TÌNH mẫu tử TRONG THƠ lệ THU

Tình mẫu-tử, đến từ lời hát ru mà ai cũng nghe ít nhất một lần, ở đó ta thấy được lòng yêu con, hi sinh bản thân mình của mẹ: Gió mùa thu mẹ ru con ngủ/ năm canh chầy thức đủ năm canh, h

TÌNH MẪU – TỬ TRONG THƠ LỆ THU

(Bùi Thị Thương – Lớp Cao học Văn học Việt Nam K18)

1 Tình mẫu-tử nguồn cảm hứng củathơ ca Việt Nam

Tình mẫu-tử luôn là cảm hứng bất tận của thơ ca Có rất nhiều bài thơ, bài hát hay về tình mẫu–tử, nhiều ca từ trở nên bất tử với thời gian Nói đến tình mẫu-tử, không thể không nhắc đến những bài ca dao, những câu hát ru, những câu chuyện cổ tích mà từ thuở nằm nôi, mỗi con người đã được đắm chìm trong nó Tình mẫu-tử cao quý, thiêng liêng, đã được ông cha từ ngàn đời xưa ca ngợi, và trân trọng Đó là tình yêu của mẹ, sự hi sinh, thương yêu vô bờ bến, với một mong mỏi duy nhất là con thơ nên người Tình mẫu-tử, đến từ lời hát ru mà ai cũng nghe ít nhất một lần, ở đó

ta thấy được lòng yêu con, hi sinh bản thân mình của mẹ: Gió mùa thu mẹ

ru con ngủ/ năm canh chầy thức đủ năm canh, hay như: Nuôi con cho được vuông tròn/ Mẹ già dầu dãi, xương mòn, gối lay… Qua những lời ru viết về

tình mẫu-tử, là những bài học làm người, những bài học về đức hi sinh:

Nuôi con chẳng quản chi thân/ Bên ướt mẹ nằm, bên ráo con lăn Chính

tình yêu thương, sự nâng đỡ, chở che ấy, đã giúp con thơ từng bước chập chững vào đời Không có tình cảm nào thiêng liêng, trong ngần như vậy Nên thơ ca luôn dành vô vàn các mỹ từ ca ngợi tình mẫu-tử

Không chỉ với ca dao, đối với các nhà thơ hiện đại, tình mẫu-tử là đề tài khơi gợi nhiều xúc cảm Người đọc bắt gặp trong thơ Nguyễn Khoa

Điềm một tình mẫu-tử thiêng liêng, qua bài Mẹ và quả Mượn hình ảnh

bầu, bí, tác giả nói về nỗi vất vả, giọt mồ hôi của mẹ nuôi con như chăm

trồng một thứ quả mà chẳng mong ngày gặt hái:Lũ chúng tôi từ tay mẹ lớn lên / Còn những bí và bầu thì lớn xuống / Chúng mang dáng giọt mồ hôi

mặn / Rỏ xuống lòng thầm lặng mẹ tôi Trong bài Con cò củaChế Lan

Viên, mượn hình ảnh con cò trong ca dao, tác giả đã tái hiện lại cuộc đời của một con người từ khi bé thơ đến trưởng thành, mẹ vẫn là người mãi yêu

thương, chở che, dõi bước theo con cả chặng đường đời: Con dù lớn vẫn là con của mẹ/ Đi hết đời lòng mẹ vẫn theo con Chính tình yêu với con là

nguồn sống của người mẹ, tiếp thêm sức mạnh cho mẹ, dù là trong cả chiến

tranh gian khổ Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm với bài Khúc hát ru những

em bé lớn trên lưng mẹ, lại cho thấy tình mẫu – tử là sức mạnh to lớn: Mặt

trời của bắp thì nằm trên đồi/ Mặt trời của mẹ em nằm trên lưng, bằng hình

ảnh ẩn dụ, tác giả ví đứa con như mặt trời, là nguồn sống, nguồn sáng, dẫn đường cho mẹ, để mẹ chiến đấu, mẹ lên rẫy, mẹ nuôi bộ đội, và giúp mẹ vượt qua mọi nỗi vất vả Như vậy, có thể thấy tình mẫu tử chứa sức mạnh lớn lao, và là nguồn cảm hứng đẹp trong thơ ca

