh vật khác: người, vật, cây cỏ để trả nợ cho những gì kiếp trước mình đã phạm) Nhưng nếu

có mượn thuyết luân hồi thì truyện Tấm Cám chỉ mượn hình thức để thể hiện mơ ước, tinh thần lạc quan của người lao động mà thôi Bởi luân hồi nhà Phật là để chịu đau khổ do tội lỗi từ kiếp trước của mình, rồi sau đó tìm hạnh phúc ở cõi Niết bàn cực lạc xa xôi Còn cô Tấm chết đi sống lại nhiều lần không phải để chịu khổ đau, cũng không định tìm hạnh phúc đẹp nhưng mơ hồ ở cõi Niết bàn mà để quyết giành và giữ hạnh phúc có thực của mình ngay ở thế giới này Đó là lòng lạc quan, yêu đời và tinh thần thực tế của người lao động khi sáng tạo truyện cổ tích

3. Kết thúc truyện “Tấm Cám” và những điều gợi mở:

Hành động trừng phạt mẹ con Cám bộc lộ nhận thức của Tấm cũng như nhận thức chung của người lao động: Không thể có được hạnh phúc trọn vẹn khi cái ác vẫn còn tồn tại Câu chuyện dừng lại ở việc Tấm giội nước sôi giết chết Cám, mụ dì ghẻ thấy vậy cũng lăn đùng ra chết gây ra nhiều tranh cãi và không ít người phản đối cho rằng hành động ấy làm mất đi vẻ đẹp vẹn toàn của cô Tấm xuyên suốt toàn truyện Thực ra, ta phải hiểu rằng: trong truyền thống cảm nhận của dân gian, con người ta không quan tâm đến tính dã man của sự việc mà theo quan niệm “ác giả ác báo”, người ta chỉ chú ý đến cái ác bị trừng phạt thế nào và mực độ ra sao Và với tác giả dân gian thì cái kết ấy là thích đáng với những việc

vô nhân tính mà mẹ con Cám gây ra cho Tấm Cách giải quyết xung đột của tác phẩm đã thể hiện một quan niệm quan nhân sinh: Con người muốn có được hạnh phúc thì phải đứng lên tự đấu tranh với thế lực bạo tàn, bởi lẽ hạnh phúc không tự dưng mà có hay được ban phát từ người khác

Tuy nhiên, cũng có một số cách kết thúc truyện khác cho truyện “Tấm

Cám” Dị bản 1 (được đưa vào sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 10): Tấm dội nước sôi làm Cám chết, mụ dì ghẻ biết thế, uất ức ngã vật ra chết (theo bản kể của Chu Xuân Diên cùng Lê Chí Quế) Dị bản 2: Tấm dội nước sôi, Cám chết, Tấm sai người mang làm mắm, gửi cho mụ dì ghẻ Mụ dì ghẻ ăn mắm khen ngon, đúng lúc

đó có con quạ bay đến nói:

“Ngon ngỏn ngòn ngon

Mẹ ăn thịt con

Có còn xin miếng?”

(theo bản kể của Vũ Ngọc Phan trong “Hợp tuyển văn học dân gian Việt Nam” trang 567 đến 573) Cả hai dị bản này đều thể hiện lô – gíc trong sự phát triển trong tính cách nhân vật Tấm Trước khi bị đày đọa, Tấm là một cô gái hiền lành, dịu dàng, ngây thơ Mỗi khi bị đối xử bất công hay gặp khó khăn, thậm chí bị tước đoạt quyền lợi vật chất đến những nhu cầu chính đáng về tinh thần, Tấm chỉ khóc,

tỏ ra yếu đuối và nhờ sự trợ giúp của Bụt Nhưng Bụt giúp Tấm được bao nhiêu thì lại bị mẹ con Cám tước đoạt đi bấy nhiêu Thậm chí, mẹ con dì ghẻ còn ra tay giết Tấm phũ phàng hết lần này đến lần khác mà không hề thương xót Sau khi bị tận diệt, nàng đã hóa thân thành quả thị, trở thành người phụ nữ cứng cỏi, mạnh mẽ, quyết liệt trong việc giành lại quyền sống và trả thù Không còn sự trợ giúp của Bụt, nàng đã tự đứng lên đấu tranh và sự trả thù là tất yếu Cuộc xung đột giữa cái thiện – cái ác đã góp phần giúp cho cốt truyện được tổ chức chặt chẽ, tình huống triển khai một cách hợp lý đồng thời cũng thể hiện cách giải quyết mâu thuẫn triệt

để trong truyện cổ tích Không những thế, hai dị bản này còn chứa đựng ước mơ của những con người bị áp bức (trong đó cái ác phải bị trừng trị tân gốc); bộc lộ quan niệm nhân sinh và triết lý của nhân dân lao động: “Ở hiền gặp lành, ác giả ác báo” Có thể nói, các tác giả dân gian đã đem lại kết thúc có hậu cho truyện “Tấm

Cám” nói riêng và truyện cổ tích thần kì nói chung (Dị bản 2 có phần man rợn nhưng nó ẩn chứa một bài học thấm thía: cái ác phải bị trừng trị thích đáng Nó như là một sự cảnh giới có phần ám ảnh) Bên cạnh đó, cũng có những cái kết truyện: mẹ con Cám bị trừng trị bởi một thế lực khác Đó là: “Cám về quê, sống với dì ghẻ, nghe ai đó tắm bằng nước sôi sẽ xinh đẹp hơn Cám thử và rồi bị chết” hay “Sau khi Tấm trở về, nhà vua biết những việc độc ác của mẹ con Cám gây ra, liền đuổi ra khỏi cung Trên đường đi về, hai mẹ con bị sét đánh chết” Cách kết

thúc này vừa bảo toàn trọn vẹn tính cách, phẩm chất, vẻ đẹp mang tính lý tưởng của nhân vật Tấm vừa thể hiện được quan niệm nhân sinh “ác giả ác báo”, ẩn chứa