CHẤT TRỮ TÌNH TRIẾT lý TRONG THƠ NGUYỄN DUY

Đến với những trang thơ thấm đầy chất đời, chất hiện thực của Nguyễn Duy, ta dễ dàng bắt gặp hình ảnh của những con người bình dị, chân chất, mộc mạc ở mọi miền trên đất nước dải chữ S n

CHẤT TRỮ TÌNH - TRIẾT LÝ TRONG

THƠ NGUYỄN DUY (ĐÒ LÈN, ÁNH TRĂNG)

(Chu Thị Lý – Lớp Cao học Văn học Việt Nam K18) Đối với những người luôn dành một góc nhỏ trái tim mình cho văn chương thời kì hiện đại thì Nguyễn Duy không phải là cái tên xa lạ Là nhà thơ trưởng thành lên từ phong trào thơ ca thời chống Mỹ, thơ Nguyễn Duy bên cạnh chất trữ tình sâu lắng còn ánh lên chất trí tuệ, triết lý, thâm trầm sâu sắc Chất trữ tình – triết lý xuyên suốt quá trình sáng tác thơ của Nguyễn Duy “Đò lèn”,“Ánh trăng”

là một trong số những bài thơ thấm đẫm chất trữ tình – triết lý của Nguyễn Duy

1 Trữ tình về con người, quê hương

Trữ tình là yếu tố quyết định tạo nên chất thơ trong một tác phẩm văn học Thơ luôn thiên về diễn tả những cảm xúc, rung động, suy tư của chính nhà thơ về cuộc sống xung quanh Những rung động, suy tư xuất phát từ chính những hiện tượng đời sống và phản chiếu vào tâm hồn nhà thơ Khi phân tích tác phẩm thơ,

ta không phải đi sâu vào mổ xẻ, cắt nghĩa, lí giải về các chi tiết, sự kiện, sự việc được nhà thơ đề cập, mà điều cốt lõi là thấy và nói được những cảm xúc, tâm trạng, thái độ và suy tư của nhà thơ

Đến với những trang thơ thấm đầy chất đời, chất hiện thực của Nguyễn Duy,

ta dễ dàng bắt gặp hình ảnh của những con người bình dị, chân chất, mộc mạc ở mọi miền trên đất nước dải chữ S này Đó có thể là một người ăn mày có số phận tội nghiệp hay ông già Sông Hậu phóng khoáng, đôn hậu hay bà mẹ với tấm lòng

bao la ở Lục Bình, …Lê Thị Thanh Đạm nhận xét : “Họ là những con người nhọc nhằn, vất vả, gian lao suốt cả cuộc đời nhưng sống giản dị mộc mạc vô tư,

tự nhiên như lẽ của đất trời” [1; 82,83] Bên cạnh đó, Nguyễn Duy cũng dành

khá nhiều tâm huyết và cảm xúc để gửi tặng cho những người thân yêu nhất gắn

bó trọn đời với nhà thơ, đặc biệt xuất hiện như một niềm trăn trở trên những trang thơ của Nguyễn Duy là hình ảnh người bà tần tảo hôm sớm

Trong “Đò Lèn”, hình ảnh người bà xuất hiện trong dòng kí ức của người

cháu,Trịnh Thanh Sơn cho là “những thước phim quay chậm” về nỗi gian truân của người bà, khiến độc giả “chỉ đọc thôi đã muốn trào nước mắt” [3, tr.14] Đứa

trẻ còn quá bé bỏng, quá ngây thơ nên không thấy được cuộc sống bộn bề lo toan

của người bà, còn người bà thì bao dung chấp nhận hết cực khổ để là nơi dựa tinh thần cho đứa cháu của mình Đó chính là tấm lòng bao dung không bến, không

bờ của người bà

Nhà thơ như đang hoài niệm về tuổi thơ đẹp đẽ, ngây ngô nhưng vẫn còn đầy tiếc nuối bên bà của mình Đứa trẻ nào đã từng được tắm mình trong dòng sông của mỗi vùng quê yên bình ở đất nước mình thì mới thấy hết cái hay của những trò chơi như: câu cá, bắt chim, xem hát văn Kí ức về thuở ấu thơ bỗng hiện lên đầy ấn tượng, sống động với hình ảnh níu váy bà, thú vui như câu cá, bắt chim sẻ, hái trộm nhãn hay mùi hương của huệ trắng, khói trẩm bỗng thoang thoảng như một nỗi ám ảnh hay giai điệu của những bài hát chầu văn, một dáng người lảo đảo,