Tiếp nối nguồn cảm hứng đó, trong sáng tác của mình, Lệ Thu cũng dành riêng những vần thơ ngọt ngào, da diết cho tình Mẫu-tử Lệ Thu, một người con của đất Bình Định can trường, lại là một nữ nhà báo chiến trường Trải qua những năm tháng khói lửa của dân tộc, chị đã dâng hiến tuổi thanh xuân của mình, hi sinh cả hạnh phúc cá nhân, hi sinh tình mẫu

tử Nên hơn ai hết, chính bản thân chị cảm nhận sâu sắc sự mất mát khi chứng kiến nỗi đau chiến tranh hằn trên vai người thân: cậu, ông, cha, anh,

em, và đặc biệt là mẹ Là một người phụ nữ, mang trong mình trái tim đa cảm với cuộc đời, là một công dân có trách nhiệm với đất nước, bên cạnh những vần thơ về lòng tự hào dân tộc, thơ Lệ Thu là những vần thơ của chính trái tim, tình cảm của bản thân chị

Đến tháng 8 năm 2014, nhà thơ Lệ Thu đã có 10 tập thơ được xuất

bản, tính từ tập thơ đầu tiên là “Xứ Sở Loài Chim Yến” (năm 1980) và tuyển tập “Điềm Đạm Việt Nam” với 268 bài thơ (và một trường ca gồm

12 chương) “tổng kết” một chặng đường dài làm thơ của chị Trong chặng

đường dài ấy, thơ chị không phô trương, không bóng bẩy, không căng cơ

mà nhẹ nhàng, điềm tĩnh như chính con người Lệ Thu trong cuộc sống Tuy nhiên, chính những vần thơ nhẹ nhàng, sâu lắng ấy lại nhận được sự đồng cảm trong trái tim bạn đọc Dọc theo dòng chảy trong thơ chị không khó để nhận ra tình Mẫu – tử được chị viết như để trải lòng, viết cho người

và cũng là viết cho mình

2 Tình Mẫu – tử trong thơ Lệ Thu: viết cho mình cũng là viết cho người

Trái tim Lệ Thu dường như rung lên những nhịp thổn thức khi nhắc

đến tình mẫu-tử Lệ Thu đã từng phải nhìn mẹ: Trước mũi súng và xe tăng,

mẹ đứng/ Nhìn theo con hun hút cuối con đường, rồi chị -một người mẹ, đã

phải gửi con để vào chiến trường, nếm trải qua bao cảm giác sinh ly tử biệt Chính những điều ấy, đã nuôi lớn cảm xúc mẫu-tử trong trái tim nhà thơ và

trở thành nguồn thi hứng mãnh liệt trong sáng tác Trong tuyển Điềm đạm

Việt Nam,Lệ Thu dành riêng phần II –Mẹ - Con với 41 bài thơtrong tổng

số 268 bài thơ, chiếm 15,29%để viết về đề tài mẫu –tử

Tình mẫu – tử chính là cội nguồn cho sự sinh sôi của cuộc sống cũng

như cội nguồn cho những sáng tạo hình thành và phát triển Làm mẹ, không

chỉ là thiên chức mà còn là niềm hạnh phúc lớn lao nhất của người phụ nữ

Đó là khi cảm nhận đứa trẻ đang hình thành trong cơ thể mình, những tháng ngày chờ mong nó lớn dần lên và ngày đứa bé chào đời cũng là ngày hạnh phúc vỡ òa Bởi vậy, chia lìa núm ruột, là mất mát và hi sinh quá lớn,

mà chỉ những người mẹ mới có thể thấu hiểu

Lệ Thu khẳng định mẹ là Người duy nhất trên đời:Người duy nhất

trên đời không tính toán cùng ta/ Đó là Mẹ/ người cho ta sự sống/…Người chẳng thể dìu ta trên đường đời mãi mãi/ nhưng mãi mãi trái tim người/ nâng đỡ bước chân ta! Vâng, mẹ là người mang nặng, đẻ đau, lo lắng cho

đứa con thơ của mình, sau bao vấp ngã, bao sóng gió, phong ba…mẹ vẫn bên cạnh, với mẹ, con luôn là đứa trẻ thơ bé dại, luôn cần chở che Mượn

hình ảnh đàn gà, Lệ Thu thấy tấm lòng bao dung của người mẹ:Thoáng bóng diều hâu/ linh giác mẹ gà/ che chở đàn con/ xòe đôi cánh Tình mẫu –

tử là tình cảm thiêng liêng của vạn vật, không chỉ riêng con người, cả những loài động vật ngoài kia cũng thương yêu và bảo vệ con của mình

Mẹ luôn là nơi con có thể quay về, đểsà vào lòng rồi khóc ngon lành như một đứa trẻ, dù đã tóc bạc da mồi Dù đã là một ông vua hay một tên trộm,

dù có hoàn hảohay thiếu sót…với mẹ, con vẫn bé bỏng, vẫn cần yêu

thương bảo vệ, và là người hoàn hảo nhất trong mắt mẹ Vậy nên:Với mẹ con là tất cả/ Sướng vui, kiêu hãnh, mong chờ…/ Đường đời lỡ khi vấp

ngã/ Biết rằng mình chẳng bơ vơ (Còn Mẹ).

Lệ Thu dành khá nhiềusáng tácviết về hình ảnh người mẹ Với Mẹ của mình- bà Lê Thị Nhâm,thơ Lệ Thu mang tình cảm da diết cùng sự đau

xót vì những vất vả, hi sinh…của cuộc đời, của chiến tranh:Con ra đi nghoảnh mặt lại thẩn thờ/ Mẹ đang đứng – nơi ngày xưa mẹ đứng/ Trước mũi súng và xe tăng mẹ đứng/ Nhìn theo con hun hút cuối con đường/ Mẹ đứng nơi này một nắng hai sương/ Mái tóc mỗi ngày mỗi bạc/ Mẹ đứng nơi

này chắt chiu từng hạt thóc/ Lại nuôi con như thuở mới ra đời (Nơi mẹ

đứng) hay Phơi mình dưới nắng chói chang/ nhọc nhằn kéo lên gàu nước/

Những giọt mồ hôi tuôn/ gió xòa tóc bạc (Cánh đồng của mẹ) Mẹ chính là

tiếng gọi thiêng liêng của mỗi người Bất cứ ai cũng sợ, sợ một ngày:Má mất sẽ ra sao?/ Tôi tự hỏi ngàn lần như thế/ Lòng nghẹn lại trước bao điều

có thể (Khi tóc má bạc rồi) Nhưng đối với mẹ:Chẳng ai tránh được con

đường tử sinh/…Thôi con, ở lại giữu mình/ Đừng buồn thế thái nhân tình bạc đen/ Đừng khinh thân phận thấp hèn/ Đừng tâng bốc kẻ uy quyền giàu

sang…(Lời mẹ) Trước lúc ra đi,mẹ không nghĩ gì cho bản thân mình, chỉ

mong muốn con có thể giữ tâm bình thản trước sóng gió cuộc đời:Chông

gai mẹ vượt đời này/ Cầu cho con những tháng ngày yên vui (Lời mẹ)

Mẹ luôn dạy dỗ và hướng đứa con ngoan của mình đến những giá trị

đạo đức nhân sinh cao đẹp: Đừng khinh thân phận thấp hèn/ Đừng tâng

bốc kẻ uy quyền giàu sang(Lời mẹ) Trong bài Dặn con,Lệ Thu có nói Nếu

mỏi/ con ngồi đâu cũng được/ miễn đừng làm nát cỏ non/ Muốn cao hơn/ con đứng đâu cũng được/ trừ trên đầu bạn con/ Muốn đến đích/ con đi

đường nào cũng được/ đừng vừa đi vừa mắng mỏ đường mòn! (Dặn

con),hay Con ơi con! Mẹ ghi vào quyển sách/ mai lớn khôn con hãy đọc lời

này/ phải biết thương người và hãy sống mê say/ nếu phải chết chọn cái

chết nào đẹp nhất (Lời thương gửi lại) Mẹ luôn dành cho con những dặn

dò, những lời khuyên nhủ, dạy cho con điều hay lẽ phải, đó chính là cơ sở

để con bước vào đời, trở thành một người công dân tốt có ích cho nước, cho dân Mẹ luôn theo con trên mọi nẻo đường, mọi giai đoạn, từ khi sinh

ra cho đến khi tóc ngả màu sương gió, mẹ vẫn một lòng cưu mang

Từ trái tim thổn thức thương yêu dành riêng cho mẹ mình, Lệ Thu thể hiện nỗi lòng với những người mẹ Việt Nam anh hùng trong thời khói lửa, với tất cả sự trân trọng, kính yêu và xót thương cho những hi sinh của các bà, các mẹ

Trong Nơi mẹ đứng Lệ Thu nói: Đất nước mình dằng dặc chiến

tranh/ Những đứa trẻ sinh ra – những chàng trai chiến trận/ Trái tim mẹ yêu thương căm giận/ Cay đắng, ngọt ngào đời mẹ vẫn là con Vì khói lửa chiến tranh,các mẹ chấp nhận sự hi sinh, cho con yêu ra chiến trường, dù biết có thể cái chết đang chờ đợi những đứa con bé bỏng: Ai biết chỗ nằm con mẹ lúc hi sinh/ xin nhắn giúp về bà … ở xóm… thôn…huyện…tỉnh…/

…Mẹ ơi/ hình hài dáng vóc/con mẹ giờ phiêu dạt cánh rừng xa/xương cốt

chẳng còn đâu/ nhưng con có cửa nhà/ có lửa ấm đêm đêm từ trái tim mẹ

vọng (Nhắn tìm).

Trong bài thơ, Chuyện kể dưới chân hòn kẽm đá dừng nhà thơ cho

thấy nỗi đau của người mẹ mất con trong chiến tranh, những ám ảnh dằn

vặt tâm hồn người mẹ, dù bao nhiêu năm đã trôi qua:Mẹ chong mắt bốn mươi năm/ bàng hoàng mê tỉnh…/ngỡ tiếng khóc con mình còn văng vẳng đâu đây Chị kể lại câu chuyện của mẹ Lê Thị Nghè, đã tự tay “giết tiếng khóc” của đứa con mình “chỉ là đứa trẻ sơ sinh khóc vì đói và khát” để cứu “hai trăm con người/ đang trốn chui trốn nhủi” và ngoài kia là:lính

Mỹ, Nam Hàn…/súng lăm lăm, súng lùng sục, vây càn,/ dỏng tai lần theo tiếng khóc.Còn sự đau xót nào hơn khi mẹ hi sinh sự sống đứa con thơ vì

sự sống của dân làng, để rồi hồn mẹ cũng chết: Tiếng khóc bặt rồi/ lặng cả lòng hang/ trong tay mẹ lạnh dần cái xác/…hồn mẹ cũng theo con… “bấy chừ đã chết”

Sự hi sinh của những người mẹ trong chiến tranh, còn là sự đau đớn

để lại dù cuộc chiến đã lùi vào dĩ vãng sau bao nhiêu năm Trong bài Mầm

xanh của mẹ ở đâu (Thác lời người mẹ có con nhiễm chất độc da cam)Lệ

Thu đã nói lên nỗi đau chung của bao nhiêu người mẹ, họ hi sinh tuổi trẻ

của mình xếp bút nghiên lên đường vì cuộc chiến Nhưng khi họ gieo mầm

xanh cuộc sống, khi họ sinh ra một sinh linh bé bỏng, chất độc màu da cam

đã:làm cho con tôi không thành hình thành vóc/ chỉ cục thịt vô hồn làm sao sống giữa thế gian? Bằng sự đau xót của tấm lòng người mẹ, chị đã kêu lên:Ta hỏi trời, hỏi đất/ hỏi kẻ cầm đầu chiến tranh xâm lược/ kẻ hám lợi sát nhân/ con ta đâu? Sau khi hòa bình lập lại, với những hậu quả mà chất

độc màu da cam đã gây ra cho nhân dân Việt Nam trong cuộc chiến tranh với Mỹ, Ngày 31 tháng 1 năm 2004, nhóm bảo vệ quyền lợi nạn nhân Chất độc da cam, Hội Nạn nhân Chất độc da cam/dioxin Việt Nam (The

Vietnam Association of Victims of Agent Orange/Dioxin - VAVA) đã kiện hơn ba mươi công ty Mỹ phải bồi thường do trách nhiệm gây ra thương tích vì đã sản xuất chất hóa học này Nhưng, đến nay việc khắc phục hậu quả vẫn chưa thực sự được thực hiện thỏa đáng Với tất cả những đau xót

đó, với sự phẫn nộ do hậu quả của nó để lại, Lệ Thu đã lên tiếng trong thơ

mình:Sao còn chối quanh/ còn phân trần/ khi hàn triệu trái tim/ đã thành luật sư, tòa án/ khi những đứa con tuổi ba mươi không thể/ thành người lớn/ khi trùng trùng quái thai/ vẫn sống làm nhân chứng?/ Con ta đâu???/ Mầm xanh của mẹ ở đâu!!! Một câu cảm thán như một câu hỏi từ đáy lòng

được đưa ra đầy đau xót, khiến người đọc cũng không thôi ám ảnh

Mẹ là một tiếng gọi chứa đựng sự yêu thương, sự gắn liền, đó là

máu, là thịt của Mẹ Nhưng trong bài thơ Người mẹ chưa một lần sinh nở

Lệ Thu đã kể về câu chuyện của Chị Sỏi:Trọn một thời tuổi trẻ đi qua/ Chị làm mẹ khi chưa từng làm vợ/ Chị làm mẹ khi chưa từng sinh nở/ Mà đàn con quấn quít quanh mình Đó là câu chuyện của một người con gái đẹp, có người yêu hi sinh ở chiến trường Trường Sơn, còn chị Sỏi:Hai mươi năm mang trái tim người mẹ/ chị nuôi con cho cả hai miền/ …Đàn con thiếu mẹ thiếu cha/ đinh ninh chị là của nó/ Những đôi mắt rưng rưng bao lần gọi

“Mẹ”/ Chị ôm chúng vào lòng/ và tất cả tình thương gửi vào đám trẻ.

Viết về tình mẫu – tử, Lệ Thu cảm nhận bằng trái tim của một người

mẹ, một người phụ nữ Bởi thế, lời thơ của chị dịu dàng,đằm thắm và thấu

hểu Trong bàiĐừng hỏi Lệ Thu viết:Đừng hỏi mẹ có đau gì không/ vì mẹ

sẽ trả lời:không đau gì cả/ Đừng hỏi mẹ có buồn gì không/ vì mẹ sẽ trả lời: không buồn cả… Người mẹ trên thế gian này đều vậy, luôn dành tất cả cho con mà không đòi hỏi gì cả Nên: Tốt nhất hãy nhìn chân mẹ/ bước run trước bậc thềm nhà/ tốt nhất hãy nhìn tóc mẹ/ trắng dần trước áng thờ cha/ Tốt nhất hãy nhìn lưng mẹ/ mỗi ngày còng xuống bên ta.Con hãy nhìn và

cảm nhận, “thời gian chạy qua tóc mẹ”!Có thể thấy, tình mẫu – tử, như

một chiếc cầu nối giữa những tình cảm riêng-chung, cá nhân – cộng đồng, được thể hiện hòa quyện trong thơ Lệ Thu Đó không chỉ là tiếng lòng của riêng chị mà thơ chị như đang nói hộ tiếng lòng của mỗi người

Và mong rằng những ai còn mẹ xin đừng làm mẹ khóc! Bởi cuộc đời

mẹ chẳng có giây phút sống cho riêng mình!

3 Lệ Thu với “Viết cho Con”: để vơi bớt nỗi nhớ thương trong

lòng

Khi trở thành một người mẹ, mới hiểu tấm lòng của những người mẹ.Lệ Thu sau những vần thơ da diết dành cho mẹ, là những trang viết đầy tình cảm cho con mình Lệ Thu rời con từ khi con còn bé để vào vùng chiến Những tình cảm yêu thương, mong nhớ đứa con thơ đến cháy lòng

được Lệ Thu thổ lộ nỗi lòng vào từng vần thơ Bài Viết cho con là lời tâm

tình Lệ Thu dành cho con:Biết con thiệt thòi hơn nhiều đứa trẻ/ vì thiếu bàn tay mẹ lo chăm/ Nhưng lòng con sẽ sáng mặt trăng rằm/ Khi lịch sử sang trang con vẫn nhìn thấy mẹ/ Khi Tổ quốc gọi tên từng thế hệ/ Trong vinh quang con không phải cúi đầu Chị như trần tình lí do để tuổi thơ con

lớn lên mà không có mẹ bên cạnh Tất cả cũng vì con, để con tự hào về mẹ,

Tổ quốc, để con lớn lên không phải làm “ nô lệ” nên bây giờ mẹ phải ra

đi Lệ Thu cho biết bài thơ Viết cho con ra đời vào những năm 1973, khi

chị vào thường trú tại Trung Trung bộ để làm phó đoàn phóng viên Đài Phát thanh giải phóng Trong những ngày tháng ấy, chị gửi con thơ lại quê

nhà Với sự thương nhớ con, bài thơ ra đời, và được in trên tạp chí Văn nghệ giải phóng, sau này được in lại trên Văn nghệ quân độivào năm 1974.

Anh em đồng đội ở Hà Nội, đã mang những số báo có bài thơ đến cho con trai Lệ Thu là Trần Nam Bình, khi đó đang học lớp một.Anh đã giữ gìn đến ngày chiến thắng 1975, mẹ con gặp lại nhauvà đó là một kỉ vật vô cùng quý

giá Lệ Thu hiểu sự thiệt thòi của con, với chị để con có cuộc đời trọn vẹn chị phải nén yêu thương tận trái tim mình, làm tròn nhiệm vụ với tổ quốc Nhưng bao năm tháng ấy, tình yêu dành cho con không phút nào ngơi Chị

dành cho con tất cả niềm thương nhớ và tình thương để rồi:Xin cơn bấc thổi về, thổi nhẹ/ Xin trưa nồng cái nắng bớt oi/ Xin bình yên từng giấc ngủ trong nôi.

Trong Lời ru một thuở,Lệ Thu gửi gắm tình yêu vào lời ru cho con ở

nơi xa lắm, ở tận chiến trường:Nhớ con ru gió, ru mây/ ru hoa, ru trái suối đầy, mẹ ru/ “Ru” con, lại tiếng bom thù/ Lời ru của mẹ đi tìm/

về con – giấc ngủ lặng chìm bờ tre Rồi chị dặn dò con thơ của mình với

bài Năm mười tám tuổi của con, Chị viết: Má muốn dìu bước con qua nẻo

ngoặt/ muốn chắn mũi tên thù bắn phía sau lưng/ muốn chân con đừng bước ngập ngừng/ muốn ánh điện sáng hơn trong giảng đường đại học Tuy nhiên, năm mười tám tuổi của con là những năm tháng:bao sự kiện bất ngờ/ những phát minh khoa học dịêu kỳ/ những điều lớn lao/ và những điều phi lí/ – những điều khác xa tuổi thơ con hằng nghĩ /Mười tám tuổi/ con ơi/ bao thử thách/ Má thương con/ thương cả chặng đường dài Bởi vì những đổi thay, những chênh vênh nên máthương cả chặng đường dài ấy của con Bởi những đổi thay ấy quá khác thời con đang sống, và má luôn là

người dìu bước chân con

Là một người Mẹ, người công dân có trách nhiệm, Lệ Thu luôn ý

thức giáo dục con mình những ý chí, hoài bão tốt đẹp bởi: “Nếu phải chết, chọn cái chết nào đẹp nhất”.Chính tình mẫu – tử là nguồn thi hứng bất tận

để nhà thơgửi gắm tâm sự, tình cảm của mình, và cả câu chuyện của đất nước, của thời cuộc Đó cũng là những câu chuyện của hi sinh, đau thương

của năm tháng chiến tranh.Qua đó, thấy được màu xanh hòa bình này, được

đánh đổi bằng máu, nước mắt, và sự chia ly của những con tim cháy bỏng yêu thương

Có thể nói, xu hướng đào sâu vào cái tôi cá nhân sau 1975 là xu hướng chung của hầu hết các nhà thơ.Tuy nhiên, Lệ Thu không để mình hòa lẫn mà luôn giữ cho mình một chút dấu ấn riêng Tình mẫu - tử, là một trong những nét đẹp thơ Lệ Thu Nó không chỉ là những vần thơ da diết của một người con dành cho mẹ, là tình yêu thương của một người phụ nữ dành cho con mình Mà ở đó còn thấy được sự hi sinh, đau xót… của chiến tranh, nỗi niềm chung của đời Điều đó khiến thơ Chị rất gần gũi, thân quen, nhưng không thể “ăn liền” mà cần có thời gian chiêm nghiệm

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Đào Duy Anh (1998), Việt Nam văn hóa sử cương, Nxb Đồng

Tháp, Đồng Tháp

[2] Lại Nguyên Ân (1999), 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc

gia Hà Nội, Hà Nội

[3] Mai Bá Ẩn, Hai đặc điểm cơ bản của trường ca Việt Nam hiện đại, http://hocban.net, ngày 17/3/2014.

[4] Báo Bình Định (2015), Lệ Thu và nhật ký “Nữ nhà báo chiến trường”, Địa chỉ: http://hoidonghuongbinhdinh.org[truy cập ngày

31/08/2015]

[5] Phạm Quốc Ca (2003), Những đặc điểm cơ bản của thơ Việt Nam sau 1975, Luận án tiến sĩ ngữ văn, TPHCM.

[6] Chu Xuân Diên (2007), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Đại học

quốc gia Tp Hồ Chí Minh