Hình ảnh của người bà hiện lên trong tâm trí nhà thơ chưa có phút giây nào ngơi nghỉ Cả một đời bà dành để chăm con chăm cháu Bà nhận hết cực nhọc về mình để lo cho con cháu từng miếng ăn giấc ngủ, không phải chịu cái đói, cái rét

Bà có sá chi những công việc cực nhọc hay lam lũ như “mò cua xúc tép”,

“gánh chè xanh” Nguyễn Duy với những cảm xúc chân thật nhất của mình lại

khiến ta nhớ đến người bà tảo tần cùng bếp lửa sưởi ấm tuổi thơ của Bằng Việt:

Một bếp lửa chờn vờn sương sớm Một bếp lửa ấp iu nồng đượm Cháu thương bà biết mấy nắng mưa

(Bếp lửa)

Đọc câu thơ “Quán Cháo, Đồng Dao thập thững những đêm hàn”, ta cảm

nhân những khó nhọc của những bước đi của bà trong đêm giá lạnh qua từ

"thập thững” - từ láy được nhà thơ sử dụng sáng tạo để thể hiện sự gian truân,

thầm lặng của người bà trên những bước đường bà đã đi qua Nó vừa có giá trị tạo hình, vừa có giá trị biểu cảm, gợi những bước đi khó nhọc của bà do con đường gồ ghề hay do bà đang mệt mỏi do đoạn đường dài bà đã và đang đi qua Hình ảnh người bà chưa bao giờ rời xa đứa cháu, bà cứ theo suốt những năm tháng ấu thơ của cậu nên đôi lần cậu đứng giữa dòng mơ hồ của hư và thực của

ảo vọng và thực tại:

Tôi trong suốt giữa hai bờ hư - thực giữa bà tôi và tiên, phật, thánh, thần

Cậu bé như đang đứng giữa hai bờ Bờ bên này là thế giới hư ảo với tiên, phật, thánh thần, bờ bên kia là thế giới thực với cuộc đời lam lũ, vất vả của bà Cậu bé ngây thơ, khờ dại đến "trong suốt” Bà âm thầm đánh đổi sự an nhàn của mình để đem sự bình yên cho cuộc sống của cậubé nên cậu bé không nhận thấy

sự vất vả của bà Đối với cậu bé bà cũng như Tiên, Phật, thánh, thần, hay bởi cậu còn quá nhỏ để phân biệt đâu là hư, đâu là thực!

Trong dòng hồi ức của người cháu, hình ảnh người bà quá sâu sắc nên hình ảnh của bà là một nỗi ám ảnh, ăn năn cũng là một niềm vui nho nhỏ khi cậu nhắc

về bà Nguyễn Duy chắc hẳn đã rất tự hào vì đã có người bà tuyệt vời của mình cho nên hình ảnh người bà xuất hiện một cách thường xuyên trong dòng tự sự của nhà thơ:

bà tôi lặn lội bên sông

lả lá chè xanh xuống đò lên chợ

(Dòng sông mẹ - 1986) Quê hương, đất nước là một trong những nguồn cảm hứng lớn của thơ

ca Bởi ai sinh ra mà chẳng có một miền quê để nhớ để thương và để quay trở về Qua những dòng thơ xuất hiện ở đầu bài thơ, ta thấy cuộc sống ở làng quê nơi Nguyễn Duy sinh ra thật yên bình, vừa thiêng liêng lại vừa gần gũi Tất cả gắn

với một tên đất tên làng cụ thể như : Cống Na, chợ Bình Lâm, chùa Trần, đền Cây Thị, đền Sòng…Những địa danh trên đều quen thuộc và gắn với những kỉ

niệm đã qua của nhà thơ Dù mai này xa quê và đến với những vùng đất mới thì nhà thơ mãi không thể quên đi những địa danh cụ thể đã ăn sâu vào tiềm thức của mình

Ánh trăng là hình ảnh xuyên suốt bốn khổ thơ trong bài Ánh trăng, xâu chuỗi

các dòng hoài niệm và suy nghĩ của một đời người về hiện tại và quá khứ Có thể nói Nguyễn Duy đã rất tinh tế để xây dựng thành công hình tượng ánh trăng - “vô tri vô giác” nhưng có sức mạnh đánh thức và lay động trái tim Hình ảnh ánh trăng thân thuộc, gần gũi, gắn với những kỉ niệm đẹp gắn bó với tuổi thơ, với năm tháng chiến tranh ác liệt:

Hồi nhỏ sống với đồng với sông rồi với bể hồi chiến tranh ở rừng vầng trăng thành tri kỉ.

Có thể nói hình ảnh “ánh trăng” đã thành biểu tượng xuyên suốt tuổi thơ của tác giả, gắn bó với những kỉ niệm khó quên Ánh trăng tinh khiết, dịu nhẹ lan tỏa

từ những năm tháng chiến tranh gian khổ đến cánh đồng mênh mông trong thời bình

2 Triết lý về đạo lý truyền thống

Bàn về các yếu tố làm nên giá trị và sức sống lâu bền cho văn chương nghệ thuật, GS Hồ Thế Hà cho rằng: “Đó chính là sự hài hoà thẩm mỹ giữa trí tuệ và cảm xúc; giữa cái ảo và cái chân; giữa hình thức và nội dung Trong đó, tính triết

lý là một phương diện cần có để làm giàu nhận thức, liên tưởng và suy tưởng của

con người.” [2] Theo Từ điển tiếng Việt, triết lý là lý luận chung của con người

về những vấn đề nhân sinh và xã hội Tính triết lý ở đây được thăng hoa từ cảm xúc trên cái nền hiện thực.Không phải chỉ câu thơ, bài thơ mà ngay cả những gì trong suy nghĩ của nhà thơ đã bao hàm một ẩn tàng triết lý

Cậu bé Nguyễn Duy qua sự hồi tưởng ấy đã mạnh dạn thú nhận sự vô tâm đến vô tình của mình: "Tôi đâu biết bà tôi cơ cực thế” "Tôi đâu biết" như một lời nhận lỗi như một giật mình đầy xa xót của nhà thơ Nhưng có một điều thật lạ, thật trùng hợp, cái giật mình xót xa này cũng là cái giật mình xót xa của biết bao người con người cháu khi đến một ngày ngoảnh đầu nhìn lại những người ta yêu thương nhất đã không còn Ta chợt nhận ra mình vô tâm một cách tệ hại nhất khi chưa bao giờ thể hiện tình cảm hay cảm xúc của mình với họ - những người ta trân trọng nhất Ta tiếc nuối, hối hận và ao ước thần thời gian hãy cho quá khứ quay trở lại ngày thơ ấy nhưng tất cả đã muộn màng

Khổ cuối cùng như một sự suy ngẫm phổ quát về những kiếp người bình dị

mà ta dễ dàng bắt gặp trong cuộc sống này:

Tôi đi lính, lâu không về quê ngoại dòng sông xưa vẫn bên lở, bên hồi khi tôi biết thương bà thì đã muộn

bà chỉ cồn là một nấm cỏ thôi

Đằng sau lời kể dường như “’không cảm xúc” của cậu bé Nguyễn Duy, ta nhận thấy sự hối hận, tiếc nuối của cậu Nay cậu đã trở thành một người lính kiên cường dũng cảm, dòng sông xưa mà thời thơ ấu cậu bé vẫn thường gắn bó, qua thời gian nó vẫn vậy chỉ có mỗi người bà ngày nào vẫn thương yêu và che chở cho cậu đã thành hư vô, không còn hiện hữu Sự thức tỉnh của người cháu trước quy luật đơn giản mà nghiệt ngã của cõi người để càng đau đớn, tiếc xót vì thươngbà Người cháu đã thú nhận sự thức tỉnh và đau đớn xót xa của mình như một sự trưởng thành của ngườicháu:

Khi tôi biết thương bà thì đã muộn

Bà chỉ còn là một nấm cỏ thôi

Nguyễn Du cảm thấy thiếu vắng và trống trải bởi bà đã không còn bên cậu như ngày thơ bé Tâm sự của nhà thơ thật khiến ta xúc động bởi trong mỗi chúng

ta đều tìm thấy đâu đó bản thân mình từ những dòng tâm sự của Nguyễn Duy Khi ta biết thương bà hay bất cứ người thân nào thì cũng là lúc họ không còn bên

ta nữa Phải chăng mỗi chúng ta, ai cũng quá vô tư với trò chơi của lứa tuổi mà

đã bỏ qua những giây phút ngắn ngủi bên bà?

Với ngôn từ thơ trữ tình giản dị, trong sáng xen lẫn những vần thơ hài hước, bài thơ đã làm nổi bật lên tình bà cháu sâu sắc, thiêng liêng Thuở bé bỏng cậu khôn lớn trong vòng tay bảo bọc của bà Nhưng cậu lại vùi mình vào nhũng trò đùa của trẻ thơ Rồi khi lớn lên, cậu bé thuở xưa đã trưởng thành, cậu tham gia kháng chiến bảo vệ Tổ quốc, với hiện thực chiến trường còn thiếu thốn và khốc liệt nên cậu chẳng thể về thăm bà Đến khi có dịp về thăm bà, đó là lúc cậu nhận

ra quy luật nghiệt ngã của cuộc đời, nhưng lúc đó bà không còn nữa.Một sự thức tỉnh trong trễ tràng chăng?

Trong bài thơ Ánh trăng, dù là ở đâu thì “ánh trăng” vẫn vẹn nguyên, gần

gũi, phóng khoáng khiến cho tác giả có cảm giác “không bao giờ quên”, nhưng

đó chỉ là “ngỡ” thôi Vầng trăng tình nghĩa, chung thủy luôn là hình nhắc nhắc nhở tác giả không được phép quên đi:

ngỡ không bao giờ quên cái vầng trăng tình nghĩa

Nhưng chính từ “ngỡ” ấy chính là dấu hiệu cho một sự rạn nứt, quên lãng:

Từ hồi về thành phố Quen đèn điện của gương Vầng trăng đi qua ngõ Như người dưng qua đường

Cuộc sống đô thị phồn hoa với đèn điện, cửa gương, với tiện nghi đầy đủ đã khiến cho tác giả quên mất đi người bạn tri kỉ ngày xưa đó Từng là bạn tri kỉ, từng là “người” ngỡ như không quên, nhưng giờ đây tác giả vô tâm, vô tình, hờ hững như người dưng, không hơn không kém Phép so sánh đã khiến cho tứ thơ xoáy sâu vào lòng người nhiều xót xa cho một sự thay đổi của lòng người, nhưng

ánh trăng với sự im lặng tuyệt đối đầy vẻ nghiêm nghị của “ánh trăng” như một

lời trách phạt, nhắc nhở “ta” phải tự nhìn lại mình và thái độ tích cực với quá khứ, với những người đã hi sinh trong chiến tranh, đôi khi với cả chính mình khi hoàn cảnh sống đã thật sự đổi thay Đó là những tình cảm đầy tính chất nhân bản vốn là truyền thống lâu đời của dân tộc ViệtNam

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 “Đặc điểm thẩm mỹ thơ Nguyễn Duy”, Lê Thị Thanh Đạm

2 “Nghĩ về tính triết lý trong thơ”, Tạp chí Sông Hương - số 179-180 (tháng 1-2)

3 Trịnh Thanh Sơn (2004), “Lời bình của Trịnh Thanh Sơn về bài Đò Lèn”,

Báo thơ

THÔNG TIN:

1/ Chu Thị Lý 2/ Lớp Cao học Văn học Việt Nam khóa 18 3/ Mail: chuthilygialai@gmail.com

4/ SDT: 01677394